phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án đƣợc cơ cấu thành 3 Chƣơng với 8 Mục. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về To à án và cải cách hệ thống Toà án Việt Nam theo định hƣớng xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN. Chƣơng 2: Lịch sử hình thành, phát triển và thực trạng về tổ chức, thẩm quyền, hoạt động xét xử của hệ thống Toà án ở nƣớc ta. Chƣơng 3: Những phƣơng hƣớng và giải pháp cơ bản của cải cách hệ thống Toà án Việt Nam theo định hƣớng xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền.
LUAN VAN CHAT LUONG download10: add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÒA ÁN VÀ CẢI CÁCH HỆ THỐNG TOÀ ÁN VIỆT NAM THEO ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1.1- VỊ TRÍ, CHỨC NĂNG VÀ VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƢỚC.1- Vị trí của Tòa án.1 Vị trí của Toà án trong các kiểu nhà nước Sự khác nhau về chế độ chính trị, chế độ kinh tế, vị trí địa lý và đặc điểm dân cƣ… trong mỗi kiểu Nhà nƣớc dẫn đến việc tổ chức bộ máy Nhà nƣớc cũng khác nhau. Trong chế độ chiếm hữu nô lệ và phong kiến, quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp đều do nhà Vua nắm giữ. Nhà Vua là ngƣời ban hành pháp luật, là ngƣời quyết định tổ chức thực hiện và là ngƣời có quyền xét xử cao nhất. Bởi vậy trong bộ máy Nhà nƣớc chiếm hữu nô lệ và phong kiến thì TA chƣa đƣợc tổ chức thành một hệ thống cơ quan rõ ràng tách biệt và hoạt động xét xử chƣa đƣợc trở thành một lĩnh vực hoạt động độc lập.
Vào những năm cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18 giai cấp tƣ sản phát triển và lớn mạnh cả về số và chất lƣợng, họ là đại diện cho phƣơng thức sản xuất tiên tiến, đại diện cho xu hƣớng chính trị tiến bộ. Để hạn chế quyền lực vô hạn của nhà Vua và lật đổ chế độ phong kiến độc đoán, chuyên quyền, cách mạng tƣ sản với mục tiêu xây dựng một Nhà nƣớc dân chủ, trong Nhà nƣớc đó tách quyền tƣ pháp ra khỏi quyền lập pháp và quyền hành pháp, hoạt động xét xử độc lập của TA đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm.Montesquieu phân chia hoạt động của Nhà nƣớc thành ba nhánh quyền lực: Lập pháp, hành pháp và tƣ pháp. Học thuyết của Ông đã trở thành hạt nhân của học thuyết “Tam quyền phân lập”. Montesquieu khẳng định rằng phải tạo ra một “Chính phủ chừng mực” và một hệ thống cơ quan Nhà nƣớc đảm bảo “quyền hành LUAN VAN CHAT LUONG download11: add luanvanchat@agmail.com ngăn chặn quyền hành” nhằm tạo ra cơ chế kìm hãm, đối trọng và chế ƣớc lẫn nhau của ba nhánh quyền lực vì lợi ích chung của toàn xã hội, tránh tình trạng vô pháp luật, tránh sự tuỳ tiện và lạm quyền từ phía các quan chức Nhà nƣớc.
Để khẳng định cho sự cần thiết của pháp chế và tuân thủ pháp luật nghiêm minh và để chống lại sự chuyên quyền độc đoán, tuỳ tiện của Nhà nƣớc phong kiến, Montesquieu viết:. Sẽ không có tự do nếu quyền xét xử không đƣợc phân biệt với quyền lập pháp và quyền hành pháp. Nếu quyền xét xử đƣợc sáp nhập vào quyền lập pháp, thì sẽ không có tự do, nếu quyền xét xử đƣợc nhập vào quyền hành pháp thì Thẩm phán sẽ trở thành những kẻ áp bức [49. Montesquieu khẳng định quyền tƣ pháp phải tách ra khỏi quyền lập pháp và quyền hành pháp: “Mọi thứ sẽ bị biến mất cả nếu chính một người, hay chính một tập đoàn các thân hào hay các quí tộc hay bình dân hành sự cả ba quyền: Quyền làm luật, quyền thi hành các quyết nghị chung và quyền xét xử các tội phạm hay các vụ tranh chấp giữa các tư nhân” [49.
Về một NNPQ, Immanuil Kant (1724 – 1804) – nhà triết học nổi tiếng ngƣời Đức cho rằng NNPQ là một Nhà nƣớc có sự phân công quyền lực. Theo ông: “Chủ quyền của nhân dân chỉ có thể được thực hiện trên thực tế bằng sự phân công quyền lực như là một nguyên tắc tổ chức Nhà nước quan trọng nhất vì tính tối cao của chủ quyền nhân dân là điều kiện cơ bản cho tự do và bình đẳng của tất cả các công dân trong một Nhà nước” [41. Theo các học giả tƣ sản thì hệ thống các cơ quan Nhà nƣớc của các Nhà nƣớc đều đƣợc hình thành trên cơ sở nguyên tắc phân chia quyền lực theo thuyết “tam quyền phân lập”. Mỗi cơ quan Nhà nƣớc phải có một vị trí xứng đáng, phải đƣợc tổ chức sao cho có tính độc lập trong cơ chế đối trọng – chế ƣớc – kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp.
Cũng nhƣ các cơ quan khác trong bộ máy Nhà nƣớc, nếu TA không đƣợc tổ chức một cách thỏa đáng sẽ trở thành thảm hoạ cho quốc gia và cho ngƣời dân trong quốc gia đó. Điều này đã đƣợc các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định: “Cơ quan cầm quyền vừa là kẻ thi hành luật, vừa cho mình là kẻ lập pháp. Họ có thể tàn phá quốc gia bằng những ý chí chung sai lầm của họ. Mà họ còn nắm cả quyền xét xử nữa thì họ có thể LUAN VAN CHAT LUONG download12: add luanvanchat@agmail.com đè nát mỗi công dân theo ý muốn của họ” [47.
Theo quan niệm của giai cấp tƣ sản thì TA là cơ quan xét xử “tội phạm hay các vụ tranh chấp” không đơn thuần đó là hành vi của con ngƣời mà còn bao gồm cả hoạt động của các cơ quan Nhà nƣớc đại diện cho công quyền. Đây là việc thể hiện rõ nét nhất sự đối trọng giữa TA với cơ quan lập pháp và hành pháp, giữa quyền tƣ pháp với quyền lập pháp và hành pháp, đây cũng là điểm thể hiện rõ nhất tính độc lập của TA trong bộ máy Nhà nƣớc tƣ sản. Vấn đề độc lập của TA tách khỏi nhà Vua, cùng với những vấn đề khác nhƣ Nghị viện, tự do dân chủ, trở thành khẩu hiệu phƣơng hƣớng và động lực cho việc lật đổ chế độ phong kiến thiết lập nên chế độ tƣ bản, phải nói một cách công bằng rằng chế độ tƣ bản và nhất là thời kỳ Cách mạng của nó bỏ rất nhiều công sức vào việc đấu tranh giành độc lập cho hoạt động của TA. Sự độc lập của TA khỏi lập pháp và hành pháp là một trong những đảm bảo quan trọng trong công việc bảo đảm quyền bình đẳng, quyền tự nhiên của con ngƣời, nhất là trong việc chống lại tình trạng tham nhũng, lợi dụng quyền lực của những nhà cầm quyền, vì đam mê quyền lực, vì vụ lợi mà họ xâm phạm đến quyền tự do, bình đẳng, quyền tự nhiên của quần chúng nhân dân lao động [12.
Ở các nƣớc trên thế giới, HP và các văn bản pháp luật về tổ chức các cơ quan tƣ pháp (trong đó có TA) đều qui định cơ chế kìm hãm - chế ƣớc lẫn nhau giữa ba nhánh quyền lực lập pháp – hành pháp – tƣ pháp với sự độc lập của TA. Theo HP 1787 và đạo luật tƣ pháp năm 1789 của Hợp chủng quốc Hoa kỳ thì quyền tƣ pháp đƣợc giao cho TA. Qua nghiên cứu HP và luật về tổ chức bộ máy Nhà nƣớc ở Hoa Kỳ cho thấy bộ máy Nhà nƣớc Hoa kỳ đƣợc tổ chức trên nguyên tắc phân chia quyền lực rành mạch thành ba nhánh quyền lực: lập pháp, hành pháp, tƣ pháp hoạt động độc lập, kiềm chế và kiểm soát lẫn nhau. Theo pháp luật nƣớc này, Quốc hội có quyền lập pháp do cả hai Viện là Thƣợng Nghị viện và Hạ Nghị viện cùng thực hiện nhƣng không phải hai Viện này có quyền lực vô hạn trong lĩnh vực lập pháp bởi vì Quốc hội không đƣợc phép ban hành một số đạo luật (ví dụ nhƣ đạo luật cấm tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tôn giáo hoặc đạo luật về thiết lập LUAN VAN CHAT LUONG download13: add luanvanchat@agmail.com tôn giáo…) Tổng thống Hoa Kỳ có quyền phủ quyết các đạo luật, mệnh lệnh, nghị quyết mà cả hai Viện của Quốc hội thông qua.
Khi bị Tổng thống phủ quyết, Quốc hội phải thảo luận lại dự án luật và Quốc hội chỉ có thể thông qua dự án luật khi có từ 2/3 số phiếu thuận trở lên. Quyền phủ quyết của Tổng thống làm hạn chế quyền lập pháp của Quốc hội và góp phần nâng cao trách nhiệm của Quốc hội trong hoạt động lập pháp. Quốc hội Hoa Kỳ có quyền xem xét và buộc tội Tổng thống cũng nhƣ các quan chức Chính phủ khi họ lạm dụng công quyền theo thủ tục “Impeachmen”. Tức là nếu Thƣợng Nghị viện tuyên bố những ngƣời này có tội thì họ sẽ bị cách chức và bị xét xử trƣớc TA nhƣ những ngƣời dân khác.
Thƣợ ng Nghị viện Hoa kỳ có quyền phê chuẩn việc bổ nhiệm Thẩm phán TA tối cao của Tổng thống. Thƣợng Nghị viện có quyền khởi tố và xét xử đối với Thẩm phán lạm dụng công quyền. Nếu bị Thƣợng Nghị viện kết tội, Thẩm phán sẽ bị cách chức và sẽ không đƣợc giữ một chức vụ nào khác. Ở Hoa Kỳ, TA tối cao có quyền giải thích HP, có quyền kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật do Quốc hội hoặc Tổng thống ban hành.
TA có quyền tuyên bố những đạo luật vi phạm HP là vô hiệu và không đƣợc áp dụng chứ không đƣợc quyền tuyên bố huỷ bỏ đạo luật đó. Ở Liên bang Nga, tại Chƣơng VII HP năm 1993 qui định quyền tƣ pháp thuộc về TA và Viện kiểm sát. Hệ thống các cơ quan TA của Liên bang Nga hoạt động trên cơ sở nguyên tắc độc lập với quyền lập pháp, hành pháp và chỉ tuân thủ pháp luật. Theo qui định của HP thì quyền lập pháp thuộc về Quốc hội nhƣng quyền sáng kiến lập pháp cũng thuộc về TA HP, TA tối cao và TA trọng tài tối cao Liên bang Nga với những vấn đề thuộc thẩm quyền của các TA đó.
Hội đồng Liên bang Nga (Thƣợng Nghị viện) thuộc Quốc hội có quyền bổ nhiệm và bãi miễn các Thẩm phán của TA HP, TA tối cao và TA trọng tài tối cao Liên bang Nga theo đề nghị của Tổng thống Liên bang Nga; Tổng thống Liên bang Nga có thể bị Hội đồng Liên bang phế truất khỏi chức vụ nếu Đuma quốc gia (Hạ nghị viện) thuộc Quốc hội buộc tội Tổng thống trong trƣờng hợp phạm tội phản quốc hoặc phạm tội nghiêm trọng khác mà sự buộc tội đó đã đƣợc TA tối cao Liên bang Nga khẳng định bằng bản kết luận. TA HP Liên bang Nga có quyền kiểm tra LUAN VAN CHAT LUONG download14: add luanvanchat@agmail.