phần mở đầu và kết luận đƣợc chia thành 3 chƣơng với nội dung cụ thể nhƣ sau: 9 Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về công tác lập dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nƣớc cấp huyện. Chƣơng 2: Thực trạng công tác lập dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nƣớc tại phòng Tài chính -Kế hoạch huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Chƣơng 3: Các giải pháp hoàn thiện công tác lập dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nƣớc tại phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. 10 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC LẬP DỰ TOÁN VÀ QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1.
TỔNG QUAN VỀ NSNN VÀ NSNN CẤP HUYỆN 1. Khái niệm, bản chất của NSNN NSNN với tƣ cách là một phạm trù kinh tế đã ra đời và tồn tại từ lâu. Là một công cụ tài chính quan trọng của NN, NSNN xuất hiện dựa trên cơ sở hai tiền đề khách quan là tiền đề Nhà nƣớc và tiền đề kinh tế hàng hoá tiền tệ.” (Dƣơng Đăng Chinh, 2016) Trong hệ thống tài chính, NSNN là khâu chủ đạo, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của bộ máy quyền lực Nhà nƣớc. Ở nƣớc ta, định nghĩa Ngân sách nhà nƣớc đƣợc nêu rõ trong Luật NSNN năm 2015.
NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.” (Bộ Tài chính, 2016) Xét về hình thức, NSNN là ”một bảng dự toán thu chi bằng tiền của Nhà nƣớc trong một khoảng thời gian nhất định thƣờng là một năm. Chính phủ dự toán các nguồn thu vào quỹ ngân sách nhà nƣớc, đồng thời dự toán các khoản chi cho các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng, từ quỹ ngân sách nhà nƣớc và bảng dự toán này phải đƣợc Quốc hội phê chuẩn. Nhƣ vậy, đặc trƣng chủ yếu của ngân sách nhà nƣớc là tính dự toán các khoản thu chi bằng tiền của Nhà nƣớc trong một thời gian nhất định, thƣờng là một năm.” (Dƣơng Đăng Chinh, 2016) Về mặt thực tiễn, NSNN chính là hoạt động thu vào và chi ra bằng tiền của Nhà nƣớc, từ đó là sự luân chuyển của các dòng tiền tiện giữa Nhà nƣớc và các chủ thể kinh tế, xã hội gắn liền với việc phân phối tổng sản phẩm quốc 11 dân dƣới hình thức giá trị. Về mặt bản chất, đây chính là các mối quan hệ kinh tế giữa chủ thể phát sinh trong quá trình phân phối sản phẩm quốc dân gắn liền với tạo lập, phân phối, sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của NN.
Thứ nhất, NSNN là kế hoạch tài chính vĩ mô trong các kế hoạch tài chính của NN để quản lý các hoạt động KT - XH. Thứ hai, xét về mặt thực thể, ngân sách nhà nƣớc là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nƣớc. Thứ ba, NSNN là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Thông qua việc tham gia vào phân phối các nguồn lực tài chính, Nhà nƣớc tập trung một phần nguồn tài chính của xã hội vào tay mình thông qua thu NSNN.
Thông qua hoạt động thu, chi tài chính, nguồn tài chính đƣợc tạo lập và phân phối phục vụ cho hoạt động quản lý nhà nƣớc trong các ngành, các lĩnh vực, cũng là công cụ để kiểm soát vĩ mô. Chức năng của NSNN Ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nƣớc trong dự toán để đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định đƣợc thực hiện trong một năm nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Ngân sách nhà nƣớc có chức năng vô cùng quan trọng trong nền kinh tế cũng nhƣ đời sống xã hội. Chức năng của ngân sách nhà nƣớc thể hiện chủ yếu qua 04 mặt nhƣ sau: - Ngân sách Nhà nƣớc có chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội.
"Để tạo lập và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả, thông qua các biện pháp thu, chi và quản lý ngân sách Nhà nƣớc, Nhà nƣớc thực thiện phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực địa bàn then chốt, có nhiều rủi ro, cần khuyến khích hoặc hạn chế phát triển; đồng thời có thể thu hút, lôi kéo sự tham gia phân bổ nguồn lực của các thành phần kinh tế và khu vực thƣc nhận. Thông qua thu chi NSNN, NN tham gia vào phân phối và phân 12 phối lại thu nhập trong xã hội; dƣới hình thức tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp. Thông qua đó, Nhà nƣớc thực hiện đảm bảo hạn chế bớt sự phân hóa xã hội, sự bất bình đẵng về thu nhập đảm bảo sự công bằng hợp lý. Đồng thời, Nhà nƣớc khuyến khích nguồn tài chính trong xã hội đƣợc sử dụng một cách kịp thời hiệu.
- Ngân sách Nhà nƣớc là một công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, chống lạm phát và giảm thất nghiệp. - Ngân sách nhà nƣớc có chức năng điều chỉnh kinh tế. Chính sách tài khóa kích cầu thông qua giảm thuế tăng chi tiêu công, khuyến khích tăng khối lƣợng sản xuất XH đƣợc thực hiện khi kinh tế suy thoái. Trong bối cảnh phát triển bình thƣờng, điều kiện nền kinh tế mở, Nhà nƣớc thƣờng dùng chính sách tài khoá kích thích để tạo ra phản ứng dây chuyền.
Cụ thể, chính sách tài khóa kích thích nới lỏng với mục đích tăng tổng cầu, mức lãi suất trong nƣớc tăng, giá đồng nội tệ tăng, thuần xuất khẩu giảm, tổng cầu giảm. Vai trò của Ngân sách nhà nƣớc Trong nền KTPT theo định hƣớng XHCN ở nƣớc ta hiện nay, Ngân sách nhà nƣớc có các vai trò chủ yếu sau: - NSNN là công cụ huy động các nguồn lực tài chính để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của NSNN, để đảm bảo cho hoạt động của nhà nƣớc trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội đòi hỏi phải có những nguồn tài chính nhất định. Những nguồn tài chính này đƣợc hình thành từcác khoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế.
- Nhà nƣớc sử dụng quỹ ngân sách để điều tiết kinh tế và đảm bảo phát triển kinh tế. NSNN là công cụ mà Nhà nƣớc sử dụng để điều tiết giá cả thị trƣờng và chống lạm phát,. Ngân sách nhà nƣớc cung cấp nguồn kinh phí để Nhà nƣớc đầu tƣ xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng và đầu tƣ cho các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn. 13 - Đảm bảo an ninh, quốc phòng và giải quyết các vấn đề xã hội.
Nhà nƣớc sử dụng tiền từ quỹ ngân sách để xây dựng các công trình phúc lợi công cộng. Đảm bảo các chính sách về mặt xã hội cho những đối tƣợng chính sách. Ngân sách Nhà nƣớc điều tiết thu nhập dân cƣ để góp phần thực hiện công bằng xã hội. Hệ thống NSNN ở Việt Nam Hệ thống các cấp NSNN là tổng thể các cấp NS gắn bó hữu cơ với nhau, có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau.
Theo Điều 6 Luật NSNN số 83/2015/QH13 ngày 25/6/2015, “NSNN gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương” (Quốc Hội, 2015). Nhƣ vậy, nói một cách đầy đủ, hệ thống NSNN ở Việt Nam gồm 2 cấp: Ngân sách Trung ƣơng cấp và ngân sách địa phƣơng, trong đó ngân sách địa phƣơng gồm có 3 cấp là ngân sách cấp tỉnh ( thành phố trực thuộc Trung ƣơng), ngân sách cấp huyện (quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh) và ngân sách cấp xã (phƣờng, thị trấn) (Quốc Hội, 2015). Ngân sách nhà nƣớc Ngân sách Ngân sách trung ƣơng địa phƣơng Ngân Ngân sách Ngân sách quận, sách tỉnh và huyện, xã, thành phƣờng, phố trực thành phố thuộc thuộc tỉnh thị trấn trung ƣơng Sơ đồ 1.1: Hệ thống tổ chức Ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam (Nguồn: Luật ngân sách nhà nước năm 2015) 14 Theo sơ đồ 1.1, "hệ thống Ngân sách Nhà nƣớc ở Việt Nam đƣợc hiểu là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của mỗi cấp ngân sách.” (Dƣơng Đăng Chinh, 2016) Tại nƣớc ta, tổ chức hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy nhà nƣớc và vai trò, vị trí của bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc theo hiến pháp.
Mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng cung cấp phƣơng tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ. Việc hình thành hệ thống chính quyền nhà nƣớc các cấp là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc trên mọi vùng lãnh thổ của đất nƣớc. Cấp NSNN đƣợc hình thành căn cứ theo cấp chính quyền Nhà nƣớc, có sự tƣơng thích với mô hình tổ chức hệ thống chính quyền nhà nƣớc trong từng thời kỳ, hệ thống NSNN bao gồm NS Trung ƣơng và Ngân sách địa phƣơng. trong đó, Ngân sách Trung ƣơng gồm: - Ngân sách cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ƣơng (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh).
- Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện). - Ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Ngân sách Trung ƣơng phản ánh nhiệm vụ thu, chi theo nhành và giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống NSNN. nó bắt nguồn từ vị trí, vai trò của chính quyền trung ƣơng của cả nƣớc.
Ngân sách địa phƣơng là "tên chung để chỉ các cấp ngân sách của các cấp chính quyền bên dƣới phù hợp với địa giới hành chính các cấp. ngoài ngân sách xã chƣa có đơn vị dự toán, các cấp ngân sách khác đều bao gồm một số đơn vị dự toán của cấp ấy hợp thành.” (Dƣơng Đăng Chinh, 2016) Trong hệ thống NSNN ta, NSTW chi phối phần lớn các khoản thu và 15 chi quan trọng, còn NSĐP sẽ đảm nhận các khoản thu và chi của địa phƣơng. Quan hệ giữa các cấp ngân sách đƣợc thực hiện theo nguyên tắc sau: NSTW và NSĐP đƣợc phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể. Thực hiện việc bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dƣới để đảm bảo công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng, các địa phƣơng.