Cảm Quan Sinh Thái Trong Văn Học Mường: Nghiên Cứu Qua Mo Đẻ Đất Đẻ Nước

Chuyên khảo văn học phân tích Cảm quan sinh thái trong văn học mường khảo sát qua mo đẻ đất đẻ nước và các tác phẩm văn học hiện, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Khám Phá Cảm Quan Sinh Thái Trong Văn Học Mường Qua Mo Đẻ Đất Đẻ Nước
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những khái niệm liên quan đến lý thuyết phê bình sinh thái
• 1.2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu mo Đẻ đất đẻ nước và các tác phẩm văn học Mường hiện đại từ góc nhìn phê bình sinh thái
• 1.3. Tổng quan những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu và vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học ở Việt Nam
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu về Mo Đẻ đất đẻ nước và tác phẩm của một số tác giả Mường hiện đại
• 1.3.3. Hướng nghiên cứu về sáng tác của các cây bút Mường hiện đại
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI MƯỜNG VÀ MO “ĐẺ ĐẤT ĐẺ NƯỚC” (TẺ TẤT TẺ RÁC)
• 2.1. Người Mường và những tập tục đậm nét văn hóa sinh thái
• 2.1.1. Cộng đồng dân tộc Mường
• 2.1.2. Những tập tục đậm nét văn hóa sinh thái của người Mường
• 2.1.2.1. Tục tôn trọng và thờ cúng các thần trong thế giới tự nhiên
• 2.1.2.2. Tục “xin” và “cho”
• 2.2. “Đẻ đất đẻ nước” trong mối quan hệ với Mo Mường
• 2.2.1. Khái niệm “Mo” và ý nghĩa của mo trong đời sống sinh hoạt tín ngưỡng của người Mường
• 2.2.1.1. Khái niệm “Mo”
• 2.2.1.2. Ý nghĩa của “Mo” và “Mo Lễ tang” trong đời sống tín ngưỡng người Mường
• 2.2.2. Vị trí của “Đẻ đất đẻ nước” (Tẻ Tất Tẻ Rác) trong Mo Mường
• 2.2.3. “Đẻ đất đẻ nước” - thiên sử thi cổ sơ hùng vĩ
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CẢM QUAN SINH THÁI TRONG ĐẺ ĐẤT ĐẺ NƯỚC
• 3.1. Tự nhiên và con người có chung nguồn gốc
• 3.1.1. Quan niệm về vũ trụ và sự hình thành thế giới tự nhiên
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phê Bình Sinh Thái và Văn Học Mường Tổng Quan Nghiên Cứu

Phê bình sinh thái (ecocriticism), hay “nghiên cứu xanh”, nổi lên như một diễn ngôn phê bình liên ngành, đánh thức trách nhiệm của con người trước nguy cơ xuống cấp sinh thái tự nhiên. Nó nhìn nhận lại văn hóa nhân loại thông qua nghiên cứu văn chương. Ở Việt Nam, việc vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào văn học ngày càng được quan tâm. Người Mường, với kho tàng văn hóa phong phú, đặc biệt là Mo Đẻ đất Đẻ nước, bộc lộ trực giác sinh thái đậm nét. Các nhà văn Mường hiện đại cũng thể hiện cảm quan sinh thái rõ ràng trong sáng tác, kế thừa từ văn hóa truyền thống. Nghiên cứu này góp phần minh định vị thế của phê bình sinh thái và khẳng định giá trị văn hóa Mường.

1.1. Phê bình sinh thái Khái niệm mục tiêu và đặc trưng cốt lõi

Phê bình sinh thái là một khuynh hướng phê bình văn hóa và văn học hình thành ở Mỹ, tập trung vào mối quan hệ giữa văn học và môi trường. Mục tiêu chính là đánh thức trách nhiệm của con người trước nguy cơ khủng hoảng sinh thái. Đặc trưng cốt lõi bao gồm: chú trọng tác phẩm đề cao tự nhiên, ca ngợi thiên nhiên, đặc biệt là thiên nhiên hoang dã, tác động tích cực của thiên nhiên đến cuộc sống, tâm lý của con người, và nỗi bất an trước nguy cơ thiên nhiên bị xâm hại. Đây là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành, kết nối văn học với các lĩnh vực như sinh học, môi trường học và xã hội học.

1.2. Văn học Mường Đặc điểm giá trị văn hóa và tiềm năng nghiên cứu

Văn học Mường là một kho tàng văn hóa phong phú, bao gồm xường, rang, truyện thơ, tục ngữ, ca dao và đặc biệt là mo. Mo Đẻ đất Đẻ nước là một sản phẩm văn hóa độc đáo, bộc lộ trực giác sinh thái đậm nét. Các nhà nghiên cứu ngỡ ngàng trước sức hấp dẫn của Mo Mường, có nguyên nhân từ ý thức kính trọng và sùng bái tự nhiên. Văn học Mường hiện đại cũng thể hiện cảm quan sinh thái rõ ràng, qua tình yêu và sự gắn bó với bản mường. Nghiên cứu văn học Mường góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

II. Vấn Đề Khám Phá Cảm Quan Sinh Thái trong Mo Đẻ Đất Đẻ Nước

Nghiên cứu cảm quan sinh thái trong Mo Đẻ đất Đẻ nước và văn học Mường hiện đại đặt ra nhiều vấn đề cần khám phá. Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý thuyết và thực tiễn của cảm quan sinh thái trong văn học Mường. Thứ hai, phân tích và đánh giá sự thể hiện của cảm quan sinh thái trong Mo Đẻ đất Đẻ nước và các tác phẩm văn học hiện đại. Thứ ba, đối chiếu và so sánh để thấy được sự kế thừa và ảnh hưởng của Mo Đẻ đất Đẻ nước đến các tác phẩm văn học hiện đại ở phương diện cảm quan sinh thái. Cuối cùng, khẳng định cống hiến của văn học Mường trong việc bảo lưu những giá trị văn hóa cốt lõi.

2.1. Thiếu công trình nghiên cứu chuyên sâu về phê bình sinh thái

Mặc dù Phê bình sinh thái đã được giới thiệu và ứng dụng vào nghiên cứu văn học ở Việt Nam, nhưng vẫn còn thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn học các dân tộc thiểu số dưới góc độ này. Đặc biệt, Mo Đẻ Đất Đẻ Nước, một di sản văn hóa quan trọng của người Mường, chưa được nghiên cứu đầy đủ về cảm quan sinh thái. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu văn học Việt Nam và đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ các nhà nghiên cứu.

2.2. Cần làm rõ sự kế thừa giữa văn hóa cổ và văn học hiện đại

Một vấn đề quan trọng khác là làm rõ sự kế thừa và ảnh hưởng của Mo Đẻ Đất Đẻ Nước đến các tác phẩm văn học Mường hiện đại ở phương diện cảm quan sinh thái. Liệu các nhà văn Mường hiện đại có kế thừa và phát triển những giá trị sinh thái từ Mo Đẻ Đất Đẻ Nước hay không? Sự kế thừa này được thể hiện như thế nào trong các tác phẩm của họ? Nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng tỏ mối liên hệ giữa văn hóa truyền thống và văn học hiện đại, đồng thời khẳng định sức sống lâu bền của văn hóa Mường.

III. Phương Pháp Phân Tích Khám Phá Cảm Quan Sinh Thái Mường

Nghiên cứu này sử dụng một loạt các phương pháp phân tích để khám phá cảm quan sinh thái trong văn học Mường. Phương pháp phân tích tác phẩm dân gian được sử dụng để giải mã những giá trị sinh thái tiềm ẩn trong Mo Đẻ Đất Đẻ Nước. Phương pháp thực địa điền dã giúp thu thập thông tin và tư liệu từ cộng đồng người Mường. Phương pháp so sánh đối chiếu cho phép đối chiếu và so sánh các tác phẩm văn học khác nhau. Phương pháp nghiên cứu liên ngành kết nối văn học với các lĩnh vực khác như sinh học, môi trường học và văn hóa học.

3.1. Phân tích tác phẩm dân gian Giải mã Mo Đẻ Đất Đẻ Nước

Phương pháp phân tích tác phẩm dân gian là công cụ quan trọng để giải mã những giá trị sinh thái tiềm ẩn trong Mo Đẻ Đất Đẻ Nước. Phân tích tập trung vào các yếu tố như: quan niệm về tự nhiên, mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, và các biểu tượng sinh thái. Các yếu tố này được phân tích trong bối cảnh văn hóa và lịch sử của người Mường, nhằm làm sáng tỏ cảm quan sinh thái độc đáo của họ.

3.2. Nghiên cứu liên ngành Kết nối văn học và môi trường sinh thái

Nghiên cứu liên ngành là phương pháp kết nối văn học với các lĩnh vực khác như sinh học, môi trường học và văn hóa học. Phương pháp này giúp hiểu sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa văn học và môi trường sinh thái. Nghiên cứu này sử dụng kiến thức từ các lĩnh vực này để phân tích và đánh giá cảm quan sinh thái trong văn học Mường.

IV. Ứng Dụng Cảm Quan Giá Trị Tinh Thần và Bảo Tồn Văn Hóa

Việc nghiên cứu cảm quan sinh thái trong văn học Mường có ý nghĩa ứng dụng quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Nó góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Nghiên cứu này cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng các dân tộc trên đất nước Việt Nam. Cuối cùng, nó giúp quảng bá văn hóa Mường đến với bạn bè trong nước và quốc tế.

4.1. Bảo tồn văn hóa Gìn giữ bản sắc dân tộc Mường

Nghiên cứu cảm quan sinh thái trong văn học Mường góp phần bảo tồn văn hóa, gìn giữ bản sắc dân tộc Mường. Bằng cách làm sáng tỏ những giá trị văn hóa cốt lõi của người Mường, nghiên cứu này giúp nâng cao ý thức về trách nhiệm bảo vệ và phát huy những giá trị này. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn hóa đang ngày càng bị ảnh hưởng bởi quá trình toàn cầu hóa.

4.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về môi trường

Nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng trong giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về môi trường. Bằng cách giới thiệu những giá trị sinh thái trong văn học Mường, nghiên cứu này giúp mọi người hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Điều này góp phần xây dựng một xã hội có ý thức hơn về môi trường.

V. Kết Luận Văn Học Mường và Tương Lai Của Phê Bình Sinh Thái

Nghiên cứu cảm quan sinh thái trong văn học Mường mở ra một hướng đi mới trong việc nghiên cứu văn học dân tộc. Nó không chỉ góp phần làm sáng tỏ những giá trị văn hóa cốt lõi của người Mường mà còn khẳng định vị thế của phê bình sinh thái trong hệ thống lý thuyết phê bình hiện nay. Nghiên cứu này cũng tạo tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo về văn học dân tộc thiểu số dưới góc độ phê bình sinh thái, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam. Từ đó, góp phần xây dựng chiến lược bảo tồn các giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc.

5.1. Tiềm năng phát triển phê bình sinh thái tại Việt Nam

Nghiên cứu này chứng minh tiềm năng phát triển của phê bình sinh thái tại Việt Nam. Với sự phong phú của văn hóa và văn học dân tộc, Việt Nam có nhiều cơ hội để ứng dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu và giảng dạy. Điều này góp phần làm phong phú thêm hệ thống lý thuyết phê bình văn học Việt Nam và thúc đẩy sự phát triển của các ngành khoa học xã hội và nhân văn.

5.2. Tiếp tục nghiên cứu Đề xuất hướng đi và mở rộng phạm vi

Nghiên cứu này cũng đưa ra các đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo về văn học Mường và phê bình sinh thái. Các nghiên cứu này có thể tập trung vào các khía cạnh khác của cảm quan sinh thái, hoặc mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các dân tộc thiểu số khác. Điều này góp phần xây dựng một bức tranh toàn diện hơn về mối quan hệ giữa văn học và môi trường ở Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, sự suy thoái nghiêm trọng của hệ sinh thái tự nhiên và cuộc khủng hoảng sinh thái tinh thần nhân văn trong kỷ nguyên Anthropocene đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc tái định hình tư duy nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. Trong dòng chảy đó, phê bình sinh thái (ecocriticism) – được định danh là "bước chuyển ngoạn mục, đầy tính thích ứng của một bộ phận phê bình văn học trong bối cảnh khủng hoảng môi trường toàn cầu" – đã nhanh chóng phát triển từ một trào lưu học thuật tại Hoa Kỳ vào những thập niên cuối thế kỷ XX thành một hệ hình lý thuyết liên ngành mang tầm ảnh hưởng toàn cầu. Tại Việt Nam, kể từ khi được giới thiệu chính thức vào tháng 3 năm 2011 thông qua diễn đàn học thuật quốc tế do học giả Karen Thornber khởi xướng, lý thuyết sinh thái đã mở ra những chân trời diễn giải mới cho văn học hiện đại và đương đại. Tuy nhiên, việc vận dụng hệ hình này vào việc giải mã các trầm tích văn hóa - văn học dân gian của các tộc người thiểu số, đặc biệt là văn hóa Mường, vẫn là một khoảng trống học thuật (research gap) lớn chưa được khai phá một cách toàn diện và có hệ thống.

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Cảm quan sinh thái trong văn học Mường (khảo sát qua Mo Đẻ đất đẻ nước và các tác phẩm văn học hiện đại tiêu biểu)" của nghiên cứu sinh Cao Thị Mai, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoả Diệu Thuý (Trường Đại học Hồng Đức, 2023, Mã số: 9220121), là công trình tiên phong xác lập sự giao thoa học thuật giữa lý thuyết phê bình sinh thái hiện đại và di sản văn học Mường. Nghiên cứu tập trung giải quyết khoảng trống tri thức: các công trình trước đây của Phan Đăng Nhật, GS. Phan Ngọc hay nhóm sưu tầm Vương Anh - Hoàng Anh Nhân chủ yếu tiếp cận sử thi Đẻ đất đẻ nước dưới góc độ thi pháp thể loại, giá trị lịch sử - xã hội, văn hóa học hoặc đặc điểm diễn xướng dân gian, mà chưa đặt tác phẩm vào trục quy chiếu của chủ nghĩa sinh thái trung tâm (ecocentrism) để làm rõ tính liên tục của cảm quan sinh thái từ cội nguồn dân gian đến văn học hiện đại.

Các câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập cụ thể:

• RQ1: Cảm quan sinh thái của người Mường cổ được kiến tạo và mã hóa như thế nào trong cấu trúc vũ trụ luận, thần thoại luận và hệ thống nghi lễ của sử thi Đẻ đất đẻ nước?
• RQ2: Những biểu tượng sinh thái cốt lõi và nguyên tắc đạo đức sinh thái nào chi phối mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong không gian văn hóa Mo Mường?
• RQ3: Các cây bút Mường hiện đại đã kế thừa, chuyển hóa cảm quan sinh thái truyền thống thành ý thức sinh thái và phản tư nghệ thuật trước những chấn thương môi trường đương đại ra sao?
• H1: Nhận thức của người Mường cổ trong Đẻ đất đẻ nước không mang tính nhân loại trung tâm (anthropocentrism) mà vận hành hoàn toàn trên nền tảng sinh thái trung tâm luận (ecocentrism), xem con người và muôn loài cùng chung một "huyết thống tự nhiên".
• H2: Văn học Mường hiện đại là một continuum (thể liên tục) hữu cơ của cảm quan sinh thái bản địa, nơi "trực giác sinh thái" cổ sơ phát triển thành "ý thức sinh thái" phê phán trước sự xâm hại của công nghiệp hóa và nguy cơ "khủng hoảng sinh thái tinh thần".

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Phê bình sinh thái học (Ecocriticism của Cheryll Glotfelty, Lawrence Buell, Greg Garrard), Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) và Đạo đức học môi trường bản địa. Phạm vi khảo sát bao quát 476 trang văn bản của bản sử thi Đẻ đất đẻ nước (trọng tâm là hai chương Mo trêu và Mo lên trời thuộc bản in Mo Sử thi và thần thoại dân tộc Mường năm 1973 do Vương Anh - Hoàng Anh Nhân biên soạn) cùng toàn bộ hệ thống sáng tác tiêu biểu của các tác giả Mường hiện đại như Vương Anh, Hà Thị Cẩm Anh. Luận án mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ học thuật vững chắc cho việc lập hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Mo Mường là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, đồng thời định hướng chiến lược bảo tồn văn hóa gắn liền với phát triển sinh thái bền vững tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy ba dòng chảy học thuật chính liên quan trực tiếp đến đề tài:

1. Dòng lý thuyết Phê bình sinh thái thế giới và sự tiếp nhận tại Việt Nam: Khởi nguồn từ công trình nền tảng của Cheryll Glotfelty & Harold Fromm (1996) với định nghĩa xem phê bình sinh thái là việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên, lý thuyết này đã trải qua hai làn sóng lớn: làn sóng thứ nhất tập trung vào văn học thiên nhiên hoang dã (wilderness writing), làn sóng thứ hai mở rộng sang công lý môi trường (environmental justice) và sinh thái đô thị (Lawrence Buell, 2005). Tại Đông Á, công trình Ecoambiguity: Environmental Crises and East Asian Literatures của Karen Thornber (2012) chỉ ra tính phức tạp và nước đôi trong ứng xử sinh thái của con người. Tại Việt Nam, từ hội thảo quốc tế năm 2011, một loạt nghiên cứu của Đỗ Văn Hiểu, Hoàng Tố Mai, Nguyễn Thị Tịnh Thy đã giới thiệu và vận dụng lý thuyết này vào văn xuôi đương đại (Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Chu, Mai Văn Phấn), song gần như vắng bóng các công trình quy mô về văn học dân tộc thiểu số và sử thi cổ sơ.
2. Dòng nghiên cứu Mo Mường và sử thi Đẻ đất đẻ nước: Kể từ văn bản công bố năm 1973 của Vương Anh và Hoàng Anh Nhân, nhiều học giả đầu ngành đã tiếp cận di sản này. GS. Phan Ngọc trong bài viết "Qua Đẻ đất Đẻ nước ta thấy cả một nền văn hóa cổ đại Việt Mường" đã định vị giá trị của tác phẩm như một bách khoa toàn thư về văn hóa cổ đại. PGS. Phan Đăng Nhật qua các công trình về sử thi dân gian đã rút ra ba hệ giá trị căn cốt của tác phẩm: bài học về tri thức, bài học về lịch sử, và bài học về tình cảm đạo đức. Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu nhìn nhận thiên nhiên như bối cảnh sinh hoạt, không gian địa lý hoặc phông nền cho hành động anh hùng của con người, chưa nhìn nhận tự nhiên như một chủ thể thẩm mỹ độc lập có quyền năng tự thân.
3. Dòng nghiên cứu văn học dân tộc Mường hiện đại: Các công trình phê bình đơn lẻ về thơ ca của Vương Anh, Hà Thị Cẩm Anh thường ca ngợi tình yêu quê hương bản mường, phong tục tập quán miền núi dưới góc nhìn xã hội học văn hóa truyền thống, chưa giải mã được mã nguồn sinh thái chi phối cách thức kiến tạo hình ảnh, ngôn ngữ và cấu trúc cảm xúc của các tác giả này.

       [Khung Phê bình Sinh thái Toàn cầu]
          (Glotfelty, Buell, Garrard, Thornber)
                          │
         ┌────────────────┴────────────────┐
         ▼                                 ▼
[Nghiên cứu Mo Mường Truyền thống]   [Phê bình Văn học Dân tộc Thiểu số]
(Phan Ngọc, Phan Đăng Nhật:         (Xã hội học văn hóa, Thi pháp
 Lịch sử, Thể loại, Dân tộc học)     phong tục, Đề tài miền núi)
         │                                 │
         └────────────────┬────────────────┘
                          ▼
            [KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT]
       (Chưa có công trình hệ thống hóa
     cảm quan sinh thái xuyên suốt từ sử thi
        đến văn học Mường đương đại)
                          │
                          ▼
         [VỊ TRÍ ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN]
     (Cao Thị Mai, 2023 - ĐH Hồng Đức)

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai góc nhìn: một bên nhìn nhận sử thi cổ sơ như bản trường ca ca ngợi sự khuất phục thiên nhiên của con người (anthropocentric triumph), và một bên – góc nhìn của luận án – khẳng định sử thi là bản giao ước cộng sinh hòa ái, nơi con người tự định vị mình là "kẻ đến sau" nương tựa vào trật tự vũ trụ. So sánh với các nghiên cứu quốc tế về văn học bản địa, chẳng hạn như nghiên cứu của Joni Adamson (2001) về văn học bản địa châu Mỹ (Native American Literature) hay công trình của Deborah Bird Rose (2004) về tri thức sinh thái của thổ dân Úc, luận án đã định vị văn học Mường như một trường hợp điển hình của văn hóa sinh thái Đông Nam Á, nơi "trực giác sinh thái bản địa" tạo nên sức đề kháng văn hóa bền bỉ trước những đứt gãy sinh thái hiện đại.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng đường biên lý thuyết phê bình sinh thái phương Tây khi ứng dụng vào một cấu trúc văn hóa phi văn tự (oral-traditional culture) của vùng Đông Nam Á. Luận án thực hiện bước chuyển dịch mô thức (paradigm shift) từ việc nhìn nhận văn học dân gian như tài liệu nhân học đơn thuần sang việc xác lập vị thế của nó như một hệ thống triết lý sinh thái hoàn chỉnh.

Hệ thống luận điểm lý thuyết được xác lập thông qua ba mệnh đề (Theoretical Propositions - P):

• P1 (Tính đồng nguyên thể quyển): Tự nhiên và nhân loại có sự tương đồng bản thể luận; vũ trụ khởi nguyên từ một thực thể sinh thái duy nhất ("Mẹ - Thiên nhiên", "Cây Tổ - Cây Mẹ"), xác lập mối liên hệ "huyết thống tự nhiên" chặt chẽ giữa vạn vật.
• P2 (Dân chủ sinh thái và phi thứ bậc nhân loại): Trật tự thế giới tự nhiên đi trước và quy định trật tự xã hội loài người; muôn loài sở hữu tiếng nói, tâm thức và quyền tồn tại bình đẳng; con người không phải trung tâm của sinh quyển mà là học trò ("học thích ứng để tồn tại") từ các sinh thể tự nhiên.
• P3 (Sự suy thoái sinh thái kép): Sự tàn phá môi trường vật chất tự nhiên (deforestation, resource extraction) luôn đồng đại và tương hỗ với sự sụp đổ của "sinh thái tinh thần" (spiritual ecology), dẫn đến hiện tượng tha hóa tâm hồn và "mất vía" của cộng đồng bản địa.

       ┌──────────────────────────────────────────────┐
       │   CỘI NGUỒN: MẸ THIÊN NHIÊN / CÂY TỔ         │
       │     (Mối liên hệ "Huyết thống Tự nhiên")     │
       └──────────────────────┬───────────────────────┘
                              │
            ┌─────────────────┴─────────────────┐
            ▼                                   ▼
┌───────────────────────┐           ┌───────────────────────┐
│  TRẬT TỰ TỰ NHIÊN     │           │   THẾ GIỚI MUÔN LOÀI  │
│  (Sinh thái Trung tâm)│           │   (Dân chủ Sinh thái) │
│  - Xuất hiện trước    │           │   - Nhân cách hóa     │
│  - Quy chuẩn ứng xử   │           │   - Là "thầy" con người│
└───────────┬───────────┘           └───────────┬───────────┘
            └─────────────────┬─────────────────┘
                              ▼
            ┌───────────────────────────────────┐
            │       CON NGƯỜI ("SINH SAU")      │
            │   - Nương tựa, tôn kính Tự nhiên  │
            │   - Thiết lập Đạo đức Sinh thái   │
            └─────────────────┬─────────────────┘
                              │
            ┌─────────────────┴─────────────────┐
            ▼ (Kế thừa & Chuyển hóa)            ▼ (Khủng hoảng Hiện đại)
┌───────────────────────┐           ┌───────────────────────┐
│ CẢM QUAN TRUYỀN THỐNG │           │ Ý THỨC SINH THÁI MỚI  │
│ (Yêu bản mường, xem   │           │ (Nỗi đau sinh thái,   │
│ tự nhiên là tri kỷ)   │           │  khắc khoải "mất vía")│
└───────────────────────┘           └───────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trường phái lý thuyết:

1. Lý thuyết Sinh thái trung tâm luận (Ecocentrism): Sử dụng làm trục quy chiếu để giải mã tính chất bình đẳng giữa người và vật trong sử thi.
2. Thi pháp học biểu tượng và cổ mẫu (Archetypal Hermeneutics): Nhận diện các biểu tượng sinh thái trung tâm (Cây Xanh Xanh, Cây Si, Trứng Chiếng, Cây Chu Đồng).
3. Lý thuyết Địa văn hóa (Geo-cultural Theory): Phân tích không gian thung lũng, đầu nguồn nước, rừng già của xứ Mường (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động) như một nhân tố định hình tâm thức nghệ thuật.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho hệ thống văn bản diễn xướng nghi lễ Mo gắn với phong tục tang ma và các sáng tác văn học thành văn của các tác giả người Mường sinh sống tại vùng văn hóa Hòa Bình - Thanh Hóa.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học thực chứng kết hợp với thuyết diễn giải kiến tạo (interpretivism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng (multi-level qualitative design) bao gồm:

• Tầng văn bản học (Textual Level): Phân tích ngữ văn, giải mã diễn ngôn và cấu trúc hình tượng nghệ thuật trong văn bản sử thi và thi ca.
• Tầng diễn xướng - nghi lễ (Performative/Ritual Level): Khảo sát chức năng sinh thái của Mo Mường trong bối cảnh thực hành văn hóa tang lễ và nghi thức vòng đời.
• Tầng thực địa - nhân học (Fieldwork/Anthropological Level): Tiếp cận trực tiếp không gian văn hóa bản địa để kiểm chứng tính xác thực của các biểu tượng sinh thái trong đời sống đương đại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai theo các tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu văn bản: Sử dụng bản Mo chuẩn mực dài 476 trang của Vương Anh và Hoàng Anh Nhân (1973), tập trung vào các đoạn Mo có mật độ biểu tượng sinh thái cao nhất (Mo trêu, Mo lên trời). Đối với văn học hiện đại, luận án chọn lọc toàn bộ các tập thơ, trường ca tiêu biểu của Vương Anh và Hà Thị Cẩm Anh – hai tác giả trung tâm của văn học Mường thế kỷ XX - XXI.
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu giữa văn bản sử thi đã san định, các dị bản Mo dân gian truyền miệng và văn bản văn học viết hiện đại.
  • Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích thi pháp học cấu trúc, phân tích diễn ngôn sinh thái (ecocritical discourse analysis) và phương pháp điền dã dân tộc học tại các vùng Mường Thanh Hóa, Hòa Bình.
  • Tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation): So chiếu giữa phê bình sinh thái phương Tây, lý thuyết nhân học văn hóa và tri thức bản địa (Indigenous Knowledge).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Quy trình mã hóa chủ đề (thematic coding) được thực hiện nhất quán, bảo đảm tính xác thực (credibility) và khả năng chuyển giao (transferability) của khung phân tích sang các hệ thống sử thi dân tộc thiểu số khác.

       ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
       │                 TAM GIÁC ĐẠC NGHIÊN CỨU                │
       └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                   │
         ┌─────────────────────────┼─────────────────────────┐
         ▼                         ▼                         ▼
┌──────────────────┐      ┌──────────────────┐      ┌──────────────────┐
│ DỮ LIỆU (Data)   │      │ PHƯƠNG PHÁP      │      │ LÝ THUYẾT        │
│ - Văn bản 1973   │      │ (Methodology)    │      │ (Theory)         │
│   (476 trang)    │      │ - Phân tích văn  │      │ - Ecocriticism   │
│ - Dị bản Mo miệng│      │   bản thi pháp   │      │ - Văn hóa học    │
│ - Thơ văn Mường  │      │ - Điền dã thực   │      │   bản địa        │
│   hiện đại       │      │   địa dân tộc học│      │ - Triết học Môi  │
│                  │      │ - So sánh liên kỳ│      │   trường         │
└──────────────────┘      └──────────────────┘      └──────────────────┘

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao quát hàng nghìn câu thơ sử thi và hàng trăm tác phẩm văn học hiện đại. Quá trình xử lý dữ liệu định tính được thực hiện thông qua việc phân loại và trích xuất các trường từ vựng, hệ thống ẩn dụ sinh thái bằng công cụ phân tích văn bản chuyên sâu.

• Mẫu dữ liệu sử thi: Khảo sát chi tiết 476 trang ngữ bản, trích xuất hàng trăm đơn vị lời mo liên quan đến sự hình thành vũ trụ, muôn loài, cây cỏ, muông thú.
• Mẫu dữ liệu phong tục: Phân tích 4 chặng Mo nghi lễ (Mo Vía/Mo Vải, Mo Trêu/Mo T'lêu, Mo lên trời, Mo nhắn) cùng hệ thống tục ngữ, thành ngữ sinh thái Mường.
• Hệ thống biến số định tính: Xác định 5 cụm chủ đề sinh thái cốt lõi: (1) Nguồn gốc bản nguyên; (2) Trật tự đẳng cấp tự nhiên; (3) Nhân cách hóa vạn vật; (4) Biểu tượng tài nguyên và giới hạn sinh thái; (5) Chấn thương sinh thái và phản tư văn hóa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 5 phát hiện khoa học mang tính đột phá với hệ thống minh chứng văn bản xác thực:

1. Phát hiện 1: Tư duy bản nguyên hóa tự nhiên và quan niệm "huyết thống sinh thái" xuyên suốt. Người Mường cổ không nhìn thế giới qua nhãn quan nhị nguyên chia tách con người khỏi tự nhiên. Trong Đẻ đất đẻ nước, muôn loài và con người cùng được sinh ra từ "Mẹ - Thiên nhiên". Cổ mẫu Cây Xanh Xanh khổng lồ xuất hiện trong cõi hỗn mang là khởi nguồn của vạn vật; tiếp đó, cây Si sinh ra loài người. Mọi thực thể tự nhiên đều chung một cội rễ, bình đẳng trong mạng lưới sự sống.

2. Phát hiện 2: Xác lập nguyên tắc đạo đức sinh thái dựa trên trật tự tự nhiên đi trước trật tự xã hội. Văn bản sử thi xác lập rõ: trong trật tự vũ trụ, vạn vật xuất hiện trước, con người là "kẻ đến sau". Con người phải tôn trọng ngôi thứ của tự nhiên: "cái gì ra trước, cái gì đến sau; cái đến trước ở 'ngôi' trên, là anh, đến sau là 'em', ngôi dưới". Mọi quy tắc xã hội loài người đều phải mô phỏng quy luật tự nhiên. Việc tôn kính Thần Linh thực chất là cơ chế tự điều chỉnh hành vi nhằm duy trì sự bền vững của môi trường sinh tồn.

3. Phát hiện 3: Không gian dân chủ sinh thái thông qua kỹ thuật nhân cách hóa toàn diện. Khác với văn học phương Tây xem con người là chủ thể duy nhất sở hữu ngôn ngữ, Đẻ đất đẻ nước kiến tạo một cộng đồng sinh thái nơi muôn thú, cây cỏ đều biết nói năng, suy nghĩ, tranh luận và thương lượng bình đẳng với con người. Tự nhiên đóng vai trò là "người thầy" khai sáng, dạy con người cách làm nhà (từ hình dáng con rùa), cách lấy lửa, lấy nước, tìm hạt giống.

4. Phát hiện 4: Lời cảnh báo sinh thái sớm qua biểu tượng Cây Chu Đồng. Biểu tượng Cây Chu Đồng ("cây chu tà, lá chu đồng, bông thau quả thiếc") đại diện cho nguồn tài nguyên khoáng sản trù phú. Bi kịch chặt phá Cây Chu Đồng trong sử thi chính là bài học đau đớn mang tính tiên tri về sự trừng phạt của tự nhiên khi lòng tham và sự khai thác tận diệt của con người vượt quá ngưỡng chịu tải của hệ sinh thái.

5. Phát hiện 5: Sự chuyển hóa từ "trực giác sinh thái" sang "nỗi đau sinh thái" trong văn học Mường hiện đại. Khảo sát tác phẩm của Vương Anh và Hà Thị Cẩm Anh cho thấy thiên nhiên không chỉ là đối tượng thẩm mỹ mà là "bạn tâm giao, tri kỷ". Đặc biệt, các cây bút hiện đại đã nhạy bén nắm bắt "khủng hoảng sinh thái tinh thần". Hiện tượng "mất vía" trong thơ Mường hiện đại được giải mã như sự đánh mất bản sắc văn hóa và tha hóa đạo đức khi con người rời xa không gian tự nhiên: kẻ mất vía sẽ "chỉ còn thân xác không còn linh hồn, chết, làm 'ma cô', 'ma độc' đi lang thang vất vưởng, không được về thế giới Mường Trời".

┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    5 PHÁT HIỆN KHOA HỌC THEN CHỐT                         │
├───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Bản nguyên hóa Tự nhiên: Cùng chung "huyết thống sinh thái"            │
│ 2. Đạo đức Sinh thái: Trật tự tự nhiên quy định trật tự xã hội           │
│ 3. Dân chủ Sinh thái: Tự nhiên là "thầy", bình đẳng trong đối thoại       │
│ 4. Giới hạn Sinh thái: Bài học Cây Chu Đồng về sự khai thác tận diệt      │
│ 5. Nỗi đau & Chấn thương: "Mất vía" như một biểu hiện khủng hoảng kép     │
└───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Minh chứng trích dẫn văn bản trực tiếp

Hệ thống luận điểm được bảo chứng bởi các trích dẫn nguyên văn từ ngữ bản sử thi và tư liệu văn hóa khảo sát:

• Về tầm vóc và tính chất sử thi: "Đẻ đất đẻ nước dài đến 476 trang với ngót ngàn câu, những câu chuyện dài kể quá trình hình thành thế giới tự nhiên và muôn loài trong đó có con người."
• Về triết lý sinh thái trong tập tục: Tục ngữ Mường đúc kết kinh nghiệm nương tựa tự nhiên và giữ gìn linh hồn: "Muốn giàu trồng dâu/ Muốn sống lâu phải làm vía" và nguyên tắc sẻ chia tài nguyên trong cộng đồng: "Ăn nên ẻ (phân) dẻ (chia) nên ún nên mạng".
• Về xúc cảm gắn kết nguyên sơ với tự nhiên: "Thương xiết, thương nồng em ơi, thương mơi em à", phản ánh trong những câu hát xường, rang ngập tràn cảm thức địa văn hóa.
• Về nhận thức biểu tượng tài nguyên rừng: "Rừng, với cộng đồng người Mường chính là 'cây chu tà, lá chu đồng, bông thau quả thiếc'."

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp mô hình lý thuyết phê bình sinh thái đặc thù cho khu vực Đông Nam Á, chứng minh rằng tư tưởng sinh thái trung tâm đã hiện diện sâu sắc trong văn hóa bản địa phương Đông từ hàng nghìn năm trước khi lý thuyết phương Tây ra đời.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình liên ngành kết hợp giữa nghiên cứu văn bản học dân gian, phân tích diễn ngôn sinh thái và khảo sát điền dã văn hóa tộc người.
• Về mặt thực tiễn xã hội: Luận giải cơ sở khoa học cho các mô hình sinh thái nhân văn, phục hồi tri thức bản địa trong quản trị tài nguyên rừng và phát triển du lịch sinh thái văn hóa bền vững tại Hòa Bình, Thanh Hóa.
• Về mặt chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho việc xây dựng chiến lược quốc gia về bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc thiểu số, phục vụ trực tiếp việc hoàn thiện hồ sơ Di sản Mo Mường trình UNESCO.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật (boundary limitations):

1. Giới hạn văn bản: Do tính chất đa dị bản của văn học truyền miệng dân gian Mường, luận án chủ yếu khảo sát trên bản san định của Vương Anh và Hoàng Anh Nhân (1973). Việc mở rộng đối sánh trên toàn bộ các dị bản Mo tại Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình chưa được triển khai triệt để.
2. Giới hạn phạm vi tác giả hiện đại: Khảo sát tập trung sâu vào hai tác giả hạt nhân (Vương Anh, Hà Thị Cẩm Anh); lực lượng sáng tác trẻ người Mường trong thập niên gần đây với các thể loại mới như tiểu thuyết sinh thái, truyện ngắn môi trường chưa được bao quát toàn diện.
3. Giới hạn phương pháp định lượng: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên khung phân tích định tính thi pháp học và nhân học; chưa ứng dụng các công cụ khai phá dữ liệu ngôn ngữ số (Digital Humanities, Corpus Linguistics) để thống kê tần suất xuất hiện của các trường từ vựng sinh thái trên quy mô lớn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) để số hóa và phân tích định lượng toàn bộ hệ thống từ vựng sinh thái trong kho tàng Mo Mường.
• Hướng 2: Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa (Cross-cultural Comparative Ecocriticism) giữa sử thi Mường với sử thi của các tộc người Thái (Quắm xống xon xang), Ê-đê (Đăm San), Ba-na (Dăm Noi).
• Hướng 3: Khảo cứu tiến trình biến đổi của cảm quan sinh thái trong văn học Mường đương đại dưới tác động của quá trình đô thị hóa và di cư lao động.
• Hướng 4: Phát triển khung lý thuyết "Phê bình sinh thái phi văn tự" (Oral Ecocriticism) áp dụng cho các nền văn hóa truyền khẩu tại Đông Nam Á.

---

Tác động và ảnh hưởng

               ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
               │              TÁC ĐỘNG ĐA CHIỀU CỦA LUẬN ÁN              │
               └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                            │
         ┌──────────────────┬───────────────┴───────────────┬──────────────────┐
         ▼                  ▼                               ▼                  ▼
┌──────────────────┐┌──────────────────┐    ┌──────────────────┐┌──────────────────┐
│ VIỆN HÀN LÂM     ││ CHÍNH SÁCH DI SẢN│    │ CỘNG ĐỒNG BẢN ĐỊA││ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG│
│ - Mở hướng nghiên││ - Hồ sơ UNESCO   │    │ - Bảo tồn bản sắc││ - Tri thức bản   │
│   cứu sinh thái  ││   Mo Mường       │    │ - Khơi dậy lòng  ││   địa trong quản │
│ - Chỉ số trích   ││ - Chính sách bảo │    │   tự hào dân tộc ││   lý rừng bền    │
│   dẫn cao        ││   tồn văn hóa    │    │ - Giữ gìn nếp sống││   vững           │
└──────────────────┘└──────────────────┘    └──────────────────┘└──────────────────┘

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình xác lập một chuẩn mực mới trong nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số tại Việt Nam; dự kiến tạo ra sự gia tăng đột biến trong các trích dẫn học thuật liên quan đến từ khóa Phê bình sinh thái, Mo Mường, Đẻ đất đẻ nước, và Văn học Mường.
• Tác động chính sách văn hóa (Policy Impact): Cung cấp các luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban Nhân dân các tỉnh Thanh Hóa, Hòa Bình trong việc xây dựng các đề án bảo tồn không gian diễn xướng Mo Mường và hoàn thiện hồ sơ quốc gia trình UNESCO.
• Tác động chuyển đổi xã hội (Societal Transformation): Đánh thức ý thức sinh thái và lòng tự hào văn hóa của cộng đồng người Mường, khuyến khích các thế hệ trẻ duy trì nếp sống hài hòa với thiên nhiên, ngăn chặn sự mai một của các phong tục tập quán tiến bộ.
• Tầm ảnh hưởng quốc tế (International Relevance): Giới thiệu di sản sử thi độc đáo của Việt Nam vào mạng lưới phê bình sinh thái quốc tế (ASLE - Association for the Study of Literature and Environment), khẳng định đóng góp của văn học bản địa phương Đông vào kho tàng tri thức sinh thái nhân loại.

---

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Văn học, Văn hóa học, Dân tộc học: Thụ hưởng một khung lý thuyết và phương pháp luận mẫu mực về ứng dụng phê bình sinh thái vào văn học dân gian và văn học thiểu số.
2. Các nhà nghiên cứu văn học và giảng viên đại học: Có thêm nguồn tài liệu tham khảo chuyên sâu, mở rộng các hướng tiếp cận liên ngành trong giảng dạy văn học Việt Nam và lý luận văn học.
3. Các cơ quan quản lý văn hóa và nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các phát hiện của luận án để thiết kế chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể gắn với chiến lược phát triển bền vững.
4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án môi trường: Vận dụng tri thức sinh thái bản địa của người Mường vào các dự án bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management).
5. Cộng đồng dân tộc Mường và công chúng yêu văn học: Tiếp cận chiều sâu triết mỹ của di sản cha ông, củng cố ý thức bảo vệ môi trường sống và không gian văn hóa bản địa.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó đã mở rộng lý thuyết phê bình sinh thái phương Tây như thế nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chứng minh sự tồn tại của một hệ thống triết lý sinh thái trung tâm luận hoàn chỉnh trong một nền văn hóa truyền khẩu bản địa Đông Nam Á, đảo ngược định kiến cho rằng tư duy sinh thái chỉ xuất hiện sau cuộc khủng hoảng môi trường phương Tây. Luận án mở rộng lý thuyết của Glotfelty và Buell bằng cách bổ sung khái niệm "huyết thống sinh thái" (ecological consanguinity) và mô hình "sinh thái tinh thần" (spiritual ecology) bắt nguồn từ tín ngưỡng Mo, nơi sự tổn thương của tự nhiên đồng nhất với sự "mất vía" của nhân tâm.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của nghiên cứu thể hiện qua điểm nào khi so sánh với các công trình trước đây?

Trả lời: So với cách tiếp cận thuần túy văn bản học của Phan Đăng Nhật hay tiếp cận văn hóa - ngôn ngữ của GS. Phan Ngọc, luận án đã thực hiện một bước tiến vượt bậc bằng phương pháp tam giác đạc liên ngành: tích hợp giữa phân tích thi pháp học văn bản (Textual Hermeneutics), giải mã diễn ngôn sinh thái (Ecocritical Discourse Analysis) và đối soát điền dã dân tộc học (Ethnographic Fieldwork). Phương pháp này cho phép liên kết liền mạch giữa lời ca nghi lễ cổ xưa với thực hành văn hóa sống và văn học viết hiện đại.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (counter-intuitive finding) được luận chứng từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc giải mã biểu tượng "mất vía" trong văn hóa và thơ ca Mường hiện đại. Trước đây, "vía" thường chỉ được hiểu thuần túy là khái niệm tâm linh, tôn giáo. Luận án chứng minh một cách thuyết phục rằng "mất vía" chính là biểu hiện lâm sàng của chấn thương sinh thái học (eco-trauma / solastalgia): sự đứt gãy mối liên kết thiêng liêng giữa con người với không gian rừng - thung lũng quê hương khiến con người đánh mất căn cước đạo đức, trở thành những "ma cô, ma độc" trôi dạt trong xã hội công nghiệp hóa.

4. Luận án có cung cấp một quy trình nhân bản nghiên cứu (replication protocol) khả thi không?

Trả lời: Luận án thiết lập một khung phân tích 4 bước chuẩn hóa: (1) Nhận diện cổ mẫu và biểu tượng sinh thái trong cấu trúc vũ trụ luận dân gian; (2) Phân tích diễn ngôn phân cấp trật tự tự nhiên - xã hội trong ngữ bản nghi lễ; (3) Khảo sát tính tương tác và dân chủ sinh thái qua thủ pháp nhân cách hóa; (4) Đối chiếu sự chuyển hóa của cảm thức sinh thái sang văn học hiện đại. Khung quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu các kho tàng sử thi và văn học dân gian của các tộc người khác như Tày, Thái, H'mông, Chăm, Ba-na.

5. Chương trình nghị sự học thuật 10 năm tới được định hình từ công trình này ra sao?

Trả lời: Luận án mở đường cho một chương trình học thuật 10 năm gồm 3 trọng tâm: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về tri thức sinh thái trong văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (Vietnam Indigenous Eco-literature Database); (2) Thành lập trường phái "Phê bình sinh thái bản địa Đông Nam Á" trên các diễn đàn quốc tế; (3) Tích hợp tri thức sinh thái Mo Mường vào chương trình giáo dục môi trường quốc gia cấp phổ thông và đại học.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính tiên phong học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam vận dụng một cách hệ thống, toàn diện lý thuyết phê bình sinh thái vào việc nghiên cứu sử thi Đẻ đất đẻ nước và văn học dân tộc Mường hiện đại.
2. Xác lập hệ hình sinh thái trung tâm luận bản địa: Nghiên cứu đã chứng minh rằng người Mường cổ đã xây dựng được một triết lý sinh thái hoàn chỉnh, lấy tự nhiên làm thước đo chuẩn mực, xem con người là một phần nhỏ bé hòa hợp trong mạng lưới sự sống của Mẹ - Thiên nhiên.
3. Làm rõ tính liên tục của cảm quan sinh thái: Luận án chỉ ra sự kế thừa và chuyển biến biện chứng từ "trực giác sinh thái" cổ sơ trong sử thi dân gian sang "ý thức sinh thái" đầy trăn trở, phản tư nghệ thuật trước các vấn đề môi trường đương đại trong sáng tác của các tác giả Mường hiện đại.
4. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Công trình khai mở 3 phân nhánh nghiên cứu giàu tiềm năng: Phê bình sinh thái sử thi Đông Nam Á, Địa thi pháp học văn học dân tộc thiểu số, và Nhân học sinh thái nhân văn.
5. Đóng góp giá trị thực tiễn và bảo tồn di sản: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học chuẩn xác, phục vụ công tác bảo tồn di sản văn hóa Mo Mường, hỗ trợ xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO và đề xuất các giải pháp phát triển bền vững dựa trên tri thức sinh thái bản địa.
6. Di sản học thuật lâu dài: Luận án của nghiên cứu sinh Cao Thị Mai khẳng định vị thế vững chắc của văn học Mường trong dòng chảy văn học dân tộc, đồng thời mang tiếng nói học thuật Việt Nam hội nhập sâu rộng vào các diễn đàn nghiên cứu sinh thái nhân văn trên phạm vi toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 Chương một của luận án đặt giải quyết hai vấn đề: tìm hiểu cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài. Về cơ sở lý thuyết, luận án đã hệ thống một cách khái quát lý thuyết “phê bình sinh thái”, để nhận ra rằng tinh thần cốt lõi của nghiên cứu xanh chính là “sinh thái trung tâm luận” và nhà phê bình sinh thái là thúc đẩy/ giám sát việc dùng văn chương để bảo vệ môi trường tự nhiên, bảo vệ trái đất. Luận án xác định người Mường cổ đã có cảm quan sinh thái khi sáng tác Đẻ đất đẻ nước và các cây bút Mường hiện đại cũng đã có trực giác sinh thái khi viết về không gian văn hóa của quê hương mình. Qua khảo sát thực tiễn, luận án nhận thấy, đến nay vẫn chưa có công trình chuyên sâu và hệ thống vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái để tiếp cận và nghiên cứu Mo Đẻ đất đẻ nước và tác phẩm của các tác giả Mường hiện đại.

NGƯỜI MƯỜNG VÀ MO “ĐẺ ĐẤT ĐẺ NƯỚC” (TẺ TẤT TẺ RÁC) 2. Người Mường và những tập tục đậm nét văn hóa sinh thái 2. Cộng đồng dân tộc Mường Người Mường tự nhận mình là “Ngươn” (Nguồn) và vẫn luôn tự hào về nguồn gốc của dân tộc mình, con cháu của Dịt Dàng (Dịt Dáng) cai quản thế giới ba tầng trời: Mường Trời, Mường Giữa và 8 Mường Trần Gian. Vậy “Mường” là gì? Đã từng xuất hiện ba cách hiểu.

Luận án nghiêng về sự kết hợp nghĩa của hai quan điểm: “Mường”, vừa chỉ địa giới cư trú (Mường Bi, Mường Ổn, Mường Thạch, v.), vừa chỉ cộng đồng dân tộc có bản sắc văn hóa riêng (người Mường). Người Mường quần cư chủ yếu ở Hoà Bình và Thanh Hóa. Người Mường thích sống quần cư nơi đầu nguồn nước, dưới các thung lũng, ven các tán rừng, môi trường sống, sinh hoạt của người Mường hòa lẫn vào thiên nhiên. người Mường đã tạo dựng cho mình một không gian sống - sinh hoạt đậm sắc thái văn hóa sinh thái.

Những tập tục đậm nét văn hóa sinh thái của người Mường 2. Tập tục tôn trọng và thờ cúng các thần trong thế giới tự nhiên Môi trường sống của người Mường gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên, vì vậy, đã hình thành trong cộng đồng này những phong tục, tập quán, tuân theo những quy tắc, quy định nghiêm ngặt để vừa khai thác vừa bảo vệ thiên nhiên. Trí tuệ của người Mường cổ đã hình thành cho con cháu mình niềm tin tín ngưỡng trước thiên nhiên, đấy là cách thức tốt nhất để bảo vệ nòi giống, cộng đồng. Những tập tục trong đời sống văn hóa - xã hội - Tục “cúng vía” (bao gồm: xin vía, làm vía, buộc vía, gọi vía).

Tục ngữ Mường: Muốn giàu trồng dâu/ Muốn sống lâu phải làm vía. - Tục “mo” cho người chết (bao gồm: Mo Vải (Mo Vía), Mo Trêu (Mo T’lêu), Mo lên trời, Mo nhắn). Các bước trong đám mo vừa bộc lộ giá trị nhân văn, vừa bộc lộ cảm quan sinh thái sâu sắc của người Mường cổ. Tục “xin” và “cho”: Người Mường dạy con: Cái ăn mấy cũng hết, cái ở mới lâu dài; Ăn nên ẻ (phân) dẻ (chia) nên ún nên mạng.

Với người Mường, tục xin cho vẫn là một nét văn hóa đẹp, nó góp phần thắt chặt mối quan hệ giữa bà con dân bản, tạo nên 9 không gian nồng ấm, thân thiện, một nền tảng vô cùng cần thiết và qua trọng đối với bà con dân tộc ít người trong điều kiện, hoàn cảnh sống rải rác, dựa vào thiên nhiên và dựa vào cộng đồng cư dân gần gũi cùng chung thói quen, tập tục, tín ngưỡng… 2. “Đẻ đất đẻ nước” trong mối quan hệ với Mo Mường 2. Khái niệm “Mo” và ý nghĩa của mo trong đời sống sinh hoạt tín ngưỡng của người Mường 2. Khái niệm “Mo” “Mo” là gì? Theo khảo sát của chúng tôi, từ “mo” ba cách hiểu sau: là thứ lời khấn, bài khấn trước thần linh; Là “bài ca tang lễ” và “mo” chỉ nghi lễ diễn xướng cúng thần linh.

Theo quan điểm của luận án, “Mo” là toàn bộ nghi lễ trong buổi cúng thần linh, bao gồm cả phần lời cúng và phần diễn xướng. Ý nghĩa của “Mo” và “Mo Lễ tang” trong đời sống tín ngưỡng người Mường “Mo” là nghi lễ tâm linh giống như liều thuốc tinh thần vô cùng cần thiết và ý nghĩa trong đời sống tinh thần của đồng bào Mường từ bao đời nay. Lời mo (bài khấn) không chỉ là lời ước vọng mà còn lời giao kết với thần linh và với chính người trong cuộc. Cùng với niềm tin trong nghi lễ, lời mo giúp cho cộng đồng người củng cố đời sống tinh thần, làm tăng niềm tin và nghị lực sống cho mỗi con người trước những thử thách của cuộc sống, giúp con người biết hướng thiện.

Trong các cuộc mo thì “Mo Lễ tang” là nghi lễ cuối cùng trong hệ thống nghi lễ vòng đời người Mường, cũng là nghi lễ quan trọng nhất. Hành trình đến với Mường Ma đồng thời là hành trình nhận thức của người Mường cổ. Đó là nhận thức về sống - chết, nhận thức về vũ trụ ba tầng trời, nhận thức về thế giới vĩnh hằng. Vị trí của “Đẻ đất đẻ nước” (Tẻ Tất Tẻ Rác) trong Mo Mường “Đẻ đất đẻ nước” (Tẻ Tất Tẻ Rác) không phải “rằng mo” bắt buộc trong lễ tang, vì vậy, có tính độc lập tương đối trong Mo.

Nó chỉ là phần “thêm” trong những trường hợp cần kéo dài các đêm mo ở 10 những gia đình có điều kiện, tăng thêm phần bề thế, “sang trọng” cho gia chủ, hoặc được dùng trong các cuộc mo giữ vía người già. Tuy nhiên, vẫn là bộ phận có sự thống nhất chặt chẽ trong Mo Mường, vừa có ý nghĩa tâm linh, vừa có giá trị nhân văn sâu sắc. “Đẻ đất đẻ nước” - thiên sử thi cổ sơ hùng vĩ Đẻ đất đẻ nước dài đến 476 trang với ngót ngàn câu, những câu chuyện dài kể quá trình hình thành thế giới tự nhiên và muôn loài trong đó có con người. Mặc dù không có sự trùng khít về cách san định các chương trong các bản sưu tầm, song, các bản đã công bố đều có các nội dung thể hiện diễn biến “đẻ đất đẻ nước” hình thành nên thế giới và xã hội loài người.

Tính chất “anh hùng ca” trong Đẻ đất đẻ nước thể hiện trong quá trình tạo lập, xây dựng luôn phải cần đến bản lĩnh táo bạo, tiên phong, phẩm chất xả thân anh hùng. Ở đó có những anh hùng của cộng đồng, đại diện cho sức mạnh cộng đồng, đem lại lợi ích cho cộng đồng. Đấy chính là thước đo phẩm chất người anh hùng sử thi. Tiểu kết chương 2 Cùng với người Kinh - Việt, người Mường đã hiện diện từ rất sớm trên đất Việt Nam và đã hình thành những phong tục, tập quán lâu đời được đúc kết trong quá trình tổ chức cuộc sống, sinh hoạt.

Những phong tục, tập quán ấy gắn bó chặt chẽ với môi trường sống, được chắt ra từ hoàn cảnh sống, vì vậy, vừa là những kinh nghiệm quý báu trong đời sống thực tiễn cộng đồng, vừa có giá trị văn hóa nhân văn và văn hóa sinh thái sâu sắc. Đẻ đất đẻ nước, thiên sử thi cổ sơ được vận dụng vào phong tục tín ngưỡng thờ cúng của người Mường được coi là minh chứng về nếp sống văn minh - văn hóa của người Mường cổ. Thiên sử thi ấy bộc lộ nhận thức và tư duy biện chứng của cộng đồng ấy thời cổ xưa về tính cố kết chặt chẽ, hợp lý và hài hòa trong thế giới muôn loài. Bảo vệ sự tôn nghiêm của sự cố kết chặt chẽ ấy là đấng “Thần Linh”, con người biết sợ Thần Linh chính là để bảo vệ trật tự, môi trường sống của chính mình.

CẢM QUAN SINH THÁI TRONG ĐẺ ĐẤT ĐẺ NƯỚC 3. Tự nhiên và con người có chung nguồn gốc 3. Quan niệm về vũ trụ và sự hình thành thế giới tự nhiên Chuyện "đẻ đất" là chuyện "đẻ" ra muôn loài, muôn hiện tượng, sự việc. Từ cách giải thích việc hình thành ra vạn vật trên mặt đất, người Mường cổ đã nhận thức về vũ trụ và thế giới tự nhiên với một tinh thần sinh thái sâu sắc.

Đó là tinh thần bản nguyên hóa tự nhiên, có chung nguồn gốc, cùng “huyết thống tự nhiên”. Chuyện "Đẻ nước" là nhận thức về tầm quan trọng của môi trường sinh thái. “Nước” là biểu tượng của môi trường sinh thái trong duy trì sự sống. "Đẻ nước" đưa ra thông điệp về sự hài hòa.

Chuyện "đẻ người" là nhận thức về vị trí của con người trong thế giới vạn vật. Qua chuyện "đẻ người” cho thấy cả một quá trình nhận thức của người Mường về vũ trụ và sự sống muôn loài trong thế giới tự nhiên, về loài người, đồng thời, nhận thức về xã hội loài người, về các thành phần trong xã hội loài người. Người Mường cổ muốn tìm cách giải thích cấu trúc vận hành bên trong của vũ trụ, tìm ra quy luật và ghi nhớ quy luật tự nhiên, "Chia năm tháng". Nhu cầu tìm ra quy luật của tự nhiên để thích ứng với môi trường là mong muốn thiết yếu của người dân thời cổ đại.

Như vậy, trong nhận thức của người Mường, vũ trụ khởi nguyên là khối thống nhất, quá trình hình thành vũ trụ, hình thành sự sống diễn ra từng chặng, từng bước theo quy luật. Vạn vật đều chung nguồn gốc do "Mẹ - Thiên nhiên" sinh ra, có mối liên hệ “huyết thống tự nhiên”. Nhận thức ấy gửi đi thông điệp mang tinh thần sinh thái: hãy kính trọng Mẹ - Thiên nhiên, hãy biết ơn Mẹ - Thiên nhiên và từ đây xác lập, chuyển tải những thông điệp về đạo đức sinh thái mà luận án sẽ trình bày ngay sau đây. "Đẻ đất đẻ nước"chuyển tải thông điệp đạo đức sinh thái 3.

Tôn trọng trật tự thế giới tự nhiên Tôn trọng trật tự thế giới tự nhiên là thông điệp trước nhất mà nhận thức về vũ trụ mang tinh thần sinh thái của Đẻ đất đẻ nước 12 muốn truyền dạy cho mai sau. Mỗi loài đều là một phần, có "vị trí" trong thế giới tự nhiên. Đây chính là tiền đề của đạo đức sinh thái. Người Mường cổ đã truyền dạy đạo đức sinh thái cho thế hệ sau bằng sự lý giải lớp lang về sự tôn nghiêm, ngôi thứ: cái gì ra trước, cái gì đến sau; cái đến trước ở "ngôi" trên, là anh, đến sau là "em", ngôi dưới.

Trong thế giới tự nhiên do Mẹ - Thiên nhiên sinh ra, con người đến sau cùng. Loài người cần nhận thức được trật tự này, hãy tôn trọng và bảo vệ trật tự ấy.