CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CỦA HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. Khái quát về tổ chức của Hội đồng quản trị Ngân hàng thương mại cổ phần 1. Khái niệm Hội đồng quản trị trong Công ty cổ phần Để hiểu khái niệm HĐQT NHTMCP trước hết cần phải tiếp cận khái niệm HĐQT của Công ty cổ phần (CTCP) bởi NHTMCP trước hết phải tuân thủ quy định về CTCP theo LDN. Đối với các CTCP, cổ đông là những người đầu tư mua cổ phần công ty, nhưng không trực tiếp thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Khi số lượng cổ đông lớn, để đại diện cho tập hợp tất cả các cổ động của CTCP (gọi là Đại hội đồng cổ đông) cần thiết phải có một cơ quan thường trực điều tiết các hoạt động của CTCP nhằm đưa ra những quyết định và điều hành hoạt động của doanh nghiệp đó chính là HĐQT. HĐQT là một thiết chế quan trọng, từng được ví là “khối óc” của doanh nghiệp. HĐQT chịu trách nhiệm chỉ đạo và xây dựng chiến lược, giám sát kết quả quản trị, đảm bảo sự trung thực của báo cáo tài chính, có kế hoạch đào tạo nhân sự kế nhiệm cho các vị trí quản lý cấp cao. HĐQT hoạt động vì lợi ích của chung của CTCP, bảo vệ quyền lợi của tất cả các cổ đông.
Do đó, một HĐQT độc lập, chuyên nghiệp và hiệu quả đóng vai trò thiết yếu trong việc thực thi những biện pháp quản trị CTCP hiệu quả. Do đó, có thể khẳng định HĐQT của CTCP là một trong các thiết chế của CTCP nhằm thực hiện hoạt động quản lý công ty, nhân danh công ty thực hiện các quyền và nghĩa vụ của công ty mà không thuộc thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông. Khái niệm Hội đồng quản trị Ngân hàng thương mại cổ phần Trong NHTMCP, việc quản trị sẽ là một cơ chế nhằm điều khiển và kiểm soát hoạt động của ngân hàng. Nói đến quản trị, các nhà kinh tế học và các chuyên gia 10 ngân hàng sẽ hình dung không những là việc quản trị, thực hiện quyết định và tổ chức nội bộ của các ngân hàng mà còn là việc quản trị thanh khoản (khả năng thanh toán và quy mô của ngân hàng), quản trị tài sản có, tài sản nợ, quản trị vốn, quản trị tín dụng.
Như vậy, mặc dù mô hình tổ chức của NHTMCP chính là loại hình doanh nghiệp CTCP. Tuy nhiên, giữa NHTMCP và các doanh nghiệp là CTCP nói chung có sự khác biệt đáng kể về lĩnh vực hoạt động đặc thù là hoạt động ngân hàng. Sự tách biệt quyền sở hữu với quyền quản lý kinh doanh là một đặc trưng mang tính bản chất của NHTMCP so với các loại hình doanh nghiệp khác. Từ đặc điểm này đã đưa ra một vấn đề mang tính trọng yếu và then chốt đó chính là cơ cấu tổ chức quản lý Ngân hàng thương mại cổ phần.
Do vây, HĐQT của NHTMCP sẽ chịu sự chi phối của những quy định chung và những quy định riêng. Quy định chung tại các văn bản quy định về hoạt động của loại hình CTCP, quy định riêng tại các văn bản quy định hoạt động ngân hàng. Cơ cấu tổ chức của một NHTMCP là một tổ chức bị ảnh hưởng lớn bởi tư tưởng “phân quyền và chế ước” của lý luận chính trị dân chủ phương tây để xây dựng nền dân chủ pháp quyền. NHTMCP của các nước tuy có thể có bộ máy quản lý khác nhau nhưng tư tưởng lập pháp cũng như các điều luật lại có điểm giống nhau xét ở góc độ pháp lý.
Điểm nổi bật là ba cơ quan quyền lực và chức năng (Đại hội đồng cổ đông, HĐQT và tổng giám đốc, ban kiểm soát) phân chia các quyền năng quyết định, quản lý điều hành và kiểm soát mà ẩn sau nó chính là nguyên tắc mỗi bên có quyền, trách nhiệm rõ ràng, chế ước lẫn nhau. Phân quyền và chế ước là vấn đề trọng tâm, then chốt của mỗi ngân hàng nói chung, trong đó mạnh mẽ nhất, nổi bật nhất là NHTMCP – loại hình công ty đối vốn triệt để. Trong NHTMCP, HĐQT là một trong ba tổ chức quan trọng nhất của NHTMCP. Đây là cơ quan đại diện cho chủ sở hữu thực hiện quyền quản lý ngân hàng.
Điều này có nghĩa là quyền lực của đông người (ngân hàng có số lượng cổ đông có thể lên tới hàng trăm ngàn người) nay tập trung cho một số người. Số người này tập hợp thành một cơ quan, gọi là HĐQT. Đi theo sự phát triển của NHTMCP, quyền lực của ngân hàng ngày càng tập trung vào cơ quan quản lý của ngân hàng là HĐQT. Điều này về khía cạnh lập pháp chính là tư tưởng HĐQT nằm ở vị trí trung tâm của ngân hàng – có 11 vai trò trọng yếu và quyền lực to lớn.
HĐQT là cơ quan điều hành, liên quan đến sự thắng bại, suy thịnh của ngân hàng. Nói một cách khác, HĐQT là cơ quan then chốt trong cơ cấu quản lý ngân hàng. Xét về vị trí này, người ta phát hiện quyền lực của ngân hàng cội nguồn từ quyền lực HĐQT. Rồi sau đó, một phần quyền lực sẽ được chuyển giao cho tổng giám đốc.
Theo quan điểm của tác giả: “HĐQT của NHTMCP là cơ quan quản lý thường xuyên các hoạt động quản trị, có toàn quyền nhân danh Ngân hàng để quyết định, thực hiện các quyền và nghĩa vụ của NHTMCP trong việc quản trị doanh nghiệp trừ những vấn đề thuộc thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông”. Khái niệm - Đặc điểm về tổ chức của Hội đồng quản trị Ngân hàng thương mại cổ phần HĐQT NHTMCP ngoài những đặc điểm cơ bản của HĐQT CTCP nói chung, còn có những đặc điểm riêng của NHTMCP, cụ thể các đặc điểm riêng đó như sau: Thứ nhất, sự tách bạch giữa người sở hữu vốn và người sử dụng vốn. HĐQT do các cổ đông bầu ra, thay mặt các cổ đông thực hiện giám sát hoạt động của những người quản lý điều hành, ngăn ngừa mâu thuẫn và xung đột lợi ích giữa các cổ đông và ban lãnh đạo ngân hàng, nhằm bảo vệ quyền lợi, đồng vốn của các cổ đông. Thứ hai, trên cương vị chính thức, HĐQT tách biệt với ban điều hành.
HĐQT không can thiệp vào hoạt động hàng ngày mà chỉ tư vấn và giám sát hoạt động của ban điều hành, dựa trên các chiến lược kinh doanh đã được HĐQT đề ra và được đại hội đồng cổ đông thông qua. Sự phân bổ quyền lực HĐQT và ban điều hành, về pháp lý giữa họ chính thức chia toàn bộ những quyết định của ngân hàng mà không đòi hỏi sự chấp thuận của cổ đông ra thành những quyết định đòi hỏi sự phê chuẩn của HĐQT và những quyết định thuộc thẩm quyền của. Thứ ba, HĐQT được phân biệt chính thức với các cổ đông của ngân hàng. Sự tách biệt này giúp tiết kiệm chi phí của việc ra quyết định để quản lý các hoạt động của ngân hàng.
Ngoài ra, khi HĐQT được thành lập một cách tách biệt còn có thể giúp kiểm tra về những hành vi cơ hội chủ nghĩa của các cổ đông nắm quyền kiểm 12 soát – hoặc là đối với các cổ đông khác, hoặc là đối với các đối tác khác liên quan đến công ty như người gửi tiền hay người lao động. Cũng như thế, HĐQT có thể mang đến cho cổ đông nhỏ hay các thành phần khác như người lao động và người gửi tiền một cơ hội tiếp cận thông tin đáng tin cậy hay tham gia trực tiếp vào việc ra quyết định của ngân hàng. Đồng thời, thông qua việc giao phó cho các cá nhân được bổ nhiệm một vai trò cụ thể là người ra quyết định đại diện cho ngân hàng. Điều này giúp đẩy mạnh khả năng HĐQT sẽ hành động chủ yếu vì lợi ích của tất cả các thành phần có liên quan trong ngân hàng thông qua các nguyên tắc và áp lực xã hội.
Thứ tư, HĐQT là cơ quan làm việc theo chế độ tập thể. Mặc dù, các thành viên HĐQT có nhiệm vụ riêng và phải chịu trách nhiệm cá nhân về những công việc đó nhưng vai trò của HĐQT lại thuộc về thẩm quyền của tập thể. Có nghĩa là các thành viên HĐQT không được trực tiếp chỉ đạo cán bộ quản lý làm bất kỳ điều gì với tư cách là cá nhân. Không một thành viên HĐQT nào có thể thay mặt công ty để cung cấp một sự đảm bảo hoặc cam kết điều gì.
Vì thế, sẽ không có thẩm quyền riêng của từng cá nhân trừ khi cá nhân này được HĐQT uỷ quyền thực hiện một số nhiệm vụ nhất định thuộc quyền hạn của HĐQT và cũng trừ trường hợp một số quyền riêng của Chủ tịch HĐQT. Thứ năm, HĐQT thường có nhiều thành viên và là một cơ cấu đa dạng. Cơ cấu này trái với cơ cấu tập trung quyền lực trong một người được uỷ thác, như trong nhiều công ty tín thác tư nhân – tạo thuận lợi cho việc giám sát lẫn nhau và kiểm tra việc ra quyết định theo phong cách riêng. Mức độ đáp ứng hữu ích của cơ cấu hội đồng lại phụ thuộc vào cơ cấu sở hữu của ngân hàng.
Ví dụ, khi sự sở hữu ngân hàng chỉ tập trung vào tay một hay một vài cổ đông, hội đồng sẽ có vai trò quan trọng để bảo vệ quyền lợi của những cổ đông không nắm quyền kiểm soát thoát khỏi sự áp đặt hoặc gây phương hại từ cổ đông nắm quyền kiểm soát; hơn là để bảo vệ các cổ đông thoát khỏi sự lạm quyền của tổng giám đốc. Đa dạng là một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng một HĐQT. Tất cả các thành viên phải là các cá 13 nhân đủ điều kiện, nhưng cần chú ý đến sự đa dạng của kinh nghiệm, giới tính, chủng tộc và độ tuổi. Thứ sáu, tổ chức HĐQT của NHTMCP còn phải chịu sự quy định và điều chỉnh của LDN và các văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng.
Các mô hình pháp lý tổ chức của Hội đồng quản trị Ngân hàng thương mại cổ phần Mô hình pháp lý tổ chức của HĐQT NHTMCP dựa trên mô hình pháp lý tổ chức của CTCP. Theo luật doanh nghiệp 2020, Công ty cổ phần được quyền lựa chọn một trong hai mô hình tổ chức như sau: Mô hình thứ nhất là mô hình một cấp bao gồm, Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, giám đốc hoặc tổng giám đốc, ban kiểm soát Mô hình thứ hai là mô hình hai cấp bao gồm.