Căn Cứ Kháng Chiến Khu Sài Gòn – Gia Định Trong Kháng Chiến Chống Mỹ (1954-1975)

Luận án tiến sĩ nghiên cứu căn cứ kháng chiến khu sài gòn gia định trong kháng chiến chống mỹ 1954 1975, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Nguyễn Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hà Minh Hồng
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Căn Cứ Kháng Chiến Khu Sài Gòn – Gia Định Trong Kháng Chiến Chống Mỹ (1954-1975)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3. Những vấn đề luận án kế thừa từ những công trình nghiên cứu trước
• 1.4. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: QUÁ TRÌNH TÁI LẬP, HÌNH THÀNH CÁC CĂN CỨ KHÁNG CHIẾN KHU SÀI GÒN – GIA ĐỊNH GIAI ĐOẠN 1954-1965
• 2.1. “Khu Sài Gòn – Gia Định” trong kháng chiến chống Mỹ
• 2.2. Điều kiện tự nhiên, lịch sử - xã hội Sài Gòn – Gia Định
• 2.3. Hệ thống căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954)
• 2.4. Từng bước tái lập, hình thành các căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định trong những năm 1954-1960
• 2.5. Căn cứ kháng chiến Sài Gòn – Gia Định trong giai đoạn chống chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1961-1965)
• 3. Chương 3: XÂY DỰNG, BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY VAI TRÒ CĂN CỨ KHÁNG CHIẾN KHU SÀI GÒN – GIA ĐỊNH GIAI ĐOẠN 1965-1975
• 3.1. Phát triển mở rộng hệ thống căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định đáp ứng yêu cầu chống chiến lược “Chiến tranh cục bộ” (1965-1968)
• 3.2. Củng cố căn cứ kháng chiến về mọi mặt, góp phần đánh bại bước đầu chiến lược “Việt Nam hoá chiến tranh” (1969-1972)
• 3.3. Phát huy vai trò căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định tiến lên giành thắng lợi hoàn toàn (1973-1975)
• 4. Chương 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM
• 4.1. Đặc điểm căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975)
• 4.2. Vai trò của căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước
• 4.3. Một số kinh nghiệm trong tổ chức, hoạt động căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Căn Cứ Kháng Chiến Khu Sài Gòn Gia Định

Căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định đóng vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (1954-1975). Đây là nơi tập trung lực lượng cách mạng, tổ chức các hoạt động quân sự và chính trị. Vị trí địa lý đặc biệt của khu vực này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng và phát triển các căn cứ kháng chiến. Các căn cứ này không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là bàn đạp cho các cuộc tấn công vào lực lượng địch.

1.1. Đặc điểm địa lý và lịch sử của Khu Sài Gòn Gia Định

Khu Sài Gòn – Gia Định có địa hình phức tạp với nhiều kênh rạch, đồi núi, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ kháng chiến. Lịch sử của khu vực này gắn liền với các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

1.2. Vai trò của căn cứ kháng chiến trong kháng chiến chống Mỹ

Căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định không chỉ là nơi tập trung lực lượng mà còn là trung tâm chỉ huy, điều phối các hoạt động quân sự. Vai trò này đã góp phần quan trọng vào những thắng lợi của phong trào cách mạng.

II. Thách thức trong việc xây dựng căn cứ kháng chiến

Việc xây dựng căn cứ kháng chiến ở Khu Sài Gòn – Gia Định gặp nhiều thách thức. Địch thường xuyên tiến hành các cuộc càn quét, phá hoại nhằm tiêu diệt lực lượng cách mạng. Điều này đòi hỏi các lực lượng kháng chiến phải có chiến lược linh hoạt và sáng tạo để bảo vệ căn cứ.

2.1. Các cuộc tấn công của địch vào căn cứ kháng chiến

Địch đã thực hiện nhiều cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào các căn cứ kháng chiến, gây khó khăn cho lực lượng cách mạng trong việc duy trì và phát triển căn cứ.

2.2. Tình hình chính trị và xã hội ảnh hưởng đến căn cứ

Tình hình chính trị và xã hội tại Khu Sài Gòn – Gia Định cũng ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng và bảo vệ căn cứ kháng chiến. Sự ủng hộ của quần chúng là yếu tố quyết định.

III. Phương pháp xây dựng căn cứ kháng chiến hiệu quả

Để xây dựng căn cứ kháng chiến hiệu quả, các lực lượng cách mạng đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc kết hợp giữa đấu tranh vũ trang và chính trị là một trong những phương pháp quan trọng nhất.

3.1. Kết hợp đấu tranh vũ trang và chính trị

Đấu tranh vũ trang và chính trị được kết hợp chặt chẽ, tạo ra sức mạnh tổng hợp cho phong trào kháng chiến. Điều này giúp củng cố căn cứ và mở rộng ảnh hưởng của lực lượng cách mạng.

3.2. Tổ chức lực lượng và hậu cần cho căn cứ

Việc tổ chức lực lượng và đảm bảo hậu cần cho căn cứ kháng chiến là rất quan trọng. Các lực lượng đã xây dựng mạng lưới cung cấp lương thực, vũ khí và thông tin.

IV. Kết quả và ứng dụng thực tiễn từ căn cứ kháng chiến

Các căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Những kinh nghiệm từ việc xây dựng và bảo vệ căn cứ có thể áp dụng cho các tình huống hiện nay.

4.1. Những thắng lợi từ căn cứ kháng chiến

Các căn cứ kháng chiến đã góp phần quan trọng vào những thắng lợi lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, tạo ra bước ngoặt trong lịch sử dân tộc.

4.2. Bài học kinh nghiệm cho hiện tại

Những bài học từ việc xây dựng và bảo vệ căn cứ kháng chiến có thể được áp dụng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, đặc biệt là trong việc phát huy sức mạnh toàn dân.

V. Kết luận về vai trò của căn cứ kháng chiến

Căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định đã chứng minh vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Những giá trị lịch sử và bài học kinh nghiệm từ căn cứ này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

5.1. Tầm quan trọng của căn cứ kháng chiến trong lịch sử

Căn cứ kháng chiến không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là biểu tượng cho sức mạnh và ý chí của nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

5.2. Hướng tới tương lai với bài học từ căn cứ

Những bài học từ căn cứ kháng chiến sẽ tiếp tục được vận dụng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về căn cứ kháng chiến giữ vị trí then chốt trong khoa học lịch sử quân sự và lý luận chiến tranh giải phóng dân tộc. Trong thế kỷ XX, cuộc đối đầu giữa lực lượng cách mạng Việt Nam và quân đội viễn chinh Mỹ cùng chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại chiến trường Nam Bộ - đặc biệt là khu vực Sài Gòn – Gia Định – đại diện cho một hình thái chiến tranh bất đối xứng điển hình. Luận án tiến sĩ lịch sử "Căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phượng (Mã số: 9 22 90 13, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, do PGS.TS Hà Minh Hồng hướng dẫn khoa học) là công trình tiên phong giải mã toàn diện cơ chế tồn tại, phát triển và phát huy công năng chiến lược của hệ thống căn cứ địa ngay tại trung tâm đầu não quân sự - chính trị của đối phương.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà công trình giải quyết xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận căn cứ địa ở quy mô toàn miền Đông Nam Bộ (Hồ Sơn Đài, 1995; Trần Thị Nhung, 2001), vùng đồng bằng trũng thấp (Trần Ngọc Long, 2006), vùng duyên hải (Chu Đình Lộc, 2011) hoặc các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên (Trần Thúy Hiền, 2015; Nguyễn Xuân Sinh, 2015). Chưa có công trình chuyên khảo độc lập nào phục dựng có hệ thống cấu trúc không gian ba vùng chiến lược, sự tương tác biện chứng giữa căn cứ đô thị - ven đô - giải phóng, và nghệ thuật bám trụ của hệ thống căn cứ Khu Sài Gòn – Gia Định giai đoạn 1954–1975.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập:

• RQ1: Những tiền đề tự nhiên, kinh tế - xã hội và truyền thống lịch sử nào cho phép hình thành hệ thống căn cứ áp sát một đô thị được phòng thủ kiên cố bậc nhất miền Nam?
  • H1: Địa bàn trung chuyển sinh thái (bán cao nguyên kết hợp sình lầy ngập mặn) cùng cấu trúc dân cư năng động, giàu truyền thống yêu nước là điều kiện tiên quyết kiến tạo thế trận bám trụ linh hoạt.
• RQ2: Quá trình tái lập, củng cố và chuyển hóa thế trận của các căn cứ diễn ra như thế nào qua các giai đoạn chiến lược chiến tranh của Mỹ (1954-1960, 1961-1965, 1965-1968, 1969-1972, 1973-1975)?
  • H2: Sự phát triển của căn cứ đi từ phân tán, đơn lẻ sang liên hoàn, áp sát nội đô theo thế trận "cài răng lược" và "da báo", đáp ứng kịp thời các bước ngoặt chiến lược của cách mạng.
• RQ3: Đặc điểm cốt lõi và vai trò thực chất của căn cứ Khu Sài Gòn – Gia Định trong việc thay đổi so sánh tương quan lực lượng là gì?
  • H3: Căn cứ không chỉ là không gian trú quân phòng thủ mà đóng vai trò là "hậu phương tại chỗ", bàn đạp trực tiếp cho các đòn tiến công chiến lược vào sào huyệt đối phương.
• RQ4: Những bài học kinh nghiệm lịch sử nào có giá trị chuyển hóa thành luận cứ xây dựng khu vực phòng thủ và thế trận quốc phòng toàn dân hiện đại?
  • H4: Xây dựng "căn cứ lòng dân" và thế trận chiến tranh nhân dân địa phương là quy luật cốt tử đảm bảo an ninh quốc phòng cho các siêu đô thị.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp học thuyết Marx - Lenin về hậu phương chiến tranh, tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh về căn cứ địa nhân dân, và quan điểm chỉ đạo chiến lược của Đảng Cộng sản Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian hành chính - quân sự Khu Sài Gòn – Gia Định (tương ứng phần lớn địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay) trong khung thời gian 21 năm (7/1954 – 30/4/1975). Bối cảnh nghiên cứu phản ánh sự biến động dân số vượt bậc từ 1.718.000 người (1957) lên hơn 3.500.000 người (1973), đặt trong thế đối đầu trực tiếp với Biệt khu Thủ đô – nơi tập trung 4 trong tổng số 9 sư đoàn chủ lực cùng 100% lực lượng tổng trừ bị chiến lược (nhảy dù, thủy quân lục chiến) của quân đội Sài Gòn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được cấu trúc thành ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo:

[Dòng 1: Lý luận chiến tranh & Tổng kết vĩ mô]
   (Hồ Chí Minh 1941, Trường Chinh 1945, Võ Nguyên Giáp 1972, Ban Chỉ đạo Bộ Chính trị 1995)
[Dòng 2: Nghiên cứu chuyên sâu căn cứ địa các chiến trường B2, Khu 5, Khu 6]
   (Hồ Sơn Đài 1995, Trần Thị Nhung 2001, Trần Ngọc Long 2006, Chu Đình Lộc 2011, Trần Thúy Hiền 2015)
[Dòng 3: Địa chí, lịch sử Đảng bộ & Hồi ký chiến trường Sài Gòn - Gia Định]
   (Trần Văn Giàu 1987, Thành ủy TP.HCM 2014, 2015, Hồi ký Căn cứ kháng chiến 2014-2015)

1. Dòng nghiên cứu lý luận chiến tranh cách mạng và văn kiện tổng kết vĩ mô: Các trước tác kinh điển của Chủ tịch Hồ Chí Minh như Cách đánh du kích (1941), Về đấu tranh vũ trang và lực lượng vũ trang nhân dân (1970); công trình lý luận của Tổng Bí thư Trường Chinh (Chọn căn cứ địa, 1945), Đại tướng Võ Nguyên Giáp (Vũ trang quần chúng cách mạng xây dựng quân đội nhân dân, 1972); cùng các công trình vĩ mô như Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước: Thắng lợi và bài học (1995) và Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) gồm 9 tập của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam. Dòng tài liệu này xác lập nền tảng nhận thức: căn cứ địa là hậu phương trực tiếp và tại chỗ, nhân tố quyết định thắng lợi.
2. Dòng nghiên cứu chuyên sâu về căn cứ địa trên các chiến trường: Các luận án tiến sĩ sử học tiêu biểu đã khảo cứu hệ thống căn cứ địa tại miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1945-1954 (Hồ Sơn Đài, 1995), miền Đông Nam Bộ giai đoạn 1954-1975 (Trần Thị Nhung, 2001), Căn cứ U Minh (Trần Ngọc Long, 2006), Cực Nam Trung Bộ (Chu Đình Lộc, 2011), Trung Trung Bộ (Trần Thúy Hiền, 2015) và Nam Tây Nguyên (Nguyễn Xuân Sinh, 2015). Nhóm công trình này làm rõ quy luật xây dựng hậu phương chiến tranh nhân dân ở các địa bàn rừng núi và đồng bằng nông thôn.
3. Dòng nghiên cứu lịch sử Đảng bộ địa phương và hồi ký lịch sử: Các bộ chuyên khảo như Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (Trần Văn Giàu và Trần Bạch Đằng, 1987), Lịch sử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh 1930-1975 (2014), Lịch sử Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định kháng chiến (1945-1975) (2015) và bộ Hồi ký Căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định (2 tập, 2014-2015). Đây là nguồn dữ liệu thực chứng sống động về phong trào đô thị và các vùng căn cứ ven đô.

Tranh luận học thuật (Academic Debates) nảy sinh từ hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất: Coi căn cứ địa chiến lược bắt buộc phải dựa vào không gian rừng núi hiểm trở rộng lớn, xa tầm hỏa lực phi pháo của đối phương mới có thể bảo toàn lực lượng và xây dựng tiềm lực kinh tế - quân sự tự cấp tự túc.
• Quan điểm thứ hai (Luận án khẳng định): Trong điều kiện chiến tranh hiện đại, đối đầu với bộ máy đàn áp đô thị tối tân, căn cứ kháng chiến hoàn toàn có thể thiết lập và đứng vững kiên cường ngay tại vùng trũng thấp ven đô, sình lầy ngập mặn và hành lang tiếp giáp ngoại thành, biến sự áp sát kẻ thù thành lợi thế chủ động chiến lược.

So sánh quốc tế:

• So với học thuyết căn cứ nông thôn của Mao Trạch Đông (Jiangxi, Diên An): Căn cứ giải phóng Trung Quốc nằm ở vùng nông thôn rộng lớn tách biệt với trung tâm đô thị của Quốc Dân Đảng. Ngược lại, căn cứ Khu Sài Gòn – Gia Định nằm xen kẽ trực tiếp theo cấu trúc "da báo", cách mép đô thị từ 4 đến 10 km.
• So với Khu tự trị Algiers (Zone Autonome d'Alger) của Mặt trận Giải phóng Quốc gia Algérie (FLN, 1954-1962): FLN tổ chức mạng lưới hoạt động nội đô nhưng thiếu hệ thống căn cứ địa đạo ngầm và vùng ngập mặn ven đô liên hoàn bảo vệ, dẫn đến bị quân nhảy dù Pháp bẻ gãy hoàn toàn trong Trận chiến Algiers (1957). Ngược lại, Sài Gòn – Gia Định duy trì được sự kết nối hữu cơ giữa nội thành và các căn cứ địa đạo Củ Chi, rừng ngập mặn Rừng Sác.

Công trình định vị chính xác khoảng trống: Là nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên phục dựng lịch sử hoàn chỉnh của hệ thống căn cứ ven đô và ngoại thành Sài Gòn – Gia Định như một chỉnh thể không gian chiến lược thống nhất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết quân sự Marx - Lenin và tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh về không gian chiến lược và hậu phương chiến tranh:

• Tái định nghĩa khái niệm "Hậu phương tại chỗ": Khắc phục quan niệm truyền thống coi hậu phương là vùng địa lý an toàn cố định phía sau tiền tuyến. Tại Sài Gòn – Gia Định, hậu phương nằm lồng ghép ngay trong lòng chiến trường, chuyển hóa trực tiếp nguồn nhân lực, tài chính và cơ sở vật chất từ vùng kiểm soát của đối phương thành sức mạnh kháng chiến.
• Mô hình cấu trúc không gian ba vùng chiến lược:
  1. Vùng căn cứ giải phóng: Tuyến căn cứ phòng thủ chiều sâu, lấy đấu tranh vũ trang làm chính, giữ vững bàn đạp chỉ huy và đứng chân của cơ quan đầu não.
  2. Vùng tranh chấp ven đô: Không gian đệm tạo lập các "lõm du kích", kết hợp song song đấu tranh chính trị và vũ trang bằng phương châm "3 mũi giáp công" (quân sự, chính trị, binh vận), đẩy mạnh "diệt ác, phá kềm", giành quyền làm chủ.
  3. Vùng nội thành: Lấy đấu tranh chính trị của quần chúng làm chủ đạo, kết hợp các đòn tập kích của lực lượng biệt động và mạng lưới cơ sở bí mật.

Hệ thống mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Khả năng sinh tồn của căn cứ phụ thuộc tỉ lệ thuận vào mức độ bám rễ của tổ chức cơ sở Đảng trong quần chúng ("căn cứ lòng dân"), vượt qua giới hạn của điều kiện địa hình thuần túy.
• Mệnh đề 2 (P2): Khoảng cách địa lý càng áp sát trung tâm đầu não đối phương thì hiệu năng chuyển tải áp lực chiến lược của căn cứ càng cao, rút ngắn thời gian triển khai từ phòng ngự sang tổng tiến công.
• Mệnh đề 3 (P3): Cấu trúc căn cứ phi đối xứng (kết hợp công trình ngầm địa đạo và căn cứ nổi mặt nước) vô hiệu hóa ưu thế phi pháo và thiết xa hạng nặng của chiến tranh công nghệ cao.

Sự chuyển dịch giác quan khoa học (Paradigm shift): Chuyển từ quan điểm quyết định luận địa lý quân sự thuần túy sang quan điểm biện chứng không gian xã hội - quân sự, khẳng định "thế trận lòng dân" là nền tảng cấu thành vật chất của căn cứ kháng chiến.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa ngành:

1. Lý luận Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Phân tích vai trò của quần chúng lao động trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng kháng chiến.
2. Lý luận Địa lý quân sự ứng dụng: Khảo sát sự phân hóa sinh thái tự nhiên từ vùng cao đất cứng Củ Chi (thuận lợi đào địa đạo) đến vùng trũng sình lầy Vườn Thơm và rừng ngập mặn Rừng Sác (căn cứ nổi).
3. Lý thuyết Tương tác mạng lưới xã hội (Social Network Analysis): Giải thích đường dây tiếp vận, liên lạc bí mật giữa nội đô và ngoại thành.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình phân tích áp dụng đối với chiến tranh giải phóng chống chủ nghĩa thực dân mới, nơi đối phương nắm ưu thế tuyệt đối về trang thiết bị công nghệ nhưng bị cô lập về chính trị tại đô thị thuộc địa hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận duy vật biện chứng, kết hợp hệ phương pháp chuyên ngành sử học và liên ngành:

[Khung triết học: Chủ nghĩa duy vật biện chứng & Duy vật lịch sử]
[Phương pháp Lịch sử]                      [Phương pháp Logic]
- Phục dựng tiến trình 1954-1975           - Khái quát bản chất, đặc điểm
- Tôn trọng tính khách quan thực chứng     - Đúc kết quy luật, bài học
            [Phương pháp Liên ngành & Bổ trợ]
            • Địa lý quân sự (Spatial Mapping)
            • Khoa học chính trị & Xã hội học chiến tranh
            • Khảo sát thực địa / Điền dã di tích
            • Phương pháp Nhân chứng lịch sử (Oral History)
            • Sử liệu học & Phê phán văn bản (Source Criticism)

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện trung thực, chi tiết quá trình ra đời, suy thoái, phục hồi và mở rộng của các căn cứ theo diễn trình 21 năm gắn liền với từng giai đoạn chiến lược của địch.
• Phương pháp logic: Trừu xuất bản chất, xác lập các mối liên hệ nhân quả, đúc kết các quy luật vận động nội tại và bài học kinh nghiệm quân sự.
• Phương pháp liên ngành: Vận dụng tri thức địa lý học, dân tộc học, xã hội học đô thị và khoa học quân sự để giải mã cơ chế tổ chức của từng loại hình căn cứ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và thẩm định tư liệu được triển khai theo chuẩn mực sử liệu học phê phán (Source Criticism):

1. Nguồn văn kiện Đảng và Nhà nước: Nghiên cứu toàn bộ các chỉ thị, nghị quyết của Trung ương Đảng, Xứ ủy Nam Bộ, Trung ương Cục miền Nam và Khu ủy Sài Gòn – Gia Định.
2. Nguồn lưu trữ sơ cấp: Khai thác sâu các phông tài liệu mật tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM), Trung tâm lưu trữ Bộ Quốc phòng, Phòng Khoa học Quân sự Quân khu 7, và Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM.
3. Nguồn nhân chứng lịch sử và khảo sát điền dã: Thu thập và đối chiếu hồi ký từ 187 tác giả là các tướng lĩnh, cán bộ chỉ huy, chiến sĩ trực tiếp chiến đấu tại chiến trường; khảo sát thực địa hệ thống di tích địa đạo, căn cứ ven sông rạch tại Củ Chi, Cần Giờ, Hóc Môn, Bình Chánh, Quận 12.

Quy trình tam giác đạc tư liệu (Triangulation) kết hợp chặt chẽ giữa: (i) Hồ sơ lưu trữ của lực lượng cách mạng; (ii) Hồ sơ, bản đồ hành quân giải mật của quân đội Sài Gòn và quân đội Mỹ; (iii) Lời kể của các nhân chứng sống.

Data và phân tích

Dữ liệu lịch sử cụ thể được luận án phân tích định lượng và định tính:

• Quy mô không gian căn cứ:
  • Căn cứ Rừng Sác: Vùng ngập mặn rộng khoảng 600 km² tại quận Nhà Bè, cấu trúc sông rạch chia cắt thành hàng trăm đảo triều, che chở cho 50–60 cơ quan đầu não đứng chân.
  • Căn cứ Vườn Thơm – Bà Vụ: Diện tích gần 200 km², gồm 6 xã trung tâm (Tân Tạo, Tân Nhựt, Tân Bửu, Lương Hòa, Hựu Thạnh Hạ, Đức Hòa Hạ) và 9 xã ngoại vi, nối liền Sài Gòn với Đồng Tháp Mười.
  • Căn cứ Hố Bần: Vùng sình lầy ngập nước rộng 500 ha tại cửa ngõ phía Nam (Quận 8 tiếp giáp Bình Chánh).
  • Căn cứ An Phú Đông: Cách Sài Gòn 7 km đường bộ (4 km đường chim bay), thiết lập trạm phát hành báo Cảm Tử với sản lượng 5.000 bản/số (6-7 số/tháng), xưởng vũ khí nhồi đạn đạt 50 viên đạn và 50 lựu đạn/ngày.
  • Khu 5 Hóc Môn: Gồm 5 xã vùng giải phóng dọc hữu ngạn sông Sài Gòn (Phú Mỹ Hưng, An Nhơn Tây, Nhuận Đức, Trung Lập, Phú Hòa Đông), khởi nguồn của hệ thống địa đạo Củ Chi.
• Tương quan lực lượng địch: Đối đầu với Biệt khu Thủ đô được yểm trợ bởi các căn cứ sư đoàn bộ binh bao quanh: Sư đoàn 5 (đóng tại Lai Khê), Sư đoàn 25 (đóng tại Đồng Dù, Củ Chi), Sư đoàn 7 (Mỹ Tho), Sư đoàn 9 (Sa Đéc), Sư đoàn 21 (Bạc Liêu), cùng Hải đoàn 24 và Sư đoàn không quân số 5.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                                  CÁC PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN

1. Khẳng định tính quy luật của căn cứ kháng chiến vùng ven và nội đô: Luận án chứng minh rằng trong chiến tranh giải phóng hiện đại, việc duy trì hệ thống căn cứ áp sát đô thị là khả thi và mang tính tất yếu. Điều này hóa giải quan điểm giáo điều cho rằng căn cứ cách mạng chỉ có thể tồn tại ở nơi xa xôi hiểm trở.
2. Làm rõ sự biến chuyển linh hoạt của mô hình tổ chức không gian căn cứ:
   • Giai đoạn 1954–1960: Phục hồi bí mật, bảo toàn lực lượng qua các "lõm chính trị", bám đất, bám dân chống chính sách "tố cộng, diệt cộng".
   • Giai đoạn 1961–1965: Tái lập diện rộng, mở rộng căn cứ du kích, phá vỡ hệ thống "ấp chiến lược" trong "Chiến tranh đặc biệt".
   • Giai đoạn 1965–1968: Xây dựng thế trận bàn đạp liên hoàn, hình thành "vành đai diệt Mỹ" bao quanh các căn cứ lớn như Củ Chi, Đồng Dù, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
   • Giai đoạn 1969–1972: Kiên cường trụ bám, đối phó với chiến lược "bình định cấp tốc" và "Việt Nam hóa chiến tranh".
   • Giai đoạn 1973–1975: Củng cố thế trận áp sát toàn diện, làm nơi tập kết các cánh quân chủ lực tiến công giải phóng Sài Gòn trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
3. Phát hiện nghịch lý sinh tồn quân sự: Các căn cứ gần địch nhất (như Củ Chi, Rừng Sác, Vườn Thơm) chịu mật độ bom đạn cao nhất nhưng lại là những nơi có cấu trúc tổ chức bền vững nhất, do có sự kết hợp hoàn hảo giữa công sự kỹ thuật (địa đạo) và sự đùm bọc tuyệt đối của nhân dân.
4. Chứng minh vai trò kép: "Hậu phương cung cấp" và "Bàn đạp tiến công": Căn cứ Khu Sài Gòn – Gia Định không chỉ tiêu thụ nguồn lực mà còn trực tiếp tái tạo nguồn lực kháng chiến, tiếp nhận nhân tài vật lực từ thành thị chuyển ra và phát động các đòn đánh hiểm hóc đánh thẳng vào Bộ Tổng Tham mưu, Tòa Đại sứ Mỹ, Dinh Độc Lập.

Trích dẫn sử liệu cốt lõi khẳng định chân lý khoa học:

[!NOTE] "Những quân đội lớn nhất, những quân đội được trang bị tốt nhất đều đã bị tan rã và biến thành tro bụi vì không có hậu phương vững chắc, không có sự ủng hộ và sự đồng tình của nhân dân lao động" (V.I. Lenin, trích dẫn trong văn bản luận án).

[!IMPORTANT] Tổng Bí thư Trường Chinh xác định căn cứ kháng chiến: "là chỗ đóng của quân du kích để tiến có thể đánh quân địch, lui có thể giữ được thực lực của mình. Nói cách khác, căn cứ kháng chiến là nơi có thế hiểm yếu, vừa lợi cho việc tiến công, vừa lợi cho việc phòng ngự của quân du kích" (Báo Cờ giải phóng, số ra ngày 17/7/1945).

[!TIP] Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định trong tác phẩm Cách đánh du kích (1941): "đội du kích trong lúc hoạt động đánh quân thù cần có một vài nơi đứng chân làm cơ sở. Tại nơi ấy, đội du kích tích trữ lương thực, thuốc đạn, lâu lâu về đó nghỉ ngơi, luyện tập. Nơi ấy phải có địa thế hiểm yếu che chở và quần chúng cảm tình ủng hộ".

[!NOTE] Công trình Lịch sử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh 1930-1975 (2014) đúc kết: "Do xây dựng được căn cứ ngoại thành và tổ chức được các lực lượng vũ trang phù hợp để tiến công địch với hiệu quả cao, đã làm cho cuộc kháng chiến ở địa bàn đô thị mang ý nghĩa chiến lược ngang với địa bàn vùng nông thôn đồng bằng và vùng căn cứ ở rừng núi".

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý luận quân sự: Luận án bổ sung hoàn chỉnh lý luận về chiến tranh nhân dân địa phương và nghệ thuật xây dựng hậu phương tại chỗ trong điều kiện đô thị hóa cao độ.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình mẫu mực về việc kết hợp sử liệu lưu trữ quân sự với phương pháp khảo cứu địa lý lịch sử và nhân chứng học thoại.
• Về mặt thực tiễn và chính sách quốc phòng: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn trực tiếp cho Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, Quân khu 7 và Bộ Quốc phòng trong việc quy hoạch thế trận khu vực phòng thủ, xây dựng "thế trận lòng dân", bảo vệ các trung tâm đô thị lớn trước nguy cơ chiến tranh phi đối xứng và chiến tranh công nghệ cao.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Độ mai một tư liệu nhân chứng: Sau hơn 40 năm, nhiều nhân chứng lịch sử đã qua đời hoặc suy giảm trí nhớ, dẫn đến khó khăn trong việc xác minh một số chi tiết vi mô về các trận đánh phòng thủ căn cứ cục bộ.
  2. Sự phân tán của tài liệu lưu trữ: Một số tài liệu của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và quân đội Mỹ về các chiến dịch càn quét (như Cedar Falls, Junction City) bị thất lạc hoặc hư hại theo thời gian.
  3. Dữ liệu kinh tế định lượng: Việc hạch toán chính xác tổng khối lượng lương thực, thuốc men, tiền tệ luân chuyển bí mật từ nội thành ra căn cứ qua từng năm còn mang tính ước lượng do tính chất tuyệt mật của các mạng lưới giao liên.
• Hướng nghiên cứu tương lai (Future Directions):
  1. Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và mô hình hóa 3D để số hóa toàn bộ bản đồ mạng lưới căn cứ, giao thông hào và địa đạo ngầm vùng ven Sài Gòn – Gia Định.
  2. Mở rộng nghiên cứu so sánh quốc tế giữa căn cứ đô thị Sài Gòn – Gia Định với các phong trào giải phóng dân tộc tại Trung Đông, Mỹ Latinh và Bắc Phi.
  3. Nghiên cứu sâu về logistics ngầm và hệ thống kinh tế tài chính phục vụ căn cứ kháng chiến vùng đô thị.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc đối với các nhà nghiên cứu lịch sử chiến tranh Việt Nam, giảng viên và học viên cao học, nghiên cứu sinh tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Lục quân, Học viện Quốc phòng và các khoa Lịch sử thuộc các trường đại học lớn trên toàn quốc.
• Quy hoạch quốc phòng đô thị: Đóng góp luận cứ khoa học để hoàn thiện giáo trình nghệ thuật quân sự tác chiến đô thị, xây dựng kế hoạch phòng thủ dân sự cho Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn tại Việt Nam.
• Giáo dục truyền thống và du lịch di sản: Cung cấp cơ sở lịch sử khoa học chuẩn xác để bảo tồn, tôn tạo và khai thác giá trị giáo dục, du lịch văn hóa - lịch sử tại Khu di tích Lịch sử Địa đạo Củ Chi, Căn cứ Rừng Sác (Cần Giờ), Ngã Ba Giồng (Hóc Môn), Vườn Thơm (Bình Chánh).

Đối tượng hưởng lợi

                                    CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

1. Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Lịch sử/Quân sự: Thụ hưởng một hệ thống tư liệu đã được đối chiếu nghiêm cẩn cùng khung phân tích không gian chiến lược hoàn chỉnh.
2. Cán bộ lãnh đạo và cơ quan tham mưu quân sự (Bộ Quốc phòng, Quân khu 7): Khai thác các bài học kinh nghiệm về xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân, kết hợp phát triển kinh tế đô thị với củng cố quốc phòng an ninh.
3. Cơ quan quản lý văn hóa và bảo tồn di tích: Có căn cứ khoa học chính xác để xếp hạng, phục dựng và thuyết minh các di tích lịch sử kháng chiến.
4. Học sinh, sinh viên và công chúng: Tiếp cận nguồn tri thức chuẩn mực về sự hy sinh anh dũng và nghệ thuật quân sự độc đáo của quân dân Sài Gòn – Gia Định.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc phát triển và hoàn thiện lý luận về "Hậu phương tại chỗ trên vùng chiến lược đô thị". Luận án chứng minh rằng trong điều kiện đối đầu bất đối xứng cực độ, căn cứ kháng chiến không nhất thiết phải tách rời vùng kiểm soát của địch mà có thể tồn tại theo thế trận đan cài ("cài răng lược", "da báo"), chuyển hóa trực tiếp nguồn lực kinh tế - xã hội của đô thị thành thế trận tấn công kẻ thù.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước (vốn chủ yếu phân tích thuần túy lịch sử sự kiện hoặc địa chí tĩnh), luận án kết hợp phương pháp lịch sử - logic với lý thuyết không gian địa lý quân sự và phân tích mạng lưới liên lạc bí mật. Sự kết hợp tam giác đạc (Triangulation) giữa nguồn tài liệu lưu trữ phía bên kia (Việt Nam Cộng hòa, quân đội Mỹ), tài liệu cách mạng và tư liệu khảo sát thực địa điền dã tạo nên độ tin cậy khoa học vượt trội.

3. Phát hiện thực chứng bất ngờ và có ý nghĩa nhất?

Sự tồn tại bền bỉ của các căn cứ ven đô như Củ Chi và Rừng Sác ngay dưới tầm phi pháo dày đặc và hàng ngàn cuộc hành quân càn quét khốc liệt (như cuộc hành quân Cedar Falls với hàng vạn quân Mỹ và xe tăng cơ giới hóa). Căn cứ không bị xóa sổ mà ngược lại, ngày càng hoàn thiện về công nghệ ngầm (địa đạo ba tầng) và phương thức tác chiến du kích nước, trở thành "cái gai" uy hiếp trực tiếp trung tâm quyền lực Sài Gòn trong suốt 21 năm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân loại nguồn tư liệu rõ ràng, tiêu chí đánh giá không gian ba vùng chiến lược, và phương pháp thẩm định đối chiếu chéo giữa hồ sơ hành quân giải mật của đối phương và nhật ký chiến trường của các đơn vị cách mạng. Quy trình này có thể áp dụng mẫu mực cho việc nghiên cứu căn cứ kháng chiến tại các đô thị khác như Đà Nẵng, Huế, Cần Thơ.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Mở rộng nghiên cứu sang mô hình hóa bản đồ số lịch sử (Historical GIS), phân tích định lượng mạng lưới kinh tế tài chính tiếp tế cho căn cứ đô thị, và thực hiện các công trình so sánh liên quốc gia về chiến tranh du kích đô thị thế kỷ XX.

Kết luận

1. Khẳng định tính đúng đắn của chủ trương chiến lược: Luận án chứng minh xây dựng hệ thống căn cứ Khu Sài Gòn – Gia Định là sáng tạo quân sự kiệt xuất của Đảng, Xứ ủy Nam Bộ và Khu ủy Sài Gòn – Gia Định, hiện thực hóa xuất sắc tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân.
2. Xác lập mô hình không gian chiến lược ba vùng hoàn chỉnh: Phục dựng thành công cấu trúc liên hoàn giữa vùng căn cứ giải phóng (Củ Chi, Rừng Sác), vùng tranh chấp ven đô (Hóc Môn, Bình Chánh, Thủ Đức) và vùng nội thành Sài Gòn.
3. Làm sâu sắc khái niệm "Căn cứ lòng dân": Khẳng định địa thế tự nhiên là điều kiện cần, nhưng sự ủng hộ, bảo vệ và giác ngộ cách mạng của quần chúng nhân dân mới là điều kiện đủ quyết định sự sống còn của căn cứ địa.
4. Chứng minh vai trò bàn đạp lịch sử: Hệ thống căn cứ Sài Gòn – Gia Định đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử: làm chỗ đứng chân cho cơ quan đầu não, làm nơi tập kết lực lượng và xuất phát các đòn tập kích chiến lược quyết định, đỉnh cao là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 và Đại thắng mùa Xuân 1975 giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.
5. Giá trị thời đại đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: Những bài học lịch sử về tổ chức, củng cố và phát huy vai trò căn cứ kháng chiến cung cấp nền tảng khoa học vững chắc cho công tác quy hoạch thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân và khu vực phòng thủ vững chắc tại Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước trong bối cảnh mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Vấn đề nghiên cứu Căn cứ kháng chiến là địa bàn do lực lượng cách mạng làm chủ, tương đối an toàn (có thể là vùng giải phóng hoặc căn cứ du kích đã được xây dựng vững chắc); có địa thế phòng thủ được chọn để làm bàn đạp xây dựng và phát triển lực lượng; nơi đứng chân của các đơn vị, cơ quan chỉ huy, chỉ đạo chiến tranh; nơi tập kết lực lượng chuẩn bị và xuất phát những trận đánh vào đối phương; nơi thu quân và củng cố thực lực, nơi tiếp nhận và cung cấp hậu cần cho các hoạt động chiến tranh. Lịch sử xây dựng và phát triển căn cứ kháng chiến luôn luôn gắn liền với hoạt động quân sự diễn ra ở bên trong và bên ngoài căn cứ. Đó là nơi giao tranh quyết liệt giữa một bên là kẻ địch mưu toan tiêu diệt cơ quan lãnh đạo kháng chiến, tiêu diệt lực lượng vũ trang cách mạng, xóa sạch căn cứ, một bên là lực lượng kháng chiến quyết tâm giữ vững căn cứ, bảo toàn lực lượng, và từ đó làm chỗ dựa mở rộng phạm vi hoạt động quân sự, tiến công vào hậu phương của địch.

Theo Lê-nin: “Những quân đội lớn nhất, những quân đội được trang bị tốt nhất đều đã bị tan rã và biến thành tro bụi vì không có hậu phương vững chắc, không có sự ủng hộ và sự đồng tình của nhân dân lao động” [127, tr. Do đó, “muốn tiến hành chiến tranh một cách thực sự, phải có một hậu phương được tổ chức vững chắc” [128, tr. Từ rất sớm, trong đường lối đấu tranh vũ tranh cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã hết sức chú ý đến vai trò của căn cứ địa1. Trong tác phẩm Cách đánh du kích viết khoảng năm 1941, Hồ Chí Minh cho rằng “đội du kích trong lúc hoạt động đánh quân thù cần có một vài nơi đứng chân làm cơ sở.

Tại nơi ấy, đội du kích tích trữ lương thực, thuốc đạn, lâu lâu về đó nghỉ ngơi, luyện tập. Nơi ấy phải có địa thế hiểm yếu che chở và quần chúng cảm tình ủng hộ”; trên cơ sở của căn cứ địa, “đội du kích nhờ đó mà phát triển lực lượng và hoá ra quân chính quy”. 209] Theo quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, căn cứ địa là hậu phương trực tiếp và tại chỗ của chiến tranh cách mạng. 1 Trong phạm vi luận án, tác giả sử dụng khái niệm “căn cứ kháng chiến” (sử dụng phổ biến trong kháng chiến chống Mỹ) với nội hàm nghĩa tương đương với khái niệm “căn cứ địa” (được sử dụng phổ biến trong giai đoạn tiền khởi nghĩa (1930-1945) và kháng chiến chống Pháp (1945-1954).

8 “Căn cứ địa cách mạng là những vùng giải phóng xuất hiện trong vòng vây của địch, cách mạng dựa vào đó để tích luỹ và phát triển lực lượng của mình về mọi mặt, tạo thành những trận địa vững chắc về chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá, lấy đó làm nơi xuất phát để mở rộng dần ra, cuối cùng tiến lên đánh bại kẻ thù lớn mạnh, giải phóng hoàn toàn đất nước. Căn cứ địa là chỗ đứng chân của cách mạng, đồng thời là chỗ dựa để xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang, đẩy mạnh đấu tranh vũ trang cách mạng, trên ý nghĩa đó, nó cũng là hậu phương của chiến tranh cách mạng” [106, tr. Tổng Bí thư Trường Chinh (trên báo Cờ giải phóng, số ra ngày 17/7/1945), xác định: Căn cứ kháng chiến “là chỗ đóng của quân du kích để tiến có thể đánh quân địch, lui có thể giữ được thực lực của mình. Nói cách khác, căn cứ kháng chiến là nơi có thế hiểm yếu, vừa lợi cho việc tiến công, vừa lợi cho việc phòng ngự của quân du kích”[72, tr.

Theo đó, để xây dựng một căn cứ kháng chiến cần phải đảm bảo những điều kiện sau: 1. Điều kiện địa lý: Địa thế hiểm trở có thể che chở cho bộ đội, trong khi phòng ngự hay rút lui, quân địch không thể tiến đánh một cách dễ dàng. Điều kiện quân sự: Vị trí tiện cho việc tiến công quân địch, không xa những chỗ nhất định quân địch phải đóng giữ hoặc qua lại. Điều kiện kinh tế: Thổ sản có thể cung cấp cho bộ đội sống, mặc dù bị quân địch vây hãm.

Điều kiện chính trị: Tổ chức cách mạng trong quần chúng khá mạnh, có thể giúp đỡ bộ đội về mọi mặt.332-333] Trong Thư vào Nam, Tổng Bí thư Lê Duẩn xem vấn đề xây dựng căn cứ kháng chiến là nhiệm vụ hàng đầu để đưa cách mạng miền Nam đi từ “khởi nghĩa bộ phận, lập căn cứ địa, có chiến tranh du kích, rồi tiến lên tổng khởi nghĩa” [103, tr. Các tác giả của bộ sách Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam cho rằng, khác với căn cứ kháng chiến của nhiều nước trên thế giới trong chiến tranh hiện đại, tư tưởng về xây dựng căn cứ kháng chiến – hậu phương chiến tranh cách mạng Việt Nam đòi hỏi việc xây dựng căn cứ kháng chiến phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau: - Là nơi có vị trí chiến lược trọng yếu để tiến có thể đánh, lui có thể giữ; có đường giao thông, liên lạc thuận tiện cả trong nước và quốc tế. 9 - Là nơi có nhiều cơ sở cách mạng vững chắc, có nền dân chủ nhân dân và phong trào quần chúng phát triển mạnh mẽ, sâu rộng. - Là nơi có điều kiện thực hiện kinh tế tự cấp, tự túc, đáp ứng được những nhu cầu thiết yếu về hậu cần tại chỗ.

- Là nơi mà bộ máy chính quyền của địch mỏng, yếu và lỏng lẻo, có lợi cho hoạt động của lực lượng vũ trang cách mạng, bất lợi cho hoạt động của chính quyền địch.375-376] Như vậy, “căn cứ kháng chiến” có thể được hiểu là [100, tr. Những khu vực tập kết các cơ quan đầu não và lực lượng kháng chiến; nơi đứng chân và tổ chức chiến đấu, bảo vệ các cơ quan lãnh đạo, chỉ huy. Ở những nơi thuận lợi, căn cứ kháng chiến có thể là nơi củng cố và huấn luyện các lực lượng vũ trang cách mạng của toàn miền, khu và các địa phương tỉnh, huyện. Địa thế, lòng dân và chiến thuật bố trí phòng thủ hợp lý sẽ làm cho các căn cứ kháng chiến trở thành “mái nhà an toàn” cho các lực lượng kháng chiến.

Là chỗ dựa tin cậy của các lực lượng kháng chiến với tư cách một hậu phương tại chỗ, nơi bảo đảm một phần quan trọng tiềm lực của cuộc kháng chiến. Do vậy, nội dung xây dựng căn cứ kháng chiến cũng phải tương đối toàn diện, nhằm xây dựng được hậu phương chiến tranh nhân dân tại chỗ; trong đó, chú trọng xây dựng lực lượng vũ trang, lực lượng chính trị, cơ sở kinh tế… Nhờ vậy, căn cứ kháng chiến là nơi cung cấp một phần tiềm lực quan trọng cho cuộc kháng chiến, bảo đảm kịp thời mọi yêu cầu của chiến trường. Đồng thời, căn cứ kháng chiến còn là nơi thu nhận, tập kết sức người, sức của từ các vùng tạm chiếm. Là chỗ dựa, nơi bày thế trận tiêu diệt đối phương tại chỗ, đồng thời làm nơi xuất phát, bàn đạp cho các lực lượng kháng chiến tiến công địch ở bên ngoài căn cứ, tạo điều kiện cho phong trào du kích chiến tranh phát triển ở vùng tạm chiếm, góp phần tạo ra cục diện chiến trường ngày càng có lợi cho kháng chiến.

Là địa bàn tồn tại như một biểu tượng của cuộc kháng chiến, tiêu biểu cho ý chí, sức mạnh tinh thần của nhân dân; là chỗ dựa về mặt chính trị, nơi hướng về, hy vọng và khích lệ đồng bào khắp nơi kháng chiến. 10 Trong kháng chiến chống Mỹ, Nam bộ là chiến trường trọng điểm của cả nước, là chiến trường ác liệt của lực lượng kháng chiến với quân đội Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hoà. Trong hoàn cảnh đó, trên địa bàn Nam bộ đã hình thành một hệ thống căn cứ của lực lượng kháng chiến với nhiều quy mô, trải khắp các địa bàn, trên cả ba vùng rừng núi, nông thôn đồng bằng và đô thị, nằm xen kẽ với vùng chiếm đóng của chính quyền Sài Gòn. Tại Sài Gòn – Gia Định, một hệ thống căn cứ kháng chiến bao quanh Sài Gòn, nằm xen kẽ theo thế trận “cài răng lược”, tạo thành thế “da báo” rất lợi hại.

Việc giữ vững và phát huy vai trò các căn cứ kháng chiến Sài Gòn – Gia Định đã góp phần quan trọng vào thắng lợi cuối cùng cuộc cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu trong nước Căn cứ kháng chiến là đề tài đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các cơ quan, đơn vị khoa học, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước với nhiều công trình, tác phẩm đã được công bố ở nhiều cấp độ và từ nhiều cách tiếp cận khác nhau. Có thể tạm chia các công trình đó theo ba nhóm chủ đề có liên quan đến đề tài sau đây: 1.

Nhóm các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến Mỹ cứu nước có đề cập đến căn cứ kháng chiến Trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu về chiến tranh nói chung và chiến tranh cách mạng nói riêng. Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhiều bài viết, bài nói thể hiện quan điểm của Người về các vấn đề quân sự. Có thể kể đến các tác phẩm: Cách đánh du kích (1941, xuất bản 1944); Về đấu tranh vũ trang và lực lượng vũ trang nhân dân (Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 1970), Về vấn đề quân sự (Sự thật, Hà Nội, 1975), Những bài viết và nói về quân sự (Quân đội Nhân dân, Hà Nội, tập 1: 1985; tập 2: 1987)… tập hợp những bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vấn đề quân sự trong chiến tranh giải phóng v.v… Bên cạnh đó, nhiều nhà lãnh đạo của Đảng, Nhà nước cũng có những bài viết phân tích các vấn đề trong chiến tranh cách mạng, trong đó nhấn mạnh đến vai trò “cầu nối” nữa chiến trường và hậu phương quần chúng.