Hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng ở Việt Nam

Bài viết phân tích và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về mua lại, nhằm nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong giao dịch.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Dũng Sỹ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Cải Cách Pháp Luật Về Mua Lại Và Sáp Nhập Ngân Hàng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG
• 1.1. Hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất
• 1.2. Các hình thức mua lại, sáp nhập và hợp nhất
• 1.3. Các phương thức thực hiện sáp nhập, hợp nhất và mua lại ngân hàng
• 1.4. Nội dung của quá trình mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 1.5. Lợi ích và hạn chế của hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua lại ngân hàng
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LÝ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng và xu hướng mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 2.1.1. Thực trạng và xu hướng mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng trên thế giới
• 2.1.2. Thực trạng và xu hướng sáp nhập, hợp nhất và mua lại các ngân hàng tại Việt Nam
• 2.2. Thực trạng pháp lý của Việt Nam điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng
• 2.2.1. Thực trạng pháp lý của Việt Nam điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất với tư cách là một doanh nghiệp
• 2.2.2. Quy định đặc thù cho hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng tại Việt Nam
• 2.3. Kinh nghiệm của pháp luật Mỹ và Hàn Quốc về mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 2.3.1. Mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng theo quy định của pháp luật Mỹ
• 2.3.2. Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập ngân hàng tại Hàn Quốc
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Sự cần thiết phải tiếp tục xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất các ngân hàng ở Việt Nam
• 3.1.1. Xuất phát từ vai trò của Ngân hàng đối với nền kinh tế
• 3.1.2. Xuất phát từ thực trạng yếu kém của hệ thống các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.3. Những cơ hội và thách thức của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.1.4. Ngân hàng nhỏ khó đứng vững trước xu thế hội nhập
• 3.1.5. Khoảng trống pháp lý trong hoạt động mua lại, sáp nhập và hợp nhất các ngân hàng tại Việt Nam hiện nay
• 3.2. Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng
• 3.2.1. Cần làm rõ khái niệm về M&A phù hợp với thông lệ quốc tế và thích hợp với điều kiện của Việt Nam
• 3.2.2. Chuẩn hóa, xây dựng nội dung quy định hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua bán và phá sản ngân hàng bổ sung vào Luật các TCTD
• 3.2.3. Xây dựng, hoàn thiện và ban hành Thông tư thay thế Thông tư số 04/2010/TT-NHNN ngày 11 tháng 02 năm 2010 của Ngân hàng Nhà nước
• 3.2.4. Cần có các quy định cụ thể về định giá tài sản khi M&A
• 3.2.5. Cần minh bạch và công khai thông tin tài chính của các tổ chức tín dụng
• 3.2.6. Cần có văn bản hướng dẫn về quy trình, thủ tục mua bán và sáp nhập
• 3.2.7. Cần hướng dẫn chi tiết về thủ tục sau hợp nhất và sáp nhập để bảo vệ quyền lợi của các cổ đông
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về cải cách pháp luật mua lại và sáp nhập ngân hàng

Cải cách pháp luật về mua lại ngân hàng và sáp nhập ngân hàng tại Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng hổi trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Hoạt động này không chỉ giúp củng cố hệ thống tài chính mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh của các ngân hàng. Việc hiểu rõ về quy trình và các quy định pháp lý liên quan là rất cần thiết để các ngân hàng có thể thực hiện thành công các thương vụ M&A.

1.1. Khái niệm và vai trò của M A trong ngân hàng

M&A, hay mua lại và sáp nhập, là quá trình kết hợp hai hoặc nhiều ngân hàng thành một tổ chức duy nhất. Hoạt động này giúp tối ưu hóa nguồn lực, giảm chi phí và tăng cường sức mạnh cạnh tranh trên thị trường.

1.2. Lịch sử phát triển của M A ngân hàng tại Việt Nam

Hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam bắt đầu từ những năm 1990, với nhiều thương vụ nổi bật. Tuy nhiên, quy mô và giá trị của các thương vụ này vẫn còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực.

II. Thách thức trong cải cách pháp luật về M A ngân hàng

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng cải cách pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các quy định pháp lý hiện hành chưa đầy đủ và đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện các thương vụ M&A.

2.1. Thiếu hụt quy định pháp lý rõ ràng

Hiện nay, hoạt động M&A ngân hàng được điều chỉnh bởi nhiều bộ luật khác nhau, gây khó khăn trong việc áp dụng và thực hiện. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong các ngân hàng khi thực hiện các thương vụ M&A.

2.2. Khó khăn trong việc định giá tài sản

Một trong những thách thức lớn nhất trong M&A ngân hàng là việc định giá tài sản. Thiếu các quy định cụ thể về định giá tài sản khi thực hiện M&A khiến cho các ngân hàng gặp khó khăn trong việc thương thảo và ký kết hợp đồng.

III. Phương pháp cải cách pháp luật về M A ngân hàng hiệu quả

Để cải cách pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng, cần có những phương pháp hiệu quả nhằm tạo ra một khung pháp lý đồng bộ và rõ ràng. Điều này không chỉ giúp các ngân hàng thực hiện M&A dễ dàng hơn mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

3.1. Xây dựng khung pháp lý đồng bộ

Cần thiết phải xây dựng một khung pháp lý đồng bộ cho hoạt động M&A ngân hàng, bao gồm các quy định cụ thể về quy trình, thủ tục và quyền lợi của các bên tham gia.

3.2. Định giá tài sản minh bạch

Cần có các quy định rõ ràng về định giá tài sản trong các thương vụ M&A, giúp các ngân hàng có cơ sở vững chắc để thương thảo và ký kết hợp đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của M A ngân hàng tại Việt Nam

Các thương vụ mua lại và sáp nhập ngân hàng đã mang lại nhiều lợi ích cho hệ thống ngân hàng Việt Nam. Những ngân hàng sau sáp nhập thường có khả năng cạnh tranh cao hơn và có thể cung cấp dịch vụ tốt hơn cho khách hàng.

4.1. Lợi ích từ việc sáp nhập ngân hàng

Sáp nhập ngân hàng giúp tối ưu hóa nguồn lực, giảm chi phí hoạt động và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Điều này không chỉ có lợi cho ngân hàng mà còn cho khách hàng thông qua dịch vụ tốt hơn.

4.2. Kinh nghiệm từ các thương vụ thành công

Nhiều thương vụ M&A thành công trên thế giới đã mang lại bài học quý giá cho các ngân hàng Việt Nam. Việc học hỏi từ những kinh nghiệm này sẽ giúp các ngân hàng Việt Nam thực hiện M&A hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của M A ngân hàng

Cải cách pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng tại Việt Nam đang trên đà phát triển. Với những cải cách cần thiết, hoạt động M&A sẽ trở thành một công cụ quan trọng giúp nâng cao sức cạnh tranh của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Tương lai của M A ngân hàng tại Việt Nam

Trong tương lai, hoạt động M&A ngân hàng sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Các ngân hàng cần chuẩn bị tốt để tận dụng cơ hội này.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ M A ngân hàng

Cần có các chính sách hỗ trợ từ phía Nhà nước để khuyến khích hoạt động M&A ngân hàng, tạo điều kiện thuận lợi cho các ngân hàng thực hiện các thương vụ M&A thành công.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làn sóng mua bán và sáp nhập (M&A) trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng là xu thế tất yếu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và thanh lọc hệ thống tài chính. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2007 - 2009 đã chứng minh tính chất khốc liệt của thị trường khi chỉ trong 6 tháng đầu năm 2009, nước Mỹ đã có 37 ngân hàng buộc phải đóng cửa và thanh lý tài sản, vượt xa con số 25 ngân hàng của năm 2008. Tại Việt Nam, trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và cam kết gia nhập WTO, các tổ chức tín dụng phải đối mặt với áp lực gia tăng quy mô vốn và công nghệ. Giai đoạn trước năm 2005, Ngân hàng Nhà nước đã tiến hành cơ cấu và thu hồi giấy phép của 12 ngân hàng thương mại cổ phần yếu kém. Đến năm 2015, thương vụ sáp nhập Ngân hàng Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long (MHB) vào Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) đã đưa tổng tài sản của BIDV vượt mốc 700 nghìn tỷ đồng, tạo nên một định chế tài chính quy mô lớn.

Tuy nhiên, hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam đang chịu sự điều chỉnh phân tán và chồng chéo của 6 đạo luật khác nhau cùng Thông tư số 04/2010/TT-NHNN, gây ra nhiều vướng mắc trong việc định giá tài sản và bảo vệ nhà đầu tư. Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng hoạt động M&A và khung pháp lý điều chỉnh các ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2015, có đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của Mỹ và Hàn Quốc. Mục tiêu cốt lõi của đề tài là chỉ ra những khoảng trống pháp lý, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hệ số an toàn vốn (CAR đạt trên 9%), kiểm soát rủi ro sở hữu chéo và bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho 100% cổ đông tham gia tái cơ cấu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết kinh tế theo quy mô (Economies of Scale) và Lý thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Theory) để giải thích động lực sáp nhập nhằm tối ưu hóa chi phí vận hành và mở rộng mạng lưới phân phối. Bên cạnh đó, Lý thuyết quản trị công ty (Corporate Governance Theory) được áp dụng nhằm phân tích mối quan hệ đại diện và xung đột lợi ích giữa nhóm cổ đông chi phối với cổ đông thiểu số.

Khung nghiên cứu làm rõ các khái niệm nền tảng: Sáp nhập (Merger), Hợp nhất (Consolidation), Mua lại (Acquisition), Tập trung kinh tế (Economic Concentration), Quyền kiểm soát và chi phối. Đồng thời, luận văn phân loại M&A ngân hàng theo cấu trúc liên kết gồm: M&A theo chiều ngang (giữa các ngân hàng cùng phân khúc), M&A theo chiều dọc (chuỗi giá trị dịch vụ), M&A theo chiều sâu; và phân loại theo tính chất quản lý gồm M&A tự nguyện và M&A chỉ định bắt buộc (điển hình là biện pháp mua lại bắt buộc với giá 0 đồng đối với 3 ngân hàng gồm OceanBank, VNCB và GPBank).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận nghiên cứu dựa trên phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp so sánh luật học (Comparative Law). Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 15 thương vụ M&A tiêu biểu trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2015 (như Southern Bank sáp nhập 5 tổ chức tín dụng, Habubank sáp nhập vào SHB, BIDV nhận sáp nhập MHB). Mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm đại diện cho cả hai hình thức: M&A tự nguyện qua thị trường và M&A tái cơ cấu bắt buộc theo chỉ đạo của Ngân hàng Nhà nước.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Báo Đầu tư và hệ thống văn bản pháp quy trong khung thời gian 1998 - 2015. Phương pháp phân tích định tính kinh tế - luật được lựa chọn vì M&A ngân hàng mang bản chất kép: vừa là giao dịch kinh tế phức tạp, vừa là đối tượng điều chỉnh chặt chẽ của pháp luật công nhằm bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hoạt động M&A giúp tái phân bổ nguồn lực và xử lý nợ xấu hiệu quả nhưng tạo áp lực lớn lên ngân hàng nhận sáp nhập. Điển hình như thương vụ Ngân hàng Nhà Hà Nội (Habubank - HBB) sáp nhập vào SHB năm 2012: SHB đã tiếp nhận xử lý khoản dư nợ 2.745,34 tỷ đồng và 600 tỷ đồng trái phiếu Vinashin (chiếm 83% vốn điều lệ của HBB, từng làm phát sinh chi phí vốn khoảng 500 tỷ đồng mỗi năm). Sau sáp nhập, SHB nâng vốn điều lệ lên gần 9.000 tỷ đồng, tổng tài sản vượt 120 nghìn tỷ đồng và đưa hệ số an toàn vốn CAR đạt 11,39%.

Thứ hai, việc thu hút vốn ngoại qua M&A giúp ngân hàng trong nước tiếp nhận chuyển giao công nghệ nhưng chịu rào cản giới hạn tỷ lệ sở hữu (room ngoại tối đa 30%). Các thương vụ như HSBC sở hữu 20% vốn Techcombank (giúp Techcombank đạt quy mô tổng tài sản 180.864 tỷ đồng năm 2011), hay Mizuho nắm 15% Vietcombank (vốn điều lệ đạt 23.174 tỷ đồng) cho thấy hiệu quả nâng tầm quản trị. Tuy nhiên, thủ tục chuyển đổi trái phiếu thành cổ phiếu (như trường hợp IFC nắm 10% và Maybank nắm 20% tại ABBank năm 2013) vẫn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục hành chính.

Thứ ba, hệ thống pháp luật điều chỉnh M&A còn xung đột giữa Luật Cạnh tranh 2004 (ngưỡng cấm tập trung kinh tế trên 50% thị phần và thông báo khi đạt từ 30% đến 50%) với Luật Doanh nghiệp 2014 và Luật Các tổ chức tín dụng 2010.

Thứ tư, quyền lợi cổ đông thiểu số và việc định giá tài sản vô hình bị xem nhẹ trong các phương án hoán đổi cổ phần (như tỷ lệ hoán đổi 1:0,75 giữa Southern Bank và Sacombank).

Thảo luận kết quả

Thực trạng các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam có quy mô vốn nhỏ và sở hữu chéo phức tạp dẫn đến việc M&A phần lớn mang tính cơ học, chịu sự can thiệp hành chính thay vì hoàn toàn xuất phát từ quy luật thị trường. Về mặt trình bày dữ liệu, các phát hiện nghiên cứu được trực quan hóa hiệu quả thông qua Bảng so sánh các chỉ số an toàn tài chính (Vốn điều lệ, Tổng tài sản, Tỷ lệ nợ xấu, Hệ số CAR) trước và sau sáp nhập của 5 ngân hàng lớn, kết hợp Biểu đồ phân bổ mạng lưới phân phối của BIDV sau khi tiếp nhận MHB với gần 1.000 điểm giao dịch và 24.000 nhân sự.

So với các công trình nghiên cứu trước đây vốn chỉ nhìn nhận M&A dưới góc độ tài chính thuần túy, luận văn khẳng định khoảng trống pháp lý tại Thông tư số 04/2010/TT-NHNN và sự thiếu vắng hướng dẫn thẩm định giá độc lập là nguyên nhân chính cản trở các thương vụ M&A diễn ra minh bạch, sòng phẳng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước cần khẩn trương xây dựng, hoàn thiện và ban hành Thông tư mới thay thế Thông tư số 04/2010/TT-NHNN. Văn bản mới phải chuẩn hóa quy trình, hồ sơ M&A, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính từ 90 ngày xuống dưới 45 ngày làm việc, hoàn thành trong giai đoạn 2016 - 2017.

Thứ hai, Quốc hội và các cơ quan soạn thảo cần bổ sung chương riêng quy định về sáp nhập, hợp nhất, mua lại và thủ tục phá sản tổ chức tín dụng vào Luật Các tổ chức tín dụng. Luật cần quy định bắt buộc việc thẩm định giá tài sản độc lập bởi các tổ chức định giá quốc tế, áp dụng cho 100% thương vụ M&A quy mô lớn nhằm ngăn ngừa hiện tượng thổi phồng hoặc dìm giá trị sổ sách.

Thứ ba, thiết lập cơ chế bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số trong Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán. Quy định bắt buộc ngân hàng nhận sáp nhập phải mua lại cổ phần của các cổ đông không đồng thuận với phương án M&A theo giá thị trường hợp lý, đồng thời duy trì tỷ lệ biểu quyết thông qua tối thiểu 65% tổng số cổ phần có quyền biểu quyết.

Thứ tư, siết chặt quy định về công khai, minh bạch thông tin tài chính và kiểm soát sở hữu chéo. Ngân hàng Nhà nước cần giám sát nghiêm ngặt tỷ lệ sở hữu vốn của nhóm cổ đông liên quan dưới mức trần 20%, loại bỏ triệt để tình trạng dùng vốn ảo và thâu tóm ngân hàng phục vụ các nhóm lợi ích sân sau.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Cục Quản lý Cạnh tranh, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ sửa đổi văn bản pháp luật, hoàn thiện quy chế giám sát an toàn hệ thống và kiểm soát ngưỡng tập trung kinh tế 50%.

Thứ hai, Hội đồng quản trị và Ban điều hành các Ngân hàng Thương mại Cổ phần có thể ứng dụng khung phân tích để xây dựng đề án M&A khả thi, hoạch định tỷ lệ chuyển đổi cổ phần công bằng, duy trì hệ số CAR trên 9% và quản trị rủi ro xung đột văn hóa doanh nghiệp hậu sáp nhập.

Thứ ba, Các công ty luật, đơn vị tư vấn tài chính và kiểm toán độc lập có thể khai thác quy trình khảo sát toàn diện (Due Diligence), phương pháp định giá tài sản vô hình và kỹ thuật soạn thảo hợp đồng M&A ngân hàng.

Thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng có thêm tài liệu tham khảo hệ thống về khung pháp lý M&A ngân hàng giai đoạn tái cấu trúc 2011 - 2015.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần ban hành khung pháp lý đặc thù cho M&A ngân hàng thay vì chỉ áp dụng Luật Doanh nghiệp?
Hoạt động ngân hàng có tính chất rủi ro lan truyền cao, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn thanh khoản quốc gia. Bài học khủng hoảng khiến 37 ngân hàng Mỹ đóng cửa năm 2009 cho thấy sự đổ vỡ ngân hàng gây hậu quả nghiêm trọng hơn doanh nghiệp thông thường, đòi hỏi quy chế giám sát đặc biệt về hệ số an toàn vốn CAR và bảo hiểm tiền gửi.

Thông tư 04/2010/TT-NHNN bộc lộ những điểm nghẽn pháp lý cốt lõi nào?
Thông tư 04/2010/TT-NHNN thiếu quy định định giá tài sản vô hình, chưa có cơ chế bảo vệ cổ đông nhỏ khi hoán đổi cổ phiếu và quy trình cấp phép còn rườm rà. Thực tế, thương vụ sáp nhập giữa Southern Bank và Sacombank phải tự thỏa thuận tỷ lệ hoán đổi 1:0,75 mà thiếu tiêu chuẩn thẩm định độc lập từ bên thứ ba.

Tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại các ngân hàng thương mại Việt Nam được khống chế ở mức bao nhiêu?
Tổng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài không được vượt quá 30% vốn điều lệ của một ngân hàng thương mại Việt Nam. Ví dụ, tại ABBank vào tháng 4/2013, khi IFC nắm giữ 10% và Maybank nắm giữ 20% vốn điều lệ, tổng mức sở hữu nước ngoài đã chạm trần tối đa theo quy định pháp luật.

Ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế trong các thương vụ M&A ngân hàng được áp dụng như thế nào?
Theo Luật Cạnh tranh 2004, thương vụ M&A bị cấm nếu thị phần kết hợp của các bên vượt quá 50% thị trường liên quan (trừ trường hợp được miễn trừ để cứu tổ chức tín dụng phá sản). Nếu thị phần kết hợp từ 30% đến 50%, các ngân hàng phải thực hiện thủ tục thông báo trước cho cơ quan quản lý cạnh tranh.

Giải pháp nào giúp bảo vệ quyền lợi của cổ đông nhỏ khi tiến hành sáp nhập ngân hàng?
Pháp luật cần quy định quyền rút vốn bằng tiền mặt cho các cổ đông bỏ phiếu chống phương án M&A theo mức giá thị trường được tổ chức định giá quốc tế xác định trước thời điểm sáp nhập. Đồng thời, mọi tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu phải được công khai minh bạch trước đại hội đồng cổ đông.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, phương thức giao dịch và tác động đa chiều của hoạt động M&A trong lĩnh vực ngân hàng.
• Đánh giá chuyên sâu 15 thương vụ M&A thực tiễn tại Việt Nam giai đoạn 1997 - 2015, làm nổi bật các điển cứu tái cơ cấu thành công như SHB - Habubank và BIDV - MHB.
• Nhận diện 4 nhóm khoảng trống pháp lý trọng yếu về xung đột luật, thẩm định giá tài sản, quyền cổ đông nhỏ và cơ chế mua lại bắt buộc.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp khả thi, trọng tâm là thay thế Thông tư số 04/2010/TT-NHNN và bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng.
• Đóng góp cơ sở khoa học để các tổ chức tín dụng nâng cao hệ số CAR trên 9% và ổn định hệ thống tài chính quốc gia.

Các cơ quan quản lý cần khẩn trương hoàn thiện lộ trình lập pháp trong giai đoạn 2016 - 2018 nhằm tạo dựng môi trường đầu tư minh bạch. Hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để nắm bắt các giải pháp pháp lý chuyên sâu về tái cấu trúc ngành ngân hàng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính đƣợc trình bày gồm 03 chƣơng với các nội dung cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan về hoạt động mua bán và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng Chƣơng 2: Thực trạng pháp lý về hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng ở Việt Nam Chƣơng 3: Hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng ở Việt Nam 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG 1. Hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất 1. Khái niệm Mua lại, sáp nhập hay hợp nhất có tên tiếng anh là Mergers and Acquisitions (gọi tắt là M&A). Cụm từ tiếng Anh này đƣợc dịch ra nghĩa tiếng Việt là “sáp nhập và mua bán” hoặc “mua lại và sáp nhập” [27], “mua bán và sáp nhập” [35], hay “thâu tóm và hợp nhất” [8], để chỉ hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua bán doanh nghiệp.

Thuật ngữ chƣa đồng nhất này mới xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 1990, tuy nhiên đối với thế giới nó có một lịch sử ra đời khá lâu dài, tồn tại và phát triển mạnh mẽ cho đến ngày nay. Theo quan điểm của Andrew J.Sherman và Milledge A.Hart [4], hoạt động mua bán và sáp nhập sẽ bao gồm hoạt động sáp nhập/hợp nhất và hoạt động mua lại/thâu tóm. Từ điển Oxford (2012), “hoạt động sáp nhập là sự kết hợp của hai tổ chức, đặc biệt là các công ty, doanh nghiệp thành một tổ chức, trong khi hoạt động mua lại là việc một công ty tiến hành mua một phần doanh nghiệp khác và nhận được tài sản của đối tượng đó”[60]. Bách khoa toàn thƣ – Encyclopedia, EB (2012) lại cho rằng “việc sáp nhập có thể được thực hiện bởi một công ty, thực hiện mua tài sản hoặc cổ phần của công ty khác bằng tiền mặt hoặc cổ phiếu”[93].

Gaughan (2011) [74] định nghĩa “việc sáp nhập là một sự kết hợp của hai công ty trong đó chỉ có một công ty tồn tại và các công ty còn lại chấm dứt sự tồn tại”.Sherman xem xét “sáp nhập là một sự kết hợp của hai tổ chức có sự tương đồng với nhau, trong khi đó mua lại là một quá trình một công ty nhỏ hơn bị một công ty lớn hơn thâu tóm, chi phối”[4].Scott (2003) [72] cũng đề cập tới thuật ngữ mua bán và sáp nhập, cụ thể: “Sáp nhập hay hợp nhất công ty là khái niệm để chỉ hai hoặc một số công ty cùng thỏa thuận chia sẻ tài sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một công ty hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai công ty 8 cũ), trong khi đó chấm dứt sự tồn tại của các công ty cũ”. “Mua lại được hiểu là việc một công ty mua lại hoặc thôn tính một công ty khác và không hình thành nên một pháp nhân mới. Mua lại xảy ra khi công ty mua lại giành được quyền kiểm soát công ty mục tiêu. Đó có thể là quyền kiểm soát cổ phiếu của công ty mục tiêu, hoặc dành được quyền kinh doanh hoặc tài sản của công ty mục tiêu”.

Các quan điểm về M&A trên thế giới có thể tồn tại những khác biệt nhất định nhƣng vẫn có những điểm chung về nội dung, cụ thể: Sáp nhập là hình thức kết hợp của hai hay nhiều tổ chức để lập nên một tổ chức mới có quy mô lớn hơn. Kết quả của sự sáp nhập này là còn lại một công ty (công ty nhận sáp nhập), vẫn giữ đƣợc tên tuổi và đặc thù của mình, công ty còn lại (công ty bị sáp nhập) ngƣng tồn tại hoặc trở thành công ty con của công ty nhận sáp nhập. Hợp nhất là việc cộng dồn tất cả tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ của hai hoặc nhiều hơn hai công ty lại với nhau để hình thành nên một công ty mới. Công ty mới sẽ thừa hƣởng toàn bộ tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ của các công ty tham gia hợp nhất, đồng thời sau hợp nhất, các công ty tham gia hợp nhất sẽ chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại của từng thực thể trƣớc đó.

Mua lại là hành động giao dịch nhằm trở thành chủ sở hữu của một tài sản nhất định. Công ty mua lại gọi là công ty đi mua, công ty đƣợc mua lại gọi là công ty mục tiêu. Sau khi mua lại, công ty mục tiêu trở thành tài sản của công ty mua lại (tài sản tham gia mua cổ phần, gom cổ phiếu trên thị trƣờng để giành quyền sở hữu, mua lại tài sản công ty…). Tại Việt Nam, hoạt động mua lại, sáp nhập và hợp nhất đƣợc quy định trong một số văn bản Luật cụ thể nhƣ sau: Theo Luật Doanh nghiệp năm 2014, khái niệm sáp nhập, hợp nhất đƣợc định nghĩa nhƣ sau [47]: Sáp nhập doanh nghiệp là “Một hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập”.

9 Hợp nhất doanh nghiệp là “Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất), đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất”. Luật Doanh nghiệp năm 2005 quy định việc hợp nhất, chia, tách, sáp nhập chỉ áp dụng đối với các công ty cùng loại. Quy định nêu trên đã không còn phù hợp với thực tế, làm hạn chế và cản trở việc tổ chức lại hay mở rộng kinh doanh theo cách thức hợp nhất, chia, tách, sáp nhập công ty, làm giảm cơ hội đầu tƣ của doanh nghiệp. Do vậy, Luật Doanh nghiệp năm 2014 đã cho phép các công ty khác loại hình có thể hợp nhất, chia, tách, sáp nhập.

Tuy nhiên, cũng nhƣ Luật Doanh nghiệp 2005, Luật năm 2014 không nhắc đến khái niệm mua lại doanh nghiệp. Tại Điều 17 Luật cạnh tranh năm 2004 các khái niệm này đƣợc định nghĩa nhƣ sau [48]: Sáp nhập doanh nghiệp là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Hợp nhất doanh nghiệp là việc hai hay nhiều doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình để hình thành một doanh nghiệp mới, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại.

Theo Quyết định số 241/1998/QĐ-NHNN ngày 15/7/1998 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nƣớc ban hành Quy chế sáp nhập, hợp nhất, mua lại các ngân hàng TMCP, Công ty Tài chính cổ phần Việt Nam (gọi tắt là TCTD cổ phần) nhằm tạo cơ sở pháp lý để các TCTD cổ phần thực hiện trong quá trình củng cố, sắp xếp lại quy định [39]: Sáp nhập là việc một hoặc một số TCTD cổ phần được nhập (gọi là TCTD cổ phần được sáp nhập) vào một TCTD cổ phần khác (gọi là TCTD sáp nhập). Sau khi sáp nhập, toàn bộ hoạt động của TCTD được sáp nhập chấm dứt hoạt động, toàn bộ các quyền và nghĩa vụ trong hoạt động của TCTD cổ phần được sáp nhập (bao gồm tiền gửi, tiền vay, các khoản đầu tư, cho vay, công nợ các khoản phải thu phải trả…) 10 được chuyển giao cho TCTD cổ phần sáp nhập thực hiện. Việc giải quyết quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của các cổ đông của TCTD cổ phần được sáp nhập do các TCTD cổ phần tự thỏa thuận. Hợp nhất là việc hai hay nhiều TCTD cổ phần hợp nhất với nhau (gọi là TCTD cổ phần xin hợp nhất) thành một TCTD cổ phần mới (gọi là TCTD cổ phần hợp nhất).

Sau khi hợp nhất, toàn bộ hoạt động của các TCTD cổ phần xin hợp nhất đƣợc nhập vào TCTD cổ phần hợp nhất và các TCTD cổ phần xin hợp nhất chấm dứt hoạt động; toàn bộ các quyền và nghĩa vụ trong hoạt động của các TCTD cổ phần xin hợp nhất (bao gồm tiền gửi, tiền vay, các khoản đầu tƣ, cho vay, công nợ, các khoản phải thu phải…) đƣợc chuyển giao cho TCTD cổ phần hợp nhất thực hiện. Việc giải quyết quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của các cổ đông TCTD cổ phần xin hợp nhất do các TCTD cổ phần tự thỏa thuận. Thông tƣ 04/2010/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nƣớc ban hành lại có cách định nghĩa khác về hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua lại ngân hàng, cụ thể [40]: Sáp nhập tổ chức tín dụng là hình thức một hoặc một số tổ chức tín dụng (sau đây gọi là tổ chức tín dụng bị sáp nhập) sáp nhập vào một tổ chức tín dụng khác (sau đây gọi là tổ chức tín dụng nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang tổ chức tín dụng nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của tổ chức tín dụng bị sáp nhập. Hợp nhất tổ chức tín dụng là hình thức hai hoặc một số tổ chức tín dụng (tổ chức tín dụng bị hợp nhất) hợp nhất thành một tổ chức tín dụng mới (tổ chức tín dụng bị hợp nhất) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang tổ chức tín dụng hợp nhất, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của tổ chức tín dụng bị hợp nhất.

Mua lại tổ chức tín dụng là hình thức một tổ chức tín dụng (tổ chức tín dụng mua lại) mua toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của tổ chức tín dụng khác (tổ chức tín dụng bị mua lại). Sau khi mua lại, tổ chức tín dụng bị mua lại trở thành công ty trực thuộc của tổ chức tín dụng mua”. Điểm chung của hoạt động mua lại, sáp nhập, hợp nhất là tạo cho doanh nghiệp mới hình thành có giá trị lớn hơn nhiều lần giá trị riêng lẻ của một doanh nghiệp ban đầu. Đó chính là kết quả của sự thành công hay thất bại của một thƣơng vụ M&A 11 mang lại.

Do vậy, việc sử dụng các khái niệm mua lại, sáp nhập, hợp nhất chỉ mang tính tƣơng đối và điều quan trọng là bản chất của các hoạt động M&A, đó là có sự thay đổi cơ bản về mặt sở hữu và cách thức điều hành và quản trị doanh nghiệp.