CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH CẤP HUYỆN 1. Tổng quan về ngân sách cấp huyện: 1. Ngân sách cấp huyện trong hệ thống Ngân sách nhà nước. Tài chính nhà nước là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn với sự ra đời của Nhà nước và nền kinh tế hàng hóa tiền tệ.
Nhà nước sử dụng quyền lực của mình tham gia vào quá trình phân phối sản phẩm xã hội dưới hình thức tiền tệ như thuế bằng tiền, vay nợ… để phục vụ cho hoạt động của mình hình thành nên Ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên thuật ngữ Ngân sách Nhà nước chỉ thực sự xuất hiện khi nền sản xuất xã hội phát triển đến một giai đoạn nhất định. Lúc này các khoản thu, chi của Nhà nước được thể chế hóa bằng luật pháp, tách việc thực hiện quyền lập pháp về NSNN thuộc về Quốc hội và quyền hành pháp về NSNN giao cho Chính phủ điều hành. Tại điều 1 Luật NSNN được Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 2, năm 2002 cũng khẳng định: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp, Ngân sách Nhà nước ta tổ chức thành hai cấp: Ngân sách Trung ương và Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Việc phân cấp như vậy là phù hợp với nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền trong việc huy động tối đa nguồn lực tài chính. Trong thời kỳ này Ngân sách cấp Huyện đóng vai trò là một cấp dự toán. Sau Đại hội Đảng lần thứ VI, nền kinh tế nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng XHCN.
Cùng 4 với chủ trương đổi mới của nền kinh tế đất nước, NSNN cấp huyện cũng đã xác định được vai trò, nhiệm vụ của mình. Đến kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa IX khẳng định: Huyện là một cấp chính quyền có Ngân sách, Ngân sách cấp huyện là một bộ phận hợp thành Ngân sách địa phương thuộc hệ thống NSNN. Như vậy, Ngân sách cấp huyện là một cấp Ngân sách thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của NSNN trên phạm vi địa bàn Huyện. Điều đó cho thấy NSNN cấp huyện từ một cấp dự toán đã trở thành một cấp Ngân sách có nguồn thu và nhiệm vụ chi riêng.
Theo đó NSNN cấp huyện vừa có thể giúp Ngân sách tỉnh, Ngân sách Trung ương giảm được khối lượng công việc, vừa có thể giúp Ngân sách cấp trên nắm bắt được tình hình kinh tế nói chung và tình hình tài chính nói riêng của địa phương. Có thể nói, NSNN cấp huyện trở thành một cấp Ngân sách đã làm cho bộ mặt NSNN mang một diện mạo mới, một sắc thái mới, nền tài chính quốc gia trở nên hoàn chỉnh và hiệu quả hơn. Thực tế đã chứng minh trong những năm qua tình hình kinh tế - tài chính của cấp Huyện đã có những bước chuyển biến tích cực. Bên cạnh đó, NSNN cấp huyện cũng đã thể hiện được bản chất chính trị của Nhà nước thông qua việc thực hiện đúng đắn, hiệu quả, sáng tạo các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Tuy nhiên bên cạnh những ưu điểm đã phát huy được thì cũng còn nhiều hạn chế cần được khắc phục kịp thời, đòi hỏi sự quan tâm, tâm huyết của các cá nhân, ban, ngành phối hợp cùng giải quyết. Đặc điểm của NSNN cấp huyện a. Ngân sách cấp huyện là công cụ tài chính của chính quyền địa phương. Theo quy định tại Luật NSNN năm 2002, NSNN bao gồm Ngân sách 5 Trung ương và Ngân sách địa phương.
Trong đó Ngân sách Địa phương bao gồm Ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân. Phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền Nhà nước ta hiện nay, Ngân sách Địa phương bao gồm: Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là Ngân sách cấp tỉnh), Ngân sách cấp quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là Ngân sách huyện) và Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là Ngân sách xã). NSNN cấp Huyện là công cụ quan trọng của chính quyền cấp Huyện trong việc ổn định và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện. Tuy nhiên khi xem xét về khái niệm về Ngân sách cấp Huyện không tách rời khỏi khái niệm NSNN nói chung, nhưng cũng không được coi khái niệm về NSNN là khái niệm của Ngân sách cấp Huyện.
Ngân sách Huyện là toàn bộ các khoản thu - chi được quy định đưa vào dự toán trong một năm, do HĐND huyện quyết định và giao cho UBND huyện tổ chức chấp hành, nhằm đảo bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyển cấp huyện. Là một bộ phận của NSNN, Ngân sách cấp Huyện vừa mang những đặc điểm chung của NSNN, vừa có những đặc điểm riêng, thể hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý tài chính Nhà nước cấp huyện. * Là một quỹ tiền tệ của Nhà nước của cơ quan chính quyền cấp huyện, được Nhà nước sử dụng để duy trì sự tồn tại của bộ máy Nhà nước cấp huyện và để thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của mình. * Các hoạt động của NSNN cấp Huyện được tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định (luật thuế, chế độ thu, chi,…) * Nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSNN cấp Huyện mang tính chất pháp lý, nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ kinh tế - xã hội của Nhà nước.
6 * Quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi Ngân sách cấp Huyện là quan hệ giữa lợi ích chung của một bên đại diện là chính quyền cấp Huyện với một bên là các chủ thể kinh tế trong xã hội. * NSNN cấp Huyện vừa là một cấp Ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán trung gian, vừa trực thuộc Ngân sách Tỉnh vừa có Ngân sách cấp xã trực thuộc. b) Đặc điểm về mối quan hệ với các chủ thể trong nền kinh tế. Ngân sách cấp Huyện không những phản ánh mối quan hệ tiền tệ mà còn là mối quan hệ lợi ích kinh tế chứa đựng trong Ngân sách Huyện.
Đó chính là quá trình thu tác động đến lợi ích, nghĩa vụ của người nộp trong khi quá trình chi sẽ mang lại lợi ích cho dân cư, hộ gia đình. Do vậy Ngân sách Huyện chứa đựng các mối quan hệ: * Quan hệ với Ngân sách cấp trên được thể hiện trong việc phân chia nguồn thu giữa các cấp Ngân sách và thực hiện hỗ trợ, bổ sung từ Ngân sách cấp trên cho Ngân sách cấp dưới. * Quan hệ với Nhân dân trong huyện khi Ngân sách cấp trên cấp kinh phí ủy quyền, chuyển giao cho Ngân sách Huyện. Thể hiện ở các chương trình quốc gia như chương trình về dân số và kế hoạch hóa gia đình.
Chương trình xóa mù, phổ cập giáo dục, chương trình phòng chống tệ nạn xã hội, chương trình quốc gia giải quyết việc làm… * Quan hệ với các tổ chức kinh tế trong Huyện được thể hiện trong việc tổ chức nộp thuế, phí, lệ phí cho Ngân sách Huyện và ngược lại Huyện cũng thực hiện chi trực tiếp hoặc gián tiếp cho các tổ chức này. * Quan hệ với các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Thể hiện thông qua việc biếu, tặng, giúp đỡ, tài trợ của các tổ chức, cá nhân đó đối với huyện và là một khoản thu của Ngân sách huyện. * Quan hệ với tổ chức Đảng và các tổ chức chính trị, xã hội khác trong 7 việc hình thành và sử dụng quỹ Ngân sách, thể hiện qua việc cấp kinh phí cho các hoạt động của Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội trong Huyện.
Nội dung hoạt động của NSNN cấp huyện. Hoạt động của NSNN cấp Huyện là hoạt động thu chi của các bộ phận, các quỹ trong hệ thống tài chính Nhà nước thuộc sự quản lý của chính quyền cấp Huyện, được thể hiện cụ thể qua nội dung thu, chi của Ngân sách cấp Huyện như sau: a. Nội dung thu Ngân sách cấp Huyện: * Thu ngân sách cấp Huyện hưởng theo phân cấp: - Các khoản thu NSNN cấp huyện hưởng 100%. - Các khoản thu phân chia Ngân sách cấp Huyện hưởng theo tỷ lệ phần trăm (%).
Tỷ lệ phần trăm (%) phân chia cụ thể các nguồn thu đó do UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định trong thời kỳ ổn định Ngân sách 5 năm phù hợp với tình hình Ngân sách của Địa phương. * Bổ sung từ Ngân sách cấp Tỉnh: - Thu bổ sung cân đối: Được xác định trên cơ sở chênh lệch giữa dự toán chi được giao và dự toán thu từ các nguồn thu được phân cấp. Số bổ sung được ổn định trong thời kỳ ổn định Ngân sách 5 năm, hàng năm được tăng thêm một số phần trăm (%) trên cơ sở trượt giá và tốc độ tăng trưởng kinh tế. - Thu bổ sung có mục tiêu: Là số thu được sử dụng cho những mục tiêu nhất định từ Ngân sách Tỉnh.
Nội dung chi Ngân sách cấp Huyện: * Chi đầu tư phát triển của Ngân sách cấp Huyện: Là quá trình phân phối và sử dụng một phần vốn tiền tệ từ quỹ NSNN cấp Huyện để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, phát triển sản xuất và dự trữ vật tư hàng hóa của Nhà nước nói chung, của Huyện nói riêng 8 nhằm thực hiện mục tiêu ổn định, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. * Chi thường xuyên của Ngân sách cấp Huyện: Chi cho các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục, y tế, văn hóa, xã hội, thông tin liên lạc, thể dục thể thao, sự nghiệp khoa học, công nghệ và môi trường, các hoạt động thường xuyên khác do Huyện quản lý như: Chi quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội, chi tài trợ cho các tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, chi cho các hoạt động của các cơ quan Đảng và các tổ chức chính trị xã hội do Huyện quản lý… * Chi bổ sung cho Ngân sách Xã, Thị trấn. * Chi chuyển nguồn từ Ngân sách năm trước sang Ngân sách năm sau. * Chi hoàn trả ngân sách các cấp 1.
Vai trò của NSNN cấp Huyện a. Ngân sách cấp Huyện đảm bảo nguồn lực tài chính cho hoạt động của bộ máy chính quyền cấp Huyện.