Cuộc Cách Mạng Thị Trường Ở Mỹ (1793 - 1860) Và Tác Động Đến Lịch Sử Nước Mỹ

Cách mạng Mỹ (1775 – 1783) giành thắng lợi là bước dọn đường cho sự phát triển của Mỹ và kinh tế Mỹ. 81 trang · Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 · 2019.

• Tác giả: Đinh Thị Mai
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Bích
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Cuộc Cách Mạng Thị Trường Ở Mỹ (1793 -1860) Và Tác Động Đến Lịch Sử Nước Mỹ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của đề tài
• Cấu trúc khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA CUỘC CÁCH MẠNG THỊ TRƯỜNG (1793 - 1860)
• 1.1. Khái niệm “cách mạng thị trường”
• 1.2. Bối cảnh thế giới và khu vực
• 1.2.1. Bối cảnh thế giới
• 1.2.2. Bối cảnh khu vực Bắc Mỹ
• 1.3. Tình hình nước Mỹ đầu thế kỷ XIX
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 1.3.2. Về chính trị
• 1.3.3. Về nhân công
• 1.3.4. Về thị trường tiêu thụ
• 1.4. Những tiến bộ khoa học kĩ thuật
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG THÀNH TỰU CỦA CÁCH MẠNG THỊ TRƯỜNG (1793 – 1860) VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỊCH SỬ NƯỚC MỸ
• 2.1. Những thành tựu trong lĩnh vực Công nghiệp
• 2.1.1. Ngành luyện kim và khai mỏ
• 2.2. Những thành tựu trong hoạt động Nông nghiệp
• 2.3. Những thành tựu trong lĩnh vực giao thông vận tải và thông tin liên lạc
• 2.3.1. Đường quốc lộ
• 2.4. Tác động của cách mạng thị trường đến lịch sử nước Mỹ
• 2.4.1. Chính trị

Tóm tắt

I. Cách Mạng Thị Trường Mỹ 1793 1860 Tổng Quan Khái Niệm

Cách mạng Mỹ (1775 – 1783) giành thắng lợi là bước dọn đường cho sự phát triển của Mỹ và kinh tế Mỹ. Từ giữa thế kỷ XVIII khái niệm “cách mạng thị trường” xuất hiện. Đây là giai đoạn chuyển đổi sâu sắc trong nền kinh tế Mỹ, từ nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế thị trường, nơi hàng hóa và dịch vụ được sản xuất để bán thay vì chỉ để tiêu dùng cá nhân. Cách mạng thị trường Mỹ không chỉ là sự thay đổi về kinh tế mà còn là sự biến đổi về xã hội, văn hóa và chính trị. Nó tạo ra những cơ hội mới, nhưng cũng đi kèm với những thách thức và bất bình đẳng. Giai đoạn này chứng kiến sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu, sự phát triển của các thành phố và sự gia tăng của nền kinh tế Mỹ trước nội chiến. Tuy nhiên, nó cũng làm sâu sắc thêm sự phân biệt giàu nghèo và vấn đề nô lệ. "Cuộc cách mạng thị trường" là "đòn bẩy" cho những thay đổi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội nước Mỹ trong thế kỷ XIX và là tiền đề dẫn đến cuộc cách mạng công nghiệp giai đoạn 1865 – 1914 ở Mỹ.

1.1. Định Nghĩa Cách Mạng Thị Trường Bản Chất và Đặc Điểm

Cách mạng thị trường là quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế thị trường, nơi sản xuất hàng hóa và dịch vụ chủ yếu để trao đổi và mua bán. Nó bao gồm sự phát triển của hệ thống giao thông vận tải, sự mở rộng của thị trường, sự gia tăng của sản xuất công nghiệp và sự thay đổi trong quan hệ lao động. Lịch sử kinh tế Mỹ 1793-1860 ghi nhận sự thay đổi này diễn ra mạnh mẽ, tạo tiền đề cho sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế Mỹ trong thế kỷ 19.

1.2. Vai Trò của Cách Mạng Thị Trường trong Lịch Sử Nước Mỹ

Cách mạng thị trường đóng vai trò then chốt trong việc định hình lịch sử nước Mỹ. Nó thúc đẩy sự phát triển kinh tế, tạo ra những cơ hội mới cho người dân, và làm thay đổi cấu trúc xã hội. Đồng thời, nó cũng gây ra những thách thức như bất bình đẳng kinh tế và vấn đề nô lệ, những vấn đề này sau đó dẫn đến cuộc Nội chiến Mỹ. Tác động của cách mạng thị trường là vô cùng lớn lao và đa chiều.

II. Bối Cảnh Tiền Đề Cách Mạng Thị Trường Mỹ 1793 1860

Để hiểu rõ về cách mạng thị trường Mỹ, cần xem xét bối cảnh và những tiền đề quan trọng. Bối cảnh thế giới và khu vực có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của nước Mỹ. Tình hình nước Mỹ đầu thế kỷ XIX, với những điều kiện tự nhiên thuận lợi, tài nguyên thiên nhiên phong phú, và sự tiến bộ trong khoa học kỹ thuật, đã tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, yếu tố chính trị ổn định và nguồn nhân công dồi dào cũng đóng vai trò quan trọng. Theo tài liệu gốc, thế kỷ XIX là một thế kỷ đánh dấu sự biến đổi mọi mặt của lịch sử nước Mỹ, đặc biệt là sự phát triển vượt bậc về nền kinh tế trong giai đoạn sau khi cách mạng Mỹ thành công.

2.1. Điều Kiện Tự Nhiên Tài Nguyên Thiên Nhiên và Nhân Công

Nước Mỹ sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, bao gồm đất đai màu mỡ, khoáng sản dồi dào và nguồn nước dồi dào. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nông nghiệp và công nghiệp. Nguồn nhân công dồi dào, bao gồm cả người nhập cư và nô lệ, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp lực lượng lao động cho nền kinh tế đang phát triển. Nông nghiệp và cách mạng thị trường có mối quan hệ mật thiết, khi nông nghiệp cung cấp nguyên liệu và thị trường tiêu thụ cho công nghiệp.

2.2. Tiến Bộ Khoa Học Kỹ Thuật và Thị Trường Tiêu Thụ

Những tiến bộ trong khoa học kỹ thuật, như phát minh ra máy hơi nước và máy dệt, đã thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp. Sự mở rộng của thị trường tiêu thụ, cả trong nước và quốc tế, cũng tạo ra động lực cho các doanh nghiệp sản xuất hàng hóa và dịch vụ. Các phát minh và đổi mới 1793-1860 đã thay đổi phương thức sản xuất và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

2.3. Bối Cảnh Thế Giới và Khu Vực Bắc Mỹ

Bối cảnh thế giới và khu vực Bắc Mỹ cũng có ảnh hưởng đến sự phát triển của cách mạng thị trường ở Mỹ. Các cuộc chiến tranh ở châu Âu và sự cạnh tranh giữa các cường quốc đã tạo ra những cơ hội cho nước Mỹ phát triển kinh tế và mở rộng thị trường. Sự phát triển của các nước láng giềng ở Bắc Mỹ cũng có tác động đến nền kinh tế Mỹ. Giai đoạn 1793-1860 trong lịch sử Mỹ chịu ảnh hưởng lớn từ các sự kiện quốc tế.

III. Thành Tựu Công Nghiệp Cách Mạng Thị Trường Mỹ 1793 1860

Cách mạng thị trường đã mang lại những thành tựu đáng kể trong lĩnh vực công nghiệp. Ngành luyện kim và khai mỏ phát triển mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu về nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác. Sự ra đời của các nhà máy và xí nghiệp đã thay đổi phương thức sản xuất, từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp. Theo tài liệu, những biến động kinh tế đặc biệt mạnh mẽ trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX đến trước nội chiến được gọi dưới một khái niệm đó là “cách mạng thị trường”. Đây là sự kết hợp những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc.

3.1. Ngành Luyện Kim và Khai Mỏ Nền Tảng Công Nghiệp Hóa

Ngành luyện kim và khai mỏ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác. Sự phát triển của ngành này đã thúc đẩy sự ra đời của các nhà máy và xí nghiệp, tạo ra những cơ hội việc làm mới cho người dân. Công nghiệp hóa ở Mỹ 1793-1860 bắt đầu từ những ngành công nghiệp cơ bản này.

3.2. Sự Phát Triển của Nhà Máy và Xí Nghiệp

Sự ra đời của các nhà máy và xí nghiệp đã thay đổi phương thức sản xuất, từ sản xuất thủ công sang sản xuất công nghiệp. Điều này dẫn đến sự gia tăng năng suất lao động và sự giảm giá thành sản phẩm. Sự thay đổi trong lao động 1793-1860 là một trong những hệ quả của sự phát triển công nghiệp.

IV. Nông Nghiệp Giao Thông Vận Tải Động Lực Cách Mạng Thị Trường

Bên cạnh công nghiệp, nông nghiệp cũng có những bước tiến đáng kể trong giai đoạn này. Các kỹ thuật canh tác mới được áp dụng, giúp tăng năng suất và sản lượng. Sự phát triển của giao thông vận tải và thông tin liên lạc cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các thị trường và tạo điều kiện cho thương mại phát triển. Theo tài liệu, đây là sự kết hợp những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc.

4.1. Kỹ Thuật Canh Tác Mới và Năng Suất Nông Nghiệp

Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác mới, như sử dụng phân bón và máy móc nông nghiệp, đã giúp tăng năng suất và sản lượng nông nghiệp. Điều này tạo ra nguồn cung cấp lương thực dồi dào cho các thành phố đang phát triển và cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến. Nông nghiệp và cách mạng thị trường có mối quan hệ tương hỗ, cùng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.2. Phát Triển Giao Thông Vận Tải và Thông Tin Liên Lạc

Sự phát triển của giao thông vận tải, như xây dựng đường sắt và kênh đào, đã giúp kết nối các thị trường và tạo điều kiện cho thương mại phát triển. Sự ra đời của điện báo cũng giúp tăng tốc độ truyền thông và thông tin liên lạc. Giao thông vận tải và cách mạng thị trường là hai yếu tố không thể tách rời, cùng nhau tạo nên sự thay đổi lớn lao trong nền kinh tế Mỹ.

4.3. Đường Quốc Lộ và Hệ Thống Giao Thông Vận Tải

Việc xây dựng đường quốc lộ và phát triển hệ thống giao thông vận tải đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hóa và hành khách. Điều này giúp mở rộng thị trường và thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Giao thông vận tải và cách mạng thị trường có mối quan hệ mật thiết, khi giao thông vận tải là yếu tố then chốt để kết nối các thị trường và tạo điều kiện cho thương mại phát triển.

V. Tác Động Cách Mạng Thị Trường Đến Chính Trị Xã Hội Mỹ

Cách mạng thị trường không chỉ tác động đến kinh tế mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến chính trị và xã hội Mỹ. Sự phát triển kinh tế đã tạo ra những thay đổi trong cấu trúc xã hội, với sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu và sự gia tăng của bất bình đẳng kinh tế. Đồng thời, nó cũng gây ra những căng thẳng chính trị, đặc biệt là vấn đề nô lệ. Theo tài liệu, “Cuộc cách mạng thị trường” là “đòn bẩy” cho những thay đổi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội nước Mỹ trong thế kỷ XIX.

5.1. Ảnh Hưởng Đến Chính Trị và Các Đảng Phái

Cách mạng thị trường đã tạo ra những thay đổi trong hệ thống chính trị Mỹ. Sự phát triển kinh tế đã làm gia tăng quyền lực của các doanh nghiệp và tầng lớp trung lưu, đồng thời làm suy yếu quyền lực của các chủ đồn điền và tầng lớp quý tộc. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong các đảng phái chính trị và sự ra đời của các phong trào cải cách. Chính trị Mỹ 1793-1860 chịu ảnh hưởng lớn từ những thay đổi kinh tế và xã hội.

5.2. Tác Động Đến Xã Hội và Văn Hóa Mỹ

Cách mạng thị trường đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và văn hóa Mỹ. Sự phát triển kinh tế đã tạo ra những cơ hội mới cho người dân, nhưng cũng làm gia tăng bất bình đẳng kinh tế và xã hội. Đồng thời, nó cũng gây ra những thay đổi trong giá trị văn hóa và lối sống của người dân. Xã hội Mỹ 1793-1860 chứng kiến sự thay đổi lớn lao về cấu trúc và giá trị.

5.3. Vấn Đề Nô Lệ và Phân Biệt Chủng Tộc

Cách mạng thị trường đã làm sâu sắc thêm vấn đề nô lệ và phân biệt chủng tộc ở Mỹ. Sự phát triển của kinh tế đồn điền ở miền Nam dựa trên lao động nô lệ, trong khi ở miền Bắc, phong trào phản đối nô lệ ngày càng lớn mạnh. Điều này dẫn đến những căng thẳng chính trị và xã hội, cuối cùng dẫn đến cuộc Nội chiến Mỹ. Tác động của cách mạng thị trường đến nô lệ là một trong những vấn đề nhức nhối nhất của giai đoạn này.

VI. Kết Luận Bài Học Từ Cách Mạng Thị Trường Mỹ 1793 1860

Cách mạng thị trường ở Mỹ (1793-1860) là một giai đoạn lịch sử quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi sâu sắc trong nền kinh tế, chính trị và xã hội Mỹ. Những thành tựu và thách thức của giai đoạn này vẫn còn ảnh hưởng đến nước Mỹ ngày nay. Nghiên cứu về cách mạng thị trường giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của nước Mỹ và rút ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển kinh tế và xã hội trong tương lai.

6.1. Tổng Kết Thành Tựu và Hạn Chế

Cách mạng thị trường đã mang lại những thành tựu to lớn cho nước Mỹ, như sự phát triển kinh tế, sự gia tăng năng suất lao động và sự cải thiện đời sống của người dân. Tuy nhiên, nó cũng gây ra những hạn chế, như bất bình đẳng kinh tế, vấn đề nô lệ và ô nhiễm môi trường. Ảnh hưởng của cách mạng thị trường đến các vùng miền là không đồng đều, tạo ra sự khác biệt lớn giữa miền Bắc và miền Nam.

6.2. Bài Học Kinh Nghiệm và Tầm Quan Trọng Lịch Sử

Nghiên cứu về cách mạng thị trường giúp chúng ta rút ra những bài học kinh nghiệm quý giá cho sự phát triển kinh tế và xã hội trong tương lai. Nó cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào khoa học kỹ thuật, phát triển giao thông vận tải và bảo vệ môi trường. Đồng thời, nó cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc giải quyết các vấn đề xã hội, như bất bình đẳng kinh tế và phân biệt chủng tộc. So sánh cách mạng thị trường Mỹ với các nước khác giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đặc điểm và tầm quan trọng của nó.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ (1793 - 1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ" do sinh viên Đinh Thị Mai thực hiện tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Thị Bích. Công trình thuộc chuyên ngành Lịch sử Thế giới, tập trung khảo sát giai đoạn chuyển biến kinh tế - xã hội đặc thù của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ từ sau khi giành độc lập đến trước thềm cuộc Nội chiến Nam - Bắc.

Về bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài, tác giả chỉ ra rằng trong bức tranh kinh tế tư bản thế giới, nước Mỹ đại diện cho một mô hình phát triển vượt bậc. Từ vị thế một nền kinh tế thuộc địa phụ thuộc vào các quốc gia châu Âu, nước Mỹ đã nhanh chóng vươn lên xác lập nội lực kinh tế mạnh mẽ trong thế kỷ XIX. Khái niệm "cách mạng thị trường" phản ánh sự kết hợp giữa các thành tựu của cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc, đóng vai trò đòn bẩy làm thay đổi toàn diện diện mạo kinh tế, chính trị và xã hội của quốc gia này. Việc nghiên cứu giai đoạn 1793–1860 mang ý nghĩa khoa học trong việc làm sáng tỏ cội nguồn sức mạnh kinh tế Mỹ và ý nghĩa thực tiễn trong bối cảnh Việt Nam mở rộng quan hệ đối ngoại, hợp tác toàn diện với Hoa Kỳ.

Nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định gồm 3 nội dung chính:

1. Làm rõ khái niệm "cách mạng thị trường" và phân tích các tiền đề tác động đến sự hình thành, phát triển của cuộc cách mạng này tại nước Mỹ.
2. Khảo sát tiến trình và những thành tựu chủ yếu của cách mạng thị trường giai đoạn 1793–1860 trên các lĩnh vực then chốt: công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải và thông tin liên lạc.
3. Rút ra các tác động sâu sắc của cách mạng thị trường đối với sự biến đổi kinh tế, chính trị, văn hóa và cấu trúc xã hội nước Mỹ trước thềm Nội chiến.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tiền đề, nội dung thành tựu và tác động lịch sử của cuộc cách mạng thị trường tại Mỹ giai đoạn 1793–1860.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ nước Mỹ, trọng tâm khảo sát đặt tại khu vực Đông Bắc (gồm các bang: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, New Jersey và Pennsylvania) – nơi diễn ra những chuyển biến kinh tế - công nghiệp căn bản nhất.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1793 (thời điểm Eli Whitney phát minh ra máy tỉa hạt bông Gin-bông) đến trước ngày 12 tháng 4 năm 1861 (thời điểm cuộc Nội chiến Nam - Bắc chính thức bùng nổ).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu lịch sử

Về mặt lý luận, tác giả tiếp cận khái niệm "cách mạng thị trường" (Market Revolution) dựa trên sự đối sánh quan điểm của các học giả chuyên sâu về lịch sử kinh tế Mỹ. Điển hình là luận điểm của George Rogers Taylor (1950) gắn chuyển biến kinh tế với "cách mạng giao thông vận tải"; quan điểm của Charles Sellers (1991) nhìn nhận cuộc cách mạng dưới góc độ xung đột văn hóa - chính trị thời kỳ Jackson; và các nghiên cứu của Eric Foner, Jane Fiegen Green. Khái niệm này được xác định là quá trình tích hợp công nghệ công nghiệp, năng lượng hơi nước, giao thông đường sắt, kênh đào và hệ thống điện báo vào nền kinh tế thương mại, làm thay đổi phương thức sản xuất thủ công, thu hẹp khoảng cách địa lý và kết nối thị trường nội địa thống nhất. Đồng thời, tác giả vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và tích lũy nguyên thủy tư bản.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trong khóa luận bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình các sự kiện kinh tế - xã hội theo trình tự thời gian, đồng thời phân tích mối liên hệ nhân quả giữa cải tiến kỹ thuật, mở rộng thị trường và phân hóa thể chế chính trị.
• Phương pháp chuyên ngành: Thu thập, phân loại, đối chiếu, tổng hợp và phê phán sử liệu.
• Phương pháp thống kê và liên ngành: Xử lý các chuỗi số liệu kinh tế (sản lượng gang thép, than đá, bông vải, chỉ số vận tải, dữ liệu nhân khẩu học và di dân) kết hợp góc nhìn địa - kinh tế và xã hội học lịch sử.

Nguồn dữ liệu và tư liệu phục vụ nghiên cứu được phân chia thành 4 nhóm:

• Các tác phẩm kinh điển của V.I. Lênin về chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc.
• Các công trình thông sử và giáo trình chuẩn mực của các học giả Việt Nam (Vũ Dương Ninh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thái Yên Hương, Đỗ Minh Tuấn).
• Các tác phẩm chuyên khảo và dịch thuật của học giả quốc tế (Eric Foner, Irwin Unger, George Rogers Taylor, Charles Sellers, Douglass North).
• Các luận án, luận văn chuyên khảo (Lê Thành Nam, Khoa Thị Hằng) cùng bài báo trên các tạp chí khoa học chuyên ngành (Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những tiền đề của cuộc cách mạng thị trường (1793 - 1860)

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các nhân tố khách quan và chủ quan tạo tiền đề cho sự bùng nổ của cách mạng thị trường tại Mỹ trên các phương diện:

1. Bối cảnh thế giới và khu vực: Những biến động tại châu Âu sau Cách mạng Pháp và các cuộc chiến tranh Napoleon dẫn đến trật tự do Hội nghị Vienna (1815) thiết lập. Trong khi châu Âu chìm trong xung đột, nước Anh hoàn thành cách mạng công nghiệp và giữ vai trò "công xưởng thế giới". Nước Mỹ non trẻ đã thực thi chính sách đối ngoại trung lập, tận dụng thời cơ để phát triển kinh tế mà không bị cuốn vào các liên minh quân sự phức tạp. Thắng lợi của cuộc Chiến tranh giành độc lập (1775–1783) với Hiệp ước Paris (1783) đã xóa bỏ rào cản phong kiến và ách thống trị của thực dân Anh, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển trên một vùng đất mới không có tàn dư phong kiến sâu rễ bền gốc.

2. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên: Lãnh thổ rộng lớn (đạt hơn 1 tỷ mẫu Anh vào năm 1815) nằm trong vùng khí hậu ôn đới thuận lợi cho canh tác nông nghiệp quy mô đồn điền và trang trại. Nguồn dự trữ gỗ khổng lồ phục vụ đóng tàu và làm nhiên liệu; khoáng sản phong phú với các mỏ sắt vùng Appalachia (từ Vermont đến Carolina), đồng và chì ở Michigan, Missouri; mỏ than antraxit và dầu mỏ ở Pennsylvania. Hệ thống sông ngòi dày đặc đổ ra Đại Tây Dương cung cấp nguồn thủy năng dồi dào phục vụ vận hành máy móc trước khi động cơ hơi nước trở nên phổ biến.

3. Môi trường chính trị và chính sách nhà nước: Sự ngắt quãng thương mại do Đạo luật cấm vận (1807) và Chiến tranh Mỹ - Anh (1812–1814) đã tạo cơ hội cho các nhà sản xuất nội địa chiếm lĩnh thị trường trong nước. Chính phủ ban hành Đạo luật cấp bằng sáng chế năm 1790 (bảo hộ độc quyền 14 năm cho các nhà phát minh), áp dụng chính sách bảo hộ mậu dịch (thuế suất 25% đối với hàng dệt nhập khẩu năm 1816, mở rộng sang len, sắt, đay năm 1824) và trực tiếp đầu tư công (ước tính chính quyền liên bang và các đô thị đã chi khoảng 400 triệu USD cho hạ tầng giao thông quốc gia tính đến năm 1860).

4. Quá trình tích lũy tư bản: Vốn được hình thành từ ngoại thương, hoạt động thương mại tam giác (Bắc Mỹ - Châu Phi - Tây Ấn), buôn bán nô lệ thời kỳ thuộc địa, đầu cơ đất đai miền Tây và các nguồn vốn vay, đầu tư trực tiếp từ châu Âu (Anh, Pháp, Đức, Hà Lan). Nợ nước ngoài của Mỹ tăng từ 150 triệu USD (1843) lên 400 triệu USD (1860), phần lớn được rót vào xây dựng đường sắt. Nguồn thu ngoại tệ chủ yếu dựa vào xuất khẩu nguyên liệu thô, đặc biệt là bông (chiếm trên 50% tổng giá trị xuất khẩu).

5. Nguồn nhân công và làn sóng nhập cư: Mật độ dân số ban đầu rất thưa thớt (năm 1815 có 8,5 triệu dân trên diện tích 1,7 triệu dặm vuông, trung bình 5 người/dặm vuông). Tình trạng khan hiếm nhân công được giải quyết nhờ tỷ lệ sinh tự nhiên cao (độ tuổi trung bình năm 1817 là 17 tuổi) và dòng người nhập cư bùng nổ từ châu Âu. Từ năm 1820 đến 1860, hơn 5 triệu người nhập cư đã đổ vào Mỹ (chủ yếu từ Ireland, Đức, Anh), nâng tổng lực lượng lao động lên 11 triệu người vào năm 1860. Bên cạnh đó là sự bóc lột lực lượng nô lệ da đen tại miền Nam (tăng từ 894.000 người năm 1800 lên gần 4 triệu người trước Nội chiến).

Quốc gia / Vùng lãnh thổ xuất xứ	Số lượng người nhập cư vào Mỹ (1820 - 1860)
Ireland	1.956.557
Đức	1.545.876
Anh	792.000
Pháp	207.000
Các vùng Tây Ấn	51.000
Thụy Điển / Na Uy	36.250

6. Tiến bộ khoa học kỹ thuật: Nạn thiếu lao động đã kích thích tinh thần đổi mới sáng tạo cơ khí. Tiêu biểu là hệ thống cối xay bột tự động chạy bằng sức nước của Oliver Evans tại Philadelphia vào thập niên 1780 (vận hành với 6 công nhân, chế biến 100.000 giạ lúa mì mỗi năm, tiết kiệm 60% sức lao động), mở đầu cho hàng loạt cải tiến tự động hóa trong sản xuất.

Chương 2: Những thành tựu của cách mạng thị trường (1793 – 1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ

Chương 2 trình bày chi tiết các bước nhảy vọt về sức sản xuất và kết cấu hạ tầng trên từng phân ngành:

1. Thành tựu công nghiệp:

• Ngành dệt: Bắt đầu từ phát minh máy Gin-bông năm 1793 của Eli Whitney, giúp một lao động tách được 50 pound sợi bông/ngày (so với 1 pound/ngày khi làm thủ công). Sản lượng bông sợi ngắn tăng từ 2 triệu pound (1793) lên 80 triệu pound (1811) và đạt 5 triệu thùng (mỗi thùng 400 pound) vào năm 1859. Ngành kéo sợi miền Bắc phát triển vượt bậc: số lượng guồng sợi tăng từ 4.500 (năm 1805) lên 130.000 (năm 1815), đạt 800.000 (năm 1825) và đạt 5,2 triệu guồng sợi trước thềm Nội chiến. Ngành len dạ mở rộng từ 24 nhà máy (1810) lên 48.900 xí nghiệp (1860), đưa giá trị sản phẩm từ 2,6 triệu USD lên 68,6 triệu USD. Vùng New England trở thành trung tâm công nghiệp dệt lớn nhất, chiếm 2/3 tổng số xí nghiệp vải và len toàn quốc.
• Ngành luyện kim và khai khoáng: Số lò cao luyện kim tăng nhanh, từ mức 153 lò với sản lượng 33.908 tấn (1810) đạt 988.000 tấn gang thép vào năm 1860. Khai thác than antraxit tại Pennsylvania tăng từ 2.000 tấn (1815) lên 10.984.000 tấn (1860), nâng tổng khối lượng than đá khai thác toàn quốc lên 14,3 triệu tấn vào năm 1860.
• Ngành đóng tàu: Trọng tải tàu phục vụ ngoại thương tăng từ 123.000 tấn (1789) lên mức cao; tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu vận chuyển bằng tàu của Mỹ tăng từ 30% lên 90%. Đến năm 1862, tổng trọng tải tàu buôn đường biển của Mỹ đạt 2,4 triệu tấn.

2. Thành tựu nông nghiệp và thương mại hóa nông thôn: Nông nghiệp chuyển dịch triệt để từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa thương mại hóa theo "con đường kiểu Mỹ". Nhờ các chính sách bán đất công giá rẻ (từ 1,25 USD/ha theo các đạo luật từ năm 1820), diện tích canh tác trang trại mở rộng nhanh chóng về phía Tây. Quá trình cơ giới hóa được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ phát minh máy cắt cỏ/gặt đập cơ học của Cyrus McCormick và Obed Hussey (thập niên 1830, giúp tăng năng suất lao động lên 4 lần, giảm chi phí gặt 50 xu/mẫu Anh) và lưỡi cày thép của John Deere. Đến năm 1860, khoảng 80.000 máy gặt cơ học đã hoạt động trên các cánh đồng miền Bắc và miền Tây.

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp phân hóa chuyên môn hóa theo vùng địa lý:

• Miền Nam: Chuyên canh cây công nghiệp phục vụ xuất khẩu, đặc biệt là bông vải ("Vương quốc Bông"). Bông chiếm 22% tổng giá trị xuất cảng của Mỹ năm 1810 và tăng lên 57% vào năm 1860, cung cấp tới 80% sản lượng bông tiêu thụ của toàn thế giới.
• Miền Bắc và Tây Bắc: Chuyên canh lúa mì, ngô và chăn nuôi đại gia súc. Trung tâm sản xuất lúa mì dịch chuyển sang các bang Illinois, Indiana, Ohio và Wisconsin; công nghệ chế biến thịt hộp đóng gói phát triển mạnh từ năm 1818 tại cựu vùng Tây Bắc.

Mặt hàng nông nghiệp chính	Sản lượng toàn quốc năm 1860
Ngô	838,8 triệu bushel (busen)
Lúa mì	173,1 triệu bushel (busen)
Yến mạch	172,1 triệu bushel (busen)
Khoai tây	153,2 triệu bushel (busen)
Bơ	495,6 triệu pound (phun)
Thuốc lá	434,2 triệu pound (phun)
Gạo	187,1 triệu pound (phun)
Len	60,2 triệu pound (phun)

3. Thành tựu giao thông vận tải và thông tin liên lạc:

• Hệ thống kênh đào: Tiêu biểu nhất là Kênh đào Erie (khởi công 1817, hoàn thành 1825), dài 363 dặm, sâu 4 feet, rộng 40 feet, gồm 83 cửa cống nối liền sông Hudson với Hồ Erie. Kênh đào đã cắt giảm tới 95% chi phí vận chuyển hàng hóa giữa New York và Buffalo (giảm từ 19,2 USD/tấn năm 1817 xuống còn 3,4 USD/tấn năm 1832). Giá trị hàng hóa trung chuyển qua kênh tăng từ 15 triệu USD (1830) lên 200 triệu USD (1850), đưa New York trở thành hải cảng và trung tâm thương mại tài chính số một của Hoa Kỳ.
• Tàu hơi nước và đường sắt: Sự xuất hiện của tàu thủy chạy bằng động cơ hơi nước trên các lưu vực sông Ohio và Mississippi từ năm 1811 đã thay đổi căn bản việc vận chuyển hàng hóa nội địa. Tiếp đó, mạng lưới đường sắt phát triển vượt bậc kết hợp với việc Samuel Morse công bố hệ thống điện báo (1838) đã tạo ra mạng lưới liên lạc tức thời trên toàn quốc.

4. Tác động đến lịch sử nước Mỹ:

• Về kinh tế: Hình thành thị trường dân tộc thống nhất, xóa bỏ tình trạng cô lập giữa các vùng, chuyển đổi nền kinh tế nông nghiệp phân tán thành nền kinh tế công thương nghiệp tư bản chủ nghĩa hiện đại.
• Về chính trị - xã hội: Sự phát triển kinh tế làm sâu sắc thêm mâu thuẫn cơ cấu giữa hai miền: miền Bắc đi theo con đường kinh tế tư bản tự do với lực lượng lao động làm thuê, trong khi miền Nam duy trì và củng cố chế độ chiếm nô đồn điền hà khắc. Sự đối kháng về quyền lợi kinh tế (thuế quan bảo hộ, mở rộng lãnh thổ sang phía Tây, địa vị pháp lý của chế độ nô lệ) trở thành nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự phân liệt chính trị và bùng nổ cuộc Nội chiến Mỹ (1861–1865).

Kết quả và đóng góp học thuật

1. Kết quả nghiên cứu chính:

• Khóa luận đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm "cách mạng thị trường" trong lịch sử cận đại nước Mỹ, chứng minh đây là một tiến trình kết hợp hữu cơ giữa cơ giới hóa sản xuất, cách mạng giao thông vận tải và mở rộng thương mại quy mô lớn.
• Dựng lại bức tranh định lượng chi tiết về sự tăng trưởng kinh tế Mỹ trong giai đoạn 1793–1860 thông qua các chỉ số cụ thể: sản lượng bông tăng từ 2 triệu pound lên 5 triệu thùng (1859); số lượng guồng sợi dệt tăng từ 4.500 lên 5,2 triệu; sản lượng than khai thác đạt 14,3 triệu tấn và gang thép đạt 988.000 tấn vào năm 1860; sự ra đời của hơn 80.000 máy gặt cơ học và việc giảm 95% cước phí vận tải nhờ kênh đào Erie.
• Phân tích rõ nét mô hình chuyên môn hóa kinh tế liên vùng (Đông Bắc công nghiệp, Nam đồn điền bông vải chiếm nô, Tây Bắc nông trại lương thực) và chứng minh mối liên hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế thị trường với việc khoét sâu mâu thuẫn chế độ nô lệ dẫn tới Nội chiến.

2. Đóng góp của tác giả:

• Về mặt khoa học: Khóa luận là một trong những công trình nghiên cứu chuyên ngành lịch sử thế giới bằng tiếng Việt khảo sát một cách có hệ thống, đồng bộ về tiền đề, tiến trình thành tựu và hệ quả lịch sử của cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ giai đoạn trước Nội chiến – một mảng đề tài vốn chỉ được đề cập khái quát trong các giáo trình thông sử đại cương.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có cấu trúc rõ ràng, số liệu xác thực phục vụ học tập, giảng dạy môn Lịch sử thế giới cận đại và các chuyên đề nghiên cứu Hoa Kỳ học tại các trường đại học sư phạm và viện nghiên cứu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tài liệu chủ yếu dựa trên các ấn phẩm dịch thuật, sách chuyên khảo thứ cấp và bài báo khoa học đã xuất bản, tác giả chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp các nguồn văn khố sơ cấp (primary sources), tư liệu lưu trữ gốc của chính phủ hoặc nhật ký thương mại của các doanh nghiệp Mỹ thời kỳ 1793–1860. Phạm vi phân tích tác động văn hóa - xã hội chủ yếu tập trung vào các đô thị Đông Bắc và đồn điền miền Nam, chưa khảo sát sâu sắc đời sống cộng đồng người da đỏ bản địa bị trục xuất trong quá trình khẩn thực Tây tiến.
• Hướng mở: Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo cứu sâu hơn về biến đổi tâm lý xã hội, đạo đức kinh doanh và sự hình thành giai cấp công nhân công nghiệp Mỹ trong thời kỳ Jacksonian, hoặc tiến hành so sánh đối chiếu mô hình cách mạng thị trường ở Mỹ với quá trình công nghiệp hóa tại Anh và Pháp cùng thời kỳ.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị sử dụng và tham khảo thiết thực đối với các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên cao học ngành Lịch sử: Đặc biệt là chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Cận đại, phục vụ trực tiếp việc học tập và nghiên cứu các học phần về Lịch sử châu Mỹ và Lịch sử Hoa Kỳ.
• Giảng viên và giáo viên Lịch sử: Tài liệu cung cấp nhiều cứ liệu lịch sử, bảng số liệu kinh tế định lượng và các mốc phát minh cơ khí cụ thể để làm phong phú bài giảng về Cách mạng công nghiệp thế giới và lịch sử kinh tế cận đại.
• Người nghiên cứu Lịch sử kinh tế và Hoa Kỳ học: Phần phân tích về chính sách bảo hộ mậu dịch, luật bằng sáng chế năm 1790 và cơ chế tài trợ hạ tầng giao thông (kênh đào, đường sắt) là nguồn tham khảo hữu ích cho các đề tài về vai trò của nhà nước trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "Cách mạng thị trường" trong khóa luận được định nghĩa như thế nào?
Trả lời: Theo tác giả tổng hợp từ các nhà nghiên cứu, cách mạng thị trường (1793–1860) là sự tích hợp các thành tựu của cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc. Quá trình này đã thay đổi căn bản hệ thống sản xuất thủ công tự cung tự cấp sang nền sản xuất thương mại quy mô lớn, làm giảm sự phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu và thiết lập thị trường nội địa thống nhất.

2. Phát minh máy Gin-bông năm 1793 của Eli Whitney đã tạo ra bước đột phá gì cho kinh tế Mỹ?
Trả lời: Máy Gin-bông giải quyết được khó khăn lớn nhất của bông sợi ngắn là việc tách hạt dính ra khỏi thớ sợi, nâng năng suất từ 1 pound bông/ngày khi làm thủ công lên 50 pound bông/ngày cho mỗi công nhân. Phát minh này đã thúc đẩy sản lượng bông sợi ngắn tăng từ 2 triệu pound (1793) lên 80 triệu pound (1811) và đưa bông trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực chiếm 57% tổng giá trị xuất cảng của Mỹ vào năm 1860.

3. Kênh đào Erie mang lại những hiệu quả kinh tế và vận tải cụ thể nào?
Trả lời: Tuyến kênh dài 363 dặm nối sông Hudson với Hồ Erie (hoàn thành năm 1825) đã cắt giảm 95% chi phí vận chuyển hàng hóa, hạ cước phí chuyên chở giữa New York và Buffalo từ 19,2 USD/tấn (1817) xuống còn 3,4 USD/tấn (1832). Giá trị hàng hóa vận chuyển qua kênh tăng từ 15 triệu USD (1830) lên 200 triệu USD (1850), xác lập vị thế của New York là hải cảng thương mại hàng đầu nước Mỹ.

4. Lực lượng lao động phục vụ cách mạng thị trường ở Mỹ giai đoạn này được hình thành từ những nguồn nào?
Trả lời: Lực lượng lao động bao gồm sự gia tăng dân số tự nhiên với cơ cấu dân số rất trẻ (độ tuổi trung bình là 17 vào năm 1817); làn sóng nhập cư khổng lồ với hơn 5 triệu người từ châu Âu (chủ yếu là Ireland, Đức, Anh) trong giai đoạn 1820–1860 nâng tổng lực lượng lao động lên 11 triệu người vào năm 1860; cùng với sự cưỡng bức lao động của gần 4 triệu nô lệ da đen tại các đồn điền miền Nam.

5. Cơ cấu chuyên môn hóa nông nghiệp giữa các vùng của nước Mỹ trước năm 1860 diễn ra như thế nào?
Trả lời: Nông nghiệp Mỹ phân hóa rõ nét thành 3 vùng: Miền Nam trở thành "Vương quốc Bông" chuyên canh cây công nghiệp (bông, thuốc lá, mía, lúa gạo) xuất khẩu sang châu Âu; miền Tây Bắc và miền Bắc chuyên canh sản xuất ngũ cốc (ngô, lúa mì), yến mạch, bơ sữa và chăn nuôi gia súc cung cấp cho thị trường nội địa; vùng Đông Bắc tập trung phát triển công nghiệp chế biến và tiêu thụ nông sản.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Đinh Thị Mai đã tái hiện một cách khoa học và hệ thống bức tranh toàn cảnh về cuộc cách mạng thị trường ở Mỹ từ năm 1793 đến năm 1860. Tác phẩm đã phân tích sâu sắc các tiền đề tự nhiên, chính trị, nhân khẩu, nguồn vốn cũng như những bước tiến nhảy vọt trong các ngành công nghiệp nhẹ, luyện kim, cơ giới hóa nông nghiệp và hạ tầng giao thông thủy - bộ. Thông qua hệ thống số liệu lịch sử cụ thể, công trình khẳng định cách mạng thị trường không chỉ là nền tảng đưa nước Mỹ vươn lên thành cường quốc công nghiệp mà còn là nhân tố kinh tế - xã hội quyết định dẫn tới sự phân cực thể chế và bùng nổ cuộc Nội chiến năm 1861.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những tiền đề của cuộc cách mạng thị trường(1793 – 1860) Chương 2. Những thành tựu của cách mạng thị trường (1793 - 1860) và tác động đến lịch sử nước Mỹ 10 NỘI DUNG Chƣơng 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ CỦA CUỘC CÁCH MẠNG THỊ TRƢỜNG (1793 - 1860) 1. Khái niệm “cách mạng thị trường” Cách mạng Mỹ (1775 – 1783) giành thắng lợi là bước dọn đường cho sự phát triển của Mỹ và kinh tế Mỹ.

Từ giữa thế kỷ XVIII khái niệm cuộc cách mạng công nghiệp được hình thành. Cách mạng công nghiệp được hiểu là “bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất bằng máy móc ở những nước phương Tây nửa sau thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX dẫn đến thiết lập hoàn toàn chủ nghĩa tư bản”[30;tr. Đối với lịch sử nước Mỹ những biến động kinh tế mạnh mẽ trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX luôn gây ấn tượng đối với các nhà sử học. Và để giải thích cho những sự thay đổi mạnh mẽ trên của nước Mỹ vào năm 1950, George Rogers Taylor đã gọi đó là “cách mạng giao thông vận tải”.“Từ năm 1815 tới năm 1850, người Mỹ đã xây dựng được một mạng lưới đường sá, sông đào rộng khắp và những tuyến đường ray xe lửa đầu tiên; mở rộng vùng lãnh thổ mới sáp nhập cho việc định cư và hoạt động thương mại; đồng thời bắt đầu công nghiệp hóa sản xuất” [7;tr.

Các nhà nghiên cứu không đưa ra nhiều ý kiến phản đối lý giải của Taylor mà thiên về việc xem xét lại một số yếu tố liên quan. Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu sử học người Mỹ đã phải đau đầu và gặp không ít khó khăn trong việc tìm ra tiêu đề để miêu tả giai đoạn 1815 – 1848. Trong khoảng hơn 50 năm (từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1860) ở Mỹ có sự thay đổi các điều kiện về kinh tế đã nhanh chóng làm đảo lộn tôn ti trật tự xã hội cũ đang tồn tại, thay thế bằng những cơ hội hoàn toàn mới, các nhà sử học gọi những biến đổi thời kỳ này là cuộc cách mạng thị trường. Cuộc cách mạng thị trường diễn ra vào nửa đầu thế kỷ XIX đến trước nội chiến, nó được coi là một quá trình hơn là một sự kiện.

Cách mạng thị 11 trường có nhiều khái niệm khác nhau. “Cuộc cách mạng thị trường là cải tiến của những phát minh, những thay đổi trong cách mà người Mỹ làm ăn và thay đổi cách mọi người đưa hàng hóa ra thị trường đã xảy ra trong khoảng thời gian này từ năm 1790 đến năm 1860” [31;tr. Theo tiến sĩ Jane Fiegen Green: “Trong những năm đầu của thế kỷ XIX, để thực hiện tham vọng thương mại vô tận của người Mỹ. Giai đoạn giữa cách mạng và Nội chiến, một thế giới sinh tồn cũ đã chết và một quốc gia thương mại mới hơn đã ra đời.

Người Mỹ đã tích hợp các công nghệ của cách mạng công nghiệp vào một nền kinh tế thương mại mới. Năng lượng hơi nước, công nghệ di chuyển tàu hơi nước và đường sắt, thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp Mỹ bằng cách cung cấp năng lượng cho các nhà máy và châm ngòi cho mạng lưới giao thông quốc gia mới. Đó được gọi là cuộc cách mạng thị trường”[40]. Hay nói cách khác thì “Cuộc cách mạng thị trường (1793 - 1860) ở Mỹ là một sự thay đổi mạnh mẽ trong hệ thống lao động thủ công có nguồn gốc từ miền Nam, lan sang miền Bắc và sau đó lan ra toàn thế giới.

Thương mại truyền thống đã trở nên lỗi thời bởi những cải tiến trong giao thông vận tải, thông tin liên lạc. Với sự tăng trưởng của sản xuất trong nước quy mô lớn, thương mại ở Mỹ tăng lên và sự phụ thuộc vào nhập khẩu nước ngoài giảm đi”[36]. Về cơ bản, cách mạng thị trường là sự kết hợp những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp với cách mạng giao thông vận tải và thông tin liên lạc. Quá trình này tạo nên sự thay đổi kinh tế, hình thức tổ chức sản xuất của nước Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX.

Từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu trong giai đoạn đầu của sự phát triển kinh tế dưới thời Thomas Jefferson đến giữa thế kỷ XIX Hoa Kỳ đã tạo được tiền đề cần thiết để trở thành một cường quốc kinh tế lớn. Cách mạng thị trường đã có tác động trực tiếp đến cuộc sống của người dân Mỹ theo cách này hay cách khác. Bối cảnh thế giới và khu vực 1. Bối cảnh thế giới Vào thế kỷ thứ XVI, cuộc cách mạng tư sản Hà Lan diễn ra chống lại ách thống trị của thực dân Tây Ban Nha, thành lập nên nước cộng hòa Hà Lan.

Một thế kỷ sau, nước Anh tiến hành cuộc cách mạng tư sản thành công, cuộc cách mạng tư sản lớn đầu tiên trên thế giới, mở ra thời kỳ mới của chủ nghĩa tư bản. Sau cuộc cách mạng tư sản Anh lần lượt các cuộc cách mạng tư sản nổ ra ở Bắc Mỹ, Pháp, Đức, Italia và các quốc gia châu Âu khác. Cuối thể kỷ XVIII, đầu thể kỷ XIX, các cuộc cách mạng tư sản từng bước được hoàn thành, điều đáng chú ý đó là những sự kiện quan trọng chi phối mối quan hệ quốc tế ở châu Âu là cuộc cách mạng tư sản Pháp. Cách mạng Pháp nổ ra, lôi cuốn các nước châu Âu vào một khủng hoảng kéo dài và sâu sắc nhất.

Cuộc chính biến 9/11/1799, các cuộc chiến tranh của Napoleon đã đẩy nhân dân vào vòng xoáy chiến tranh tranh giành địa vị bá chủ kéo dài làm đảo lộn trật tự xã hội cũng như bản đồ châu Âu. Từ sau năm 1812, quân đội Napoleon ngày càng yếu thế do sự phản kháng của các dân tộc bị trị, đặc biệt là sự tấn công liên tiếp của liên minh các nước châu Âu. Trước tình hình đó, đội quân của các quốc gia châu Âu đã hợp sức lại đánh bại Napoleon tại kinh thành Paris. Trận Waterloo (1815) kết thúc đồng nghĩa với sự sụp đổ của Đế chế thứ nhất – lịch sử châu Âu bước sang trang mới.

Nhằm sắp xếp lại trật tự châu Âu trong một thời gian dài bị đảo lộn, ngay khi cuộc chiến chống Napoleon chưa kết thúc, tháng 9-1814, các cường quốc Châu Âu trong liên minh chống Pháp triệu tập hội nghị tại Vienna thủ đô của Áo. Hội nghị Vienne là hội nghị ngoại giao lớn nhất và quan trọng nhất từ trước đến nay nhằm thanh toán cuộc chiến tranh kéo dài hơn 20 năm đã từng làm đảo lộn trật tự xã hội cũ. “Mục đích của hội nghị là: thứ nhất, xóa bỏ ảnh hưởng của cách mạng Pháp, thủ tiêu những cải cách tiến bộ đã tiến hành ở nhiều nước châu Âu vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, khôi 13 phục trở lại trật tự phong kiến; thứ hai, ngăn cản nước Pháp quay trở lại đế chế Napolenon ; thứ ba, phân chia lãnh thể nhằm thỏa mãn tham vọng của các cường quốc thắng trận.21] Hiệp định Vienne đi đến thống nhất được kí kết (1815) dẫn đến sự hình thành một trật tự mới và làm thay đổi bản đồ châu Âu dưới sự kiểm soát của các nước thắng trận (Anh, Nga, Áo, Phổ). Các nước châu Âu đã thành lập các tổ chức như “Đồng minh Thần Thánh” và “Đồng minh Tứ cường” làm công cụ để bảo về quyền lợi của các nước thắng trận chống lại phong trào đấu tranh của quần chúng.

Hòa bình của Hội Nghị Vienne không phải là một nền hòa bình thực sự mà chỉ nhằm đáp ứng tham vọng của các cường quốc ở châu Âu “các dân tộc được mua và bán, được chia và hợp chỉ nhằm đáp ứng nhiều hơn nữa quyền lợi và ý đồ của những kẻ cai trị họ” [9;tr. Trật tự quốc tế được thiết lập sau hội nghị Vienne do các cường quốc chiến thắng Pháp tạo ra ở châu Âu dựa trên sự hy sinh, chà đạp quyền lợi của các dân tộc hơn nữa lại phục hồi chế độ phong kiến lỗi thời lạc hậu càng khắc sâu mâu thuẫn với quần chúng nhân dân. Trên khắp lục địa châu Âu (ngoại trừ nước Anh) nổ ra hàng loạt các cao trào cách mạng dân tộc và dân chủ đầu thế kỷ XIX. Trong bối cảnh chung của thế giới, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đang trong giai đoạn phát triển cực thịnh.

Sự phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu dần dần lan sang châu Á điển hình là Nhật Bản. Vào giữa thế kỷ XIX, tư bản ngoại quốc bắt đầu xâm nhập vào Nhật Bản. Cũng như những nước châu Á khác, Nhật có nguy cơ trở thành thuộc địa của các nước phương tây. Đứng trước tình hình đó, Nhật Bản buộc phải mở cửa cho các nước Phương tây vào buôn bán.

Ngày 31 tháng 3 năm 1854, Nhật Bản ký hiệp ước Kanagaoa đồng ý mở cửa hải cảng Shimoda và Hakadate. Đây được coi là tiếng súng đầu tiên nổ vào sự cô lập tự thủ của Nhật Bản. Với cuộc cải cách Duy tân Minh Trị năm 1868 thành công, đã giúp nước Nhật thoát khỏi vòng vây của các nước tư bản phương tây và trở thành nước tư bản hùng mạnh ở 14 châu Á. Nhật Bản nhanh chóng trở mình tham gia vào công cuộc cạnh tranh, mở rộng phạm vi ảnh hưởng và hệ thống thuộc địa ở Châu Á – Thái Bình Dương.

Vào đầu thế kỷ XIX, trong khi hầu hết các quốc gia châu Âu bị chao đảo bởi các cuộc cách mạng tư sản thì ở một diễn biến khác nước Anh vẫn trong thời gian ổn định. Cuộc cách mạng công nghiệp kết thúc một cách suôn sẻ và với vai trò là “công xưởng thế giới”, nước Anh vươn lên vị trí đứng đầu nền kinh tế thế giới. Bằng chứng là “đến năm 1850, sản lượng than đá, gang, hàng chế tạo bằng bông của Anh đã chiếm ½ sản lượng toàn thế giới” [24;tr. Ngành công nghiệp đóng tàu phát triển, cho ra đời những đội tàu biển có trọng tải lớn, nắm quyền bá chủ trên các đại dương.

Sự phát triển thịnh vượng của nền kinh tế là nền tảng cho nước Anh triển khai chính sách đối ngoại ra bên ngoài, trước hết đối với các cường quốc châu Âu. Từ sau Hội nghị Vienne, nước Anh theo đuổi chính sách cân bằng lực lượng, đây là chính sách ngăn cản bất cứ quốc gia hoặc nhóm quốc gia nào phá vỡ thế nguyên trạng được duy trì ở châu Âu hoặc nơi khác. Đánh giá về chính sách đối ngoại nước Anh giai đoạn này, một học giả Mỹ Hans Morgenthau, nhận định: “Nước Anh, nước giữ thế cân bằng giỏi nhất.