Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Chính sách công Khái niệm chính sách đã được nhiều tác giả đưa ra theo các quan điểm khác nhau. Theo tác giả James Aderson: chính sách là một quá trình hành động có mục đích được theo đuổi bởi một hay nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm.
Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay các nhà quản lý đề ra để quản lý một vấn đề nào đó thuộc phạm vị thẩm quyền của mình [22, tr. Theo Giáo trình Hoạch định và phân tích chính sách của Học viện Hành chính (2008) thì chính sách được hiểu là những hành động ứng xử của chủ thể với các hiện tượng tồn tại trong quá trình vận động phát triển nhằm đạt mục đích tiêu chuẩn nhất định [19, tr. Theo William Jenkins, “chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan với nhau được ban hành bởi một nhà hoạt động chính trị hoặc một nhóm các nhà hoạt động chính trị liên quan đến lựa chọn các mục tiêu và các phương tiện để đạt mục tiêu trong một tình huống cụ thể thuộc phạm vi thẩm quyền của họ” [37, tr. Theo tác giả Nguyễn Duy Gia (1998) thì Chính sách công được hiểu là một tập hợp các quyết định hành động của Nhà nước nhằm giải quyết các vấn đề đang đặt ra trong đời sống kinh tế - xã hội theo mục tiêu xác định [11, tr.
Tóm lại chính sách công có các thuộc tính căn bản như: tính nhà nước, tính công cộng, tính hành động thực tiễn, tính hệ thống, tính kế thừa lịch sử và 9 gắn với một quốc gia cụ thể với các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội nhất định. Đây là nhận thức bước đầu về chính sách công theo hướng tiếp cận của khoa học tổ chức nhà nước. Chính sách cải cách hành chính Nghiên cứu về chính sách cải cách hành chính đã nhận được nhiều sự quan tâm của các tác giả, có quan niệm cho rằng cải cách hành chính là sự cải tổ và điều chỉnh cơ cấu tổ chức do đó dẫn đến sự thay đổi về chức năng, phương thức quản lý và cơ cấu nhân viên. Có tác giả cho rằng cải cách hành chính có tính cộng đồng xã hội nhất định khi thúc đẩy khoa học hoá sự quản lý công việc của toàn bộ hệ thống hành chính nhà nước và phải phục tùng nhu cầu khách quan của sự phát triển lực lượng sản xuất xã hội [27].
Tùy theo hoàn cảnh và điều kiện lịch sử của từng thời kỳ khác nhau, mục tiêu và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của mỗi đất nước, mà hoạt động cải cải cách hành chính có những nhiệm vụ chủ chốt khác nhau. Trên cơ sở đó triển khai các nội dung về cải cách hành chính như thủ tục hành chính, hiện đại hóa nền hành chính hay ứng dụng công nghệ thông tin trong cải cách hành chính… Từ đó, khái niệm chính sách cải cách hành chính là: “là một tập hợp các quyết định có liên quan của Đảng và Nhà nước, qua đó lựa chọn và thực hiện các mục tiêu cụ thể của hoạt động này và hệ thống các công cụ chính sách để giải quyết các vấn đề của nền hành chính theo mục tiêu tổng thể đã được xác định ban đầu”. Thực hiện chính sách cải cách hành chính Sau khi chính sách cải cách hành chính được hoạch định và ban hành chính sách đó cần được thực thi trong cuộc sống. Các cơ quan nhà nước, trước hết bộ máy hành chính là chủ thể chủ yếu hoạch định chính 10 sách cải cách hành chính, cũng đồng thời là chủ thể tổ chức thực thi chính sách đó [23].
Thực hiện chính sách cải cách hành chính bao gồm thực hiện chính sách ở các khía cạnh cải cách thể chế; cải cách tổ chức bộ máy hành chính; cải cách thủ tục hành chính; xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ; cải cách tài chính công; hiện đại hóa hành chính. Sự cần thiết thực hiện chính sách cải cách hành chính Việt Nam đang hướng tới xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hoạt động cải cách hành chính là nội dung quan trọng và nằm trong khuôn khổ của định hướng này và những lý do chủ yếu dẫn đến sự cần thiết phát thúc đẩy nhanh chóng thực hiện chính sách cải cách hành chính là: Thứ nhất, quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ kế hoạch hoá tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN: Cải cách hành chính hướng tới việc nâng cao khả năng hoạt động của bộ máy hành chính để giúp cho quá trình quản lý xã hội của Nhà nước được tốt hơn, trước hết là quản lý nền kinh tế, định hướng cho nền kinh tế phát triển theo đúng định hướng của Nhà nước. Nhà nước cần thúc đẩy quá trình cải cách hành chính nhằm tạo bước đệm trong phát triển một nền kinh tế nhiều thành phần định hướng XHCN. Đặc biệt, Nhà nước cần có những giải pháp nhằm điều chỉnh, bổ sung và làm rõ chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan hành chính trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong giai đoạn tới.
Thứ hai, nền hành chính Việt Nam còn tồn tại nhiều bất cập thể hiện trên các mặt: chức năng, nhiệm vụ của bộ máy quản lý nhà nước của bộ máy hành chính còn cồng kềnh, chưa xác định rõ nhiệm vụ của các bộ phận, tình trạng chồng chéo vẫn còn xảy ra; phương thức quản lý hành chính còn quan liêu chưa thúc đẩy được sự tự chủ trong hoạt động tài chính của các đơn vị; 11 đội ngũ cán bộ, công chức còn nhiều điểm yếu về năng lực chuyên môn, tình trạng trái ngành vẫn còn xảy ra… Thứ ba, quá trình toàn cầu hóa, đặc biệt trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 khiến cho các quốc gia trở nên gần nhau hơn, có mối quan hệ chặt chẽ hơn với sự phụ thuộc nhiều hơn ở các lĩnh vực khác nhau. Các cơ hội và thách thức đang đan xen với nhau tác động đến tất cả các quốc gia, thúc đẩy bộ máy quản lý nhà nước và hành chính phải vận động nhanh nhạy hơn để tăng cường khả năng cạnh tranh trong quá trình hợp tác và phân công lao động quốc tế. Để làm được những điều trên, thể chế chính sách và hệ thống luật pháp của Việt Nam cần phải tiệm cận với thế giới qua đó thúc đẩy nhanh quá trình hội nhập về kinh tế và xã hội của đất nước. Thứ tư, cuộc cách mạng kỹ thuật - công nghệ trên thế giới có ảnh hưởng không nhỏ tới mọi mặt của đời sống xã hôi, trong đó có hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
Những tác động này đặt ra cho nền hành chính truyền thống của Việt Nam nhiều thách thức và cần phải thay đổi với những bước tiến mới trong việc áp dụng công nghệ thông tin trong hoạt động hành chính sự nghiệp. Thứ năm, những yêu cầu và đòi hỏi đặt ra đối với nền hành chính Nhà nước của các tổ chức và nhân dân. Khi nền kinh tế có sự phát triển nhất định thì đời sống về vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao và nhận thức của người dân cũng được nâng lên. Nhân dân đã hiểu được vai trò làm chủ đất nước của mình và trách nhiệm của họ với đất nước nên họ cần sự minh bạch, rõ ràng và dân chủ trong hành chính.
Mục đích và yêu cầu của việc thực hiện chính sách cải cách hành chính 12 1. Mục đích Trong quá trình phát triển của mình, mọi quốc gia trên thế giới đều hướng đến thúc đẩy hoạt động cải cách hành chính. Hoạt động cải cách hành chính Nhà nước về bản chất là tăng cường hiệu lực và hiệu quả quản lý của bộ máy hành chính Nhà nước đối với các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trước hết, hoạt động này cần tạo ra môi trường nhằm thúc đẩy quá trình phát triển của đất nước trong lĩnh vực kinh tế, đầu tư.
Thành công của công cuộc đổi mới đất nước là làm cho đời sống của nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng cao, đồng thời duy trì được mục tiêu tiến lên XHCN. Trong công cuộc đổi mới của đất nước thì hoạt động cải cách hành chính nhà nước đã trở thành một trong những đòi hỏi cần thiết và khách quan của sự phát triển đất nước trong thời kỳ mới với những yêu cầu mới. Qua đó, tầm quan trọng của hoạt động cải cách hành chính nhà nước với tư cách là một bộ phận không thể tách rời và là mắt xích quan trọng tạo nên sự thành công của công cuộc đổi mới và cải cách kinh tế - xã hội đất nước mà Đảng và Nhà nước ta đã xác định khi xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN thì cải cách hành chính là nội dung trọng tâm của công cuộc đổi mới và cải cách Nhà nước. Yêu cầu Thứ nhất, yếu tố tiên quyết để dẫn đến thành công của việc thực hiện chính sách cải cách hành chính là cần phải có sự chỉ đạo xuyên suốt, quyết liệt, kiên trì và quyết tâm của tất cả các cấp chính quyền.
Thứ hai, cần có kế hoạch thống nhất từ Trung ương đến địa phương trong việc thực hiện chính sách cải cách hành chính. Thứ ba, các công tác theo dõi, kiểm tra giám sát cần được thực hiện một cách thường xuyên, liên tục với sự đa dạng về hình thức và phương pháp kiểm tra. Đặc biệt, đối với các đơn vị còn yếu kém, nhiều sai sót thì cần được 13 quan tâm hơn nhằm nâng cao hiệu quả quản lý hành chính cũng như hiệu quả thực hiện các giải pháp tăng cường cải cách hành chính. Thứ tư, bên cạnh sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thì để hoạt động cải cách hành chính được triển khai sâu, rông và có hiệu quả cần phải sự quan tâm hơn nữa của chính quyền các cấp và quần chúng nhân dân; cần có đòn bẩy để tăng cường công tác này thông qua việc đầu tư cơ sở hạ tầng, năng lực cán bộ thực hiện… Thứ năm, trong việc thực hiện chính sách cải cách hành chính, cần phải xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm cần ưu tiên thực hiện trước trong sự thống nhất đối với các nhiệm vụ khác.
Cần có các tiêu chí phù hợp thúc đẩy quá trình thực hiện chính sách cải cách hành chính.