Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu cà phê tại việt nam giai đoạn 2011 2021 ứng dụng mô hình pls sem

Bài viết phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu cà phê Việt Nam giai đoạn 2011-2021 qua mô hình PLS-SEM, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Ngân
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Thu Trang
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu Cà Phê Tại Việt Nam Giai Đoạn 2011 - 2021
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN NĂNG LỰC XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm về cạnh tranh
• 1.2. Khái niệm về cạnh tranh quốc gia
• 1.3. Khái niệm về năng lực cạnh tranh quốc gia
• 1.4. Khái niệm về lợi thế cạnh tranh quốc gia
• 1.5. Khung lý thuyết cho nghiên cứu về các nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh quốc gia
• 1.5.1. Lý thuyết lợi thế so sánh
• 1.5.2. Lý thuyết chi phí cơ hội (The Opportunity cost theory)
• 1.5.3. Lý thuyết về cạnh tranh quốc gia
• 1.6. Các mô hình nghiên cứu và những nghiên cứu liên quan
• 1.6.1. Mô hình trọng lực (Gravity model)
• 1.6.2. Ràng buộc đằng sau biên giới (Behind the border constraints)
• 1.6.3. Mô hình cung xuất khẩu trong thương mại quốc tế
• 1.6.4. Mô hình cầu nhập khẩu trong thương mại quốc tế
• 1.6.5. Mô hình viên kim cương của M.
• 1.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu định tính
• 2.1.1. Nghiên cứu dựa trên các nền tảng lý thuyết
• 2.1.2. Nghiên cứu dựa trên những dự báo, nhận định của các chuyên gia, các tổ chức
• 2.1.3. Nghiên cứu dựa trên những thống kê trong thực tế
• 2.2. Nghiên cứu định lượng
• 2.2.1. Giới thiệu về mô hình PLS – SEM
• 2.2.2. Kiểm định mô hình đo lường
• 2.2.3. Kiểm định mô hình cấu trúc
• 2.3. Mô hình nghiên cứu. Cơ sở đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.3.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.4. Các giả thuyết của mô hình nghiên cứu và giả thuyết các biến trong mô hình
• 2.4.1. Nhóm các biến ảnh hưởng đến cung xuất khẩu
• 2.4.2. Nhóm các biến ảnh hưởng đến cầu nhập khẩu
• 2.4.3. Nhóm các biến rào cản
• 2.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu. Nguồn dữ liệu nghiên cứu và phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN XUẤT KHẨU CÀ PHÊ GIAI ĐOẠN 2011-2021 TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan về hoạt động xuất khẩu cà phê của Việt Nam giai đoạn 2011 – 2021
• 3.2. Khái quát tình hình xuất khẩu những năm gần đây
• 3.3. Thực trạng của những yếu tố nghiên cứu tác động đến cà phê Việt Nam
• 3.4. Tổng hợp và đánh giá năng lực xuất khẩu cà phê Việt Nam theo những yếu tố của mô hình trọng lực
• 3.4.1. Nhóm các yếu tố sản xuất
• 3.4.2. Nhóm các yếu tố về cầu xuất khẩu
• 3.4.3. Nhóm các yếu tố rào cản, hấp dẫn
• 3.5. Thực nghiệm mô hình PLS-SEM nghiên cứu các yếu tố tác động lên xuất khẩu cà phê
• 3.5.1. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 3.5.2. Kết quả ước lượng mô hình
• 3.5.3. Kiểm định lựa chọn và sự phù hợp của mô hình
• 3.5.4. Khắc phục mô hình
• 3.5.5. Đánh giá kết quả nghiên cứu và so sánh với kỳ vọng ban đầu
• 3.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: TỔNG KẾT ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VIỆT NAM
• 5.1. Các giải pháp liên quan đến yếu tố sản xuất
• 5.2. Các giải pháp liên quan đến thúc đẩy nguồn thu sản phẩm
• 5.3. Đánh giá hiệu quả nghiên cứu
• 5.4. Điểm mới của nghiên cứu
• 5.5. Hạn chế của đề tài
• 5.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu Cà Phê Tại Việt Nam Giai Đoạn 2011 2021

Xuất khẩu cà phê tại Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn 2011 - 2021. Việt Nam hiện là một trong những nước xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới, chủ yếu là cà phê Robusta. Tuy nhiên, ngành cà phê cũng phải đối mặt với nhiều thách thức từ thị trường quốc tế và các yếu tố nội tại. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu cà phê là rất quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.1. Tình Hình Xuất Khẩu Cà Phê Việt Nam Trong Giai Đoạn 2011 2021

Trong giai đoạn này, kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam đã có sự tăng trưởng đáng kể. Năm 2021, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,7 triệu tấn cà phê, đạt giá trị khoảng 3,2 tỷ USD. Tuy nhiên, sự biến động của giá cà phê thế giới và các yếu tố khí hậu đã ảnh hưởng đến sản lượng và giá trị xuất khẩu.

1.2. Các Đối Tác Xuất Khẩu Chính Của Cà Phê Việt Nam

Các thị trường xuất khẩu chính của cà phê Việt Nam bao gồm Mỹ, EU, và các nước châu Á. Mỹ là thị trường lớn nhất, chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, EU cũng đang trở thành một thị trường quan trọng với yêu cầu cao về chất lượng và an toàn thực phẩm.

II. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu Cà Phê Tại Việt Nam

Nhiều yếu tố tác động đến xuất khẩu cà phê của Việt Nam, bao gồm chất lượng sản phẩm, giá cả, và chính sách xuất khẩu. Việc phân tích các yếu tố này giúp xác định các giải pháp nâng cao năng lực xuất khẩu.

2.1. Chất Lượng Cà Phê Và Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu

Chất lượng cà phê là yếu tố quyết định trong việc nâng cao giá trị xuất khẩu. Cà phê Việt Nam cần cải thiện chất lượng để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế, đặc biệt là thị trường EU, nơi có các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng.

2.2. Giá Cà Phê Và Tác Động Đến Kim Ngạch Xuất Khẩu

Giá cà phê trên thị trường thế giới có ảnh hưởng lớn đến kim ngạch xuất khẩu. Biến động giá cà phê do các yếu tố như thời tiết, sản lượng toàn cầu và chính sách thương mại có thể làm giảm hoặc tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.

2.3. Chính Sách Xuất Khẩu Và Ảnh Hưởng Đến Ngành Cà Phê

Chính sách xuất khẩu của chính phủ có vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển ngành cà phê. Các chính sách hỗ trợ nông dân, khuyến khích sản xuất bền vững và cải thiện hạ tầng sẽ giúp nâng cao năng lực xuất khẩu.

III. Thách Thức Đối Với Xuất Khẩu Cà Phê Việt Nam

Ngành cà phê Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức, từ biến đổi khí hậu đến cạnh tranh từ các nước sản xuất khác. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là cần thiết để duy trì và phát triển xuất khẩu.

3.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Sản Xuất Cà Phê

Biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng đến sản lượng cà phê, đặc biệt là trong các mùa mưa và nắng. Điều này làm giảm năng suất và chất lượng cà phê, ảnh hưởng trực tiếp đến xuất khẩu.

3.2. Cạnh Tranh Từ Các Nước Sản Xuất Khác

Việt Nam đang phải cạnh tranh với các nước sản xuất cà phê lớn như Brazil và Colombia. Việc cải thiện chất lượng và giá cả là cần thiết để duy trì vị thế trên thị trường quốc tế.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Xuất Khẩu Cà Phê Việt Nam

Để nâng cao năng lực xuất khẩu cà phê, Việt Nam cần áp dụng các giải pháp đồng bộ từ cải thiện chất lượng sản phẩm đến phát triển thị trường. Các giải pháp này sẽ giúp tăng cường vị thế của cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Cà Phê

Cải thiện chất lượng cà phê thông qua việc áp dụng công nghệ mới và quy trình sản xuất hiện đại sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm. Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển cũng là một giải pháp quan trọng.

4.2. Phát Triển Thị Trường Xuất Khẩu

Mở rộng thị trường xuất khẩu thông qua việc tham gia các hiệp định thương mại tự do và tìm kiếm các đối tác mới sẽ giúp tăng cường kim ngạch xuất khẩu. Việc xây dựng thương hiệu cà phê Việt Nam cũng cần được chú trọng.

V. Kết Luận Và Triển Vọng Xuất Khẩu Cà Phê Việt Nam

Xuất khẩu cà phê Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự nỗ lực từ cả chính phủ và các doanh nghiệp trong việc cải thiện chất lượng và mở rộng thị trường.

5.1. Tóm Tắt Các Yếu Tố Quan Trọng

Các yếu tố như chất lượng, giá cả và chính sách xuất khẩu là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến xuất khẩu cà phê. Việc cải thiện các yếu tố này sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Triển Vọng Tương Lai Của Ngành Cà Phê

Ngành cà phê Việt Nam có triển vọng phát triển mạnh mẽ nếu có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc đầu tư vào công nghệ và phát triển bền vững sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành cà phê Việt Nam phân bố tập trung tại các vùng đất cao nguyên miền Trung và Tây Nguyên, đóng vai trò là một trong những ngành kinh tế nông nghiệp chủ lực của quốc gia. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu của ngành phần lớn vẫn dừng lại ở hình thức xuất khẩu thô. Tác giả dẫn nhận định từ Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lê Minh Hoan cho thấy cà phê Việt Nam dù được đánh giá cao về chất lượng và giá thành hợp lý nhưng vẫn chưa được định vị trên thị trường toàn cầu như một thương hiệu hàng đầu.

Bên cạnh đó, ngành xuất khẩu cà phê đối mặt với những biến động vĩ mô phức tạp trong giai đoạn 2021 - 2023, bao gồm việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) liên tục tăng lãi suất làm tăng tỷ giá USD/VND, tình trạng giảm diện tích trồng tại Tây Nguyên do chuyển đổi sang cây chanh dây, cùng với rủi ro thời tiết làm giảm sản lượng thu hoạch. Trên bình diện quốc tế, Liên minh Châu Âu (EU) áp dụng các quy định nghiêm ngặt về kiểm soát dư lượng thuốc trừ sâu và quy định cấm nhập khẩu các nông sản bị coi là động lực gây mất rừng. Cùng lúc, áp lực cạnh tranh từ các quốc gia xuất khẩu lớn khác như Brazil, Colombia, Indonesia và Ethiopia ngày càng gia tăng.

Khóa luận xác định mục tiêu tổng quát là phân tích các yếu tố tác động đến năng lực xuất khẩu cà phê của Việt Nam (thông qua kim ngạch xuất khẩu) nhằm đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả xuất khẩu. Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Trình bày cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh và quan điểm ràng buộc đằng sau biên giới; phân tích thực trạng, điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức và đánh giá năng lực cạnh tranh của cà phê Việt Nam so với các quốc gia xuất khẩu trên thế giới.
2. Xác định và lượng hóa mức độ tác động của các yếu tố thuộc mô hình trọng lực và ràng buộc đằng sau biên giới đến kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam thông qua mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM).
3. Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao năng lực xuất khẩu, hỗ trợ ngành cà phê Việt Nam mở rộng thị trường và khẳng định vị thế quốc tế.

• Đối tượng nghiên cứu: Năng lực xuất khẩu cà phê của Việt Nam, được đo lường thông qua kim ngạch xuất khẩu cà phê.
• Phạm vi không gian: Việt Nam và 20 quốc gia đối tác nhập khẩu cà phê lớn nhất (chiếm trên 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam), bao gồm: Đức, Hoa Kỳ, Ý, Tây Ban Nha, Nhật Bản, Bỉ, Nga, Algeria, Anh, Hàn Quốc, Ấn Độ, Pháp, Thái Lan, Philippines, Trung Quốc, Malaysia, Mexico, Ecuador, Indonesia, Phần Lan.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 11 năm từ năm 2011 đến năm 2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa các lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển và hiện đại:

• Khung lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo, 1817), Lý thuyết Chi phí cơ hội (Opportunity Cost Theory), Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia và Mô hình Kim cương (Michael Porter, 1990), Mô hình Trọng lực thương mại (Gravity Model của Jan Tinbergen / John Henry Newman), Quan điểm Ràng buộc đằng sau biên giới (Behind the border constraints - Kalirajan & Paudel, 2015; Khan & Kalirajan, 2011), cùng Mô hình cung xuất khẩu và cầu nhập khẩu trong thương mại quốc tế (Goldstein & Khan, 1978).
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Nghiên cứu định tính: Thu thập thông tin, tổng hợp báo cáo chuyên ngành, đánh giá của chuyên gia và các số liệu thống kê thực tế để phân tích thực trạng ngành và xác định khung biến số.
  • Nghiên cứu định lượng: Ứng dụng mô hình PLS-SEM (Partial Least Squares Structural Equation Modeling). Phương pháp này được lựa chọn do phù hợp với cỡ mẫu nhỏ, không yêu cầu phân phối chuẩn của dữ liệu, có khả năng xử lý các cấu trúc phức tạp và đánh giá đồng thời mô hình đo lường lẫn mô hình cấu trúc.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp dạng bảng (panel data) giai đoạn 2011 - 2021 thu thập từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), CEPII, UN Comtrade và trungtamWTO.

Nhóm yếu tố	Tên biến quan sát	Nghiên cứu tham chiếu	Nguồn dữ liệu
Cung xuất khẩu	GDP Việt Nam	Trần Nhuận Kiên & Ngô Thị Mỹ (2016); Oumer & Rao (2015)	World Bank
	Dân số Việt Nam	Oumer & Rao (2015)	World Bank
	Diện tích đất nông nghiệp	Trần Nhuận Kiên & Ngô Thị Mỹ (2016)	Tổng cục Thống kê
	Giá trung bình cà phê thế giới	Chu Thị Hương Giang (2018); Võ Thị Cẩm Thu (2020)	FAO
	Thu nhập bình quân đầu người VN	Oumer & Rao (2015); Xiao Feng & Xue Long Fei (2019)	World Bank
Cầu nhập khẩu	GDP nước nhập khẩu	Chu Thị Hương Giang (2018); Võ Thị Cẩm Thu (2020)	World Bank
	Dân số nước nhập khẩu	Oumer & Rao (2015); Hasanov & Hasanli (2017)	World Bank
	Tỷ giá hối đoái	Aguirre & cs (2018); Agus Dwi Nugroho & Zoltan Lakner (2022)	IMF / Tính toán tác giả
	Thu nhập bình quân nước nhập khẩu	Oumer & Rao (2015)	World Bank
Rào cản	Khoảng cách địa lý	Teuber (2018)	CEPII
	Biến giả thiết lập FTA	Kalirajan & Paudel (2015); Herrera-Araujo & cs (2017)	trungtamWTO

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về các yếu tố tác động đến năng lực xuất khẩu cà phê Việt Nam

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm cốt lõi: cạnh tranh, cạnh tranh quốc gia, năng lực cạnh tranh quốc gia (NLCTQG) và lợi thế cạnh tranh quốc gia (LTCTQG). Tác giả phân tích 4 thành tố trong mô hình Kim cương của Michael Porter (điều kiện yếu tố sản xuất; điều kiện về cầu; các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan; chiến lược, cơ cấu và mức độ cạnh tranh ngành).

Chương này cũng tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về xuất khẩu cà phê (Đinh Phi Hổ, 2011; Chu Thị Hương Giang, 2018; Võ Thị Cẩm Thu, 2020; Oumer & Rao, 2015; Bekele & Mersha, 2019; Nugroho & Lakner, 2022). Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu khi các nghiên cứu trước chủ yếu dùng mô hình trọng lực truyền thống hồi quy OLS, FEM hoặc REM, trong khi việc ứng dụng PLS-SEM cho phép gom nhóm biến và phân tích các mối quan hệ cấu trúc phức tạp.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu và đề xuất mô hình nghiên cứu

Chương 2 trình bày quy trình nghiên cứu định tính và định lượng, thiết kế mô hình nghiên cứu gồm 3 nhóm nhân tố tác động đến kim ngạch xuất khẩu cà phê: nhóm cung xuất khẩu (5 biến), nhóm cầu nhập khẩu (4 biến) và nhóm rào cản (2 biến).

Tác giả xây dựng 11 giả thuyết nghiên cứu (H1 đến H11), cụ thể:

• $H_1, H_2, H_4$: GDP Việt Nam, Dân số Việt Nam, Giá cà phê thế giới tác động cùng chiều lên cung xuất khẩu.
• $H_3, H_5$: Diện tích đất nông nghiệp, Thu nhập bình quân đầu người Việt Nam tác động ngược chiều lên cung xuất khẩu.
• $H_6, H_7, H_8, H_9$: GDP, Dân số, Tỷ giá hối đoái, Thu nhập bình quân đầu người của nước nhập khẩu tác động cùng chiều lên cầu nhập khẩu.
• $H_{10}$: Khoảng cách địa lý tác động tiêu cực đến kim ngạch xuất khẩu.
• $H_{11}$: Hiệp định thương mại tự do (FTA) giúp giảm rào cản và tác động tích cực đến kim ngạch xuất khẩu.

Quy trình kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc trên phần mềm SmartPLS và Stata cũng được xác lập cụ thể về tiêu chuẩn hệ số tải ngoài (Outer Loading > 0.5), độ tin cậy tổng hợp (CR > 0.7), phương sai trung bình trích (AVE > 0.5), chỉ số SRMR và hệ số phóng đại phương sai (VIF < 5).

Chương 3: Phân tích các yếu tố tác động đến xuất khẩu cà phê giai đoạn 2011 - 2021 tại Việt Nam

Chương 3 khái quát biến động xuất khẩu cà phê qua các mốc thời gian thực tế:

• Giai đoạn 2010 - 2018: Xuất khẩu bình quân trên 1,5 triệu tấn/năm, giá trị trên 3 tỷ USD. Năm 2015 sản lượng giảm 26% do biến đổi khí hậu. Năm 2016 đạt 1,78 triệu tấn (3,337 tỷ USD). Năm 2018 đạt 1,882 triệu tấn (3,544 tỷ USD).
• Năm 2019: Khủng hoảng giá khiến kim ngạch giảm xuống 2,785 tỷ USD (giảm 21,2% về giá trị và 13,9% về lượng).
• Năm 2021: Xuất khẩu đạt 1,52 triệu tấn với giá trị xấp xỉ 3 tỷ USD.
• Năm 2022: Đạt kỷ lục 1,78 triệu tấn với kim ngạch hơn 4,06 tỷ USD (tăng 13,8% về lượng và 32% về kim ngạch so với năm 2021); thị phần xuất khẩu cà phê nhân chiếm 14,2% toàn cầu; hưởng lợi từ EVFTA đưa thuế suất về 0%.
• Tháng 02/2023: Xuất khẩu 200.056 tấn, kim ngạch 435 triệu USD, tăng trên 40% so với tháng 1/2023.

Về phân tích thực nghiệm PLS-SEM trên bộ dữ liệu 220 quan sát:

• Mô hình ban đầu: Chỉ số SRMR đạt xấp xỉ 0.1; xuất hiện hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng tại các biến GDP, Dân số và Giá cà phê thế giới.
• Khắc phục và tinh chỉnh: Tác giả loại bỏ các biến vi phạm đa cộng tuyến gồm GDP, Dân số và Diện tích đất nông nghiệp.
• Kết quả mô hình sau hiệu chỉnh: Đạt độ tương thích cao với chỉ số SRMR = 0.056 (< 0.08). Các chỉ số kiểm định đều đạt chuẩn học thuật.

Biến / Mối quan hệ cấu trúc	Chỉ số Outer Loading	Cronbach's Alpha	Độ tin cậy tổng hợp (CR)	Hệ số VIF
Nhóm Cầu nhập khẩu (CAUNK)	-	0.872	Đạt chuẩn (> 0.7)	< 5.0
Tỷ giá hối đoái $\leftarrow$ CAUNK	0.938	-	-	Đạt chuẩn
Thu nhập bình quân QGNK $\leftarrow$ CAUNK	0.923	-	-	Đạt chuẩn
Nhóm Cung xuất khẩu (CUNGXK)	-	Đạt chuẩn	Đạt chuẩn	< 5.0
Thu nhập bình quân VN $\leftarrow$ CUNGXK	0.895	-	-	Đạt chuẩn
Giá cà phê thế giới $\leftarrow$ CUNGXK	0.971	-	-	Đạt chuẩn
Nhóm Rào cản & Kết quả
Distance $\leftarrow$ Distance	1.000	-	-	Đạt chuẩn
FTA $\leftarrow$ FTA	1.000	-	-	Đạt chuẩn
Kim ngạch $\leftarrow$ Kim ngạch	1.000	-	-	Đạt chuẩn

Chương 4: Tổng kết đánh giá kết quả nghiên cứu

Chương 4 tổng hợp các phát hiện định lượng:

• Tỷ giá hối đoái và thu nhập bình quân đầu người của quốc gia nhập khẩu là hai yếu tố phản ánh rõ nét sức cầu nhập khẩu cà phê Việt Nam.
• Giá cà phê thế giới và thu nhập bình quân đầu người trong nước có tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến năng lực cung ứng xuất khẩu.
• Các yếu tố rào cản như khoảng cách địa lý và hiệp định thương mại tự do (FTA) đóng vai trò điều tiết quan trọng đến dòng chảy kim ngạch thương mại.
• Việc loại bỏ một số biến kinh tế vĩ mô truyền thống (GDP, Dân số) khỏi mô hình cấu trúc cuối cùng được giải thích do mức độ cộng tuyến cao trong mẫu quan sát 20 đối tác lớn giai đoạn 2011 - 2021.

Chương 5: Kết luận và một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của xuất khẩu cà phê Việt Nam

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Nhóm giải pháp liên quan đến yếu tố sản xuất: Tăng cường đầu tư khoa học kỹ thuật, ứng dụng công nghệ chế biến sâu để chuyển dịch cơ cấu từ xuất khẩu thô sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao; kiểm soát chặt chẽ quy trình canh tác và hàm lượng thuốc trừ sâu nhằm vượt qua các rào cản kỹ thuật của EU; tập trung gia tăng năng suất trên diện tích hiện có gần 490 nghìn ha thay vì mở rộng đất trồng gây nguy cơ vi phạm quy định chống phá rừng.
• Nhóm giải pháp liên quan đến thúc đẩy nguồn thu và thị trường: Tận dụng tối đa ưu đãi thuế quan từ EVFTA và các FTA song phương/đa phương; xây dựng chiến lược phát triển thương hiệu cà phê quốc gia; theo dõi sát sao biến động tỷ giá USD/VND và giá cà phê thế giới để có kế hoạch phòng ngừa rủi ro tài chính cho doanh nghiệp xuất khẩu.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả định lượng then chốt: Mô hình PLS-SEM sau hiệu chỉnh đạt độ tương thích chuẩn với SRMR = 0.056. Các biến quan sát giữ lại trong mô hình đạt hệ số tải ngoài cao (Giá cà phê thế giới: 0.971; Tỷ giá hối đoái: 0.938; Thu nhập bình quân đối tác: 0.923; Thu nhập bình quân VN: 0.895), độ tin cậy thang đo CAUNK đạt Cronbach's Alpha 0.872, xử lý triệt để khuyết tật đa cộng tuyến (VIF < 5).
• Phát hiện thực tiễn: Khẳng định vai trò của việc ký kết FTA (đặc biệt là EVFTA đưa thuế từ 7-12% về 0%) trong việc thúc đẩy kim ngạch, giúp xuất khẩu năm 2022 đạt kỷ lục 4,06 tỷ USD với 1,78 triệu tấn.
• Đóng góp học thuật: Nghiên cứu tiên phong trong việc chuyển đổi cách tiếp cận phân tích xuất khẩu cà phê từ các mô hình kinh tế lượng truyền thống (OLS, Gravity FEM/REM) sang mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM, giúp phân nhóm và phản ánh mối quan hệ đa chiều giữa các biến vĩ mô và vi mô đại diện cho cung, cầu và rào cản thương mại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Do hạn chế về dữ liệu và hiện tượng đa cộng tuyến, mô hình cấu trúc cuối cùng phải loại bỏ 3 biến vĩ mô quan trọng gồm GDP, Dân số và Diện tích đất nông nghiệp.
  • Một số yếu tố định tính thuộc quan điểm "ràng buộc đằng sau biên giới" (thủ tục hành chính, logistics nội địa, tiêu chuẩn chất lượng riêng biệt) chưa được lượng hóa đầy đủ thành các biến đo lường trong mô hình.
  • Phạm vi dữ liệu dừng lại ở năm 2021 (giai đoạn 2011 - 2021 với 20 quốc gia đối tác), chưa bao quát toàn diện các biến động lớn về địa chính trị và chu kỳ kinh tế sau năm 2022.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khung thời gian thu thập dữ liệu; bổ sung các chỉ số đo lường chi tiết hơn về rào cản phi thuế quan, tiêu chuẩn môi trường (ESG, EUDR); tích hợp phương pháp phân tích hỗn hợp để lượng hóa sâu hơn các yếu tố sau biên giới.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế học, Kinh tế Quốc tế, Thương mại Quốc tế, Quản trị Kinh doanh Nông nghiệp; các nhà nghiên cứu thực hiện đề tài về phân tích chuỗi giá trị nông sản và kinh tế lượng ứng dụng.
• Phần giá trị tham khảo chuyên sâu: Quy trình ứng dụng mô hình PLS-SEM để xử lý dữ liệu bảng thương mại quốc tế (từ kiểm định mô hình đo lường, đánh giá chỉ số Outer Loading, Cronbach's Alpha, CR, AVE, kiểm tra VIF đến hiệu chỉnh SRMR); hệ thống hóa số liệu xuất khẩu cà phê Việt Nam giai đoạn 2011 - 2021.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu phải loại bỏ các biến GDP, Dân số và Diện tích đất nông nghiệp khỏi mô hình PLS-SEM ban đầu?
Trong quá trình kiểm định mô hình ban đầu, các biến GDP, Dân số và Diện tích đất nông nghiệp vi phạm giả định kiểm định đa cộng tuyến (hệ số VIF vượt ngưỡng cho phép) và chỉ số SRMR của mô hình ban đầu xấp xỉ 0.1 (chưa tối ưu). Việc loại bỏ các biến này giúp mô hình đạt chỉ số SRMR = 0.056 và loại bỏ hoàn toàn hiện tượng đa cộng tuyến.

2. Mẫu nghiên cứu định lượng của khóa luận được thu thập từ bao nhiêu quốc gia và trong giai đoạn nào?
Mẫu nghiên cứu gồm dữ liệu bảng của Việt Nam và 20 quốc gia đối tác nhập khẩu cà phê lớn nhất (chiếm hơn 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam) trong giai đoạn 11 năm từ năm 2011 đến năm 2021, tạo ra bộ dữ liệu gồm 220 quan sát đối với các biến song phương.

3. Hiệp định EVFTA mang lại lợi thế cụ thể nào cho thuế suất xuất khẩu cà phê Việt Nam sang thị trường EU theo số liệu trong khóa luận?
Hiệp định EVFTA giúp loại bỏ thuế nhập khẩu đối với toàn bộ các sản phẩm cà phê của Việt Nam sang EU: cà phê chưa rang hoặc đã rang giảm thuế từ mức 7 - 11% xuống 0%, và các loại cà phê chế biến giảm từ mức 9 - 12% xuống còn 0%.

4. Biến số nào có hệ số tải ngoài (Outer Loading) cao nhất trong nhóm nhân tố Cung xuất khẩu và Cầu nhập khẩu?
Trong nhóm Cung xuất khẩu, biến Giá cà phê thế giới (Price of coffee) có hệ số tải ngoài cao nhất đạt 0.971. Trong nhóm Cầu nhập khẩu, biến Tỷ giá hối đoái (Exchange Rate) có hệ số tải ngoài cao nhất đạt 0.938.

5. Kết quả xuất khẩu cà phê Việt Nam năm 2022 được ghi nhận với những con số nổi bật nào?
Năm 2022, Việt Nam xuất khẩu đạt hơn 4,06 tỷ USD với sản lượng 1,78 triệu tấn (mức cao nhất trong hơn một thập kỷ), tăng 13,8% về lượng và tăng 32% về kim ngạch so với năm 2021; ba thị trường tiêu thụ lớn nhất là Đức, Ý và Hoa Kỳ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân đã làm rõ các yếu tố chi phối kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam giai đoạn 2011 - 2021 thông qua việc kết hợp mô hình trọng lực và phương pháp ước lượng PLS-SEM. Nghiên cứu khẳng định vai trò cốt lõi của giá thế giới, tỷ giá, thu nhập bình quân và các hiệp định thương mại tự do đối với năng lực xuất khẩu. Dù phải tinh chỉnh lược bỏ một số biến vĩ mô do hiện tượng đa cộng tuyến, công trình đã cung cấp cơ sở thực nghiệm vững chắc để đề xuất các giải pháp phát triển bền vững và gia tăng giá trị cho ngành cà phê Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN NĂNG LỰC XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VIỆT NAM 1.1 Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là một khái niệm rộng rãi và không có định nghĩa chính thức, được áp dụng trong hầu hết các lĩnh vực của cuộc sống. Cạnh tranh có vai trò quan trọng trong sự phát triển con người và thúc đẩy tiến bộ. Nó có thể thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ học tập và vui chơi hàng ngày cho đến kinh doanh, chính trị và các mối quan hệ cá nhân, nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển. Các doanh nghiệp cần phải đổi mới và cải tiến sản phẩm của mình để nắm bắt xu hướng thị trường và không ngừng nâng cao năng lực để tồn tại trong môi trường cạnh tranh.

Tuy nhiên, cạnh tranh cũng có thể mang đến những tác động tiêu cực, như vi phạm đạo đức và pháp luật, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh và xã hội. Cạnh tranh có thể coi là con dao hai lưỡi, mang lại lợi ích nhưng cũng có thể mang đến nguy cơ.2 Khái niệm về cạnh tranh quốc gia Cạnh tranh quốc gia là một khái niệm tổng quát có thể tồn tại trong nhiều lĩnh vực như thể thao, học thuật, nghiên cứu và thương mại. Trong thể thao, cạnh tranh quốc gia thường xảy ra trong các cuộc thi giữa các vận động viên hoặc đội đại diện của các quốc gia khác nhau. Trong học thuật và nghiên cứu, cạnh tranh quốc gia thường xảy ra giữa sinh viên đến từ các trường đại học ở các quốc gia khác nhau, để thể hiện tài năng và kiến thức trong các lĩnh vực cụ thể.

Trong thương mại, cạnh tranh quốc gia có thể được xem như là sự cạnh tranh giữa các quốc gia để giành thị phần hoặc hợp đồng kinh doanh. Tuy nhiên, cạnh tranh quốc gia có thể vừa có lợi vừa có hại. Nó có thể giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, giảm giá thành và tạo ra lợi ích kinh tế. Tuy nhiên, nó cũng có thể dẫn đến những hành vi phi đạo đức và gây tranh cãi, nhằm giảm giá sản phẩm của mình.

Do đó, trong cạnh tranh quốc gia, cần có sự cân bằng giữa cạnh tranh và quy định để đảm bảo tính công bằng trong kinh tế. Điều này thường 9 được thực hiện thông qua các tổ chức phi chính phủ giữa các quốc gia, để đảm bảo nguyên tắc về công bằng trong cạnh tranh.3 Khái niệm về năng lực cạnh tranh quốc gia Năng lực cạnh tranh quốc gia (NLCTQG) đề cập đến khả năng vận hành nền kinh tế hiệu quả của một quốc gia giúp thu hút và duy trì vốn đầu tư, tạo việc làm và cải thiện đời sống người dân của quốc gia. Khái niệm này bao gồm nhiều yếu tố như kinh tế, xã hội, văn hoá, chính trị và được đánh giá bằng nhiều chỉ số như Chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu (GCI) và Chỉ số năng lực cạnh tranh (IMD). NLCTQG ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài của quốc gia.

Một quốc gia có NLCTQG mạnh mẽ sẽ sản xuất và cung cấp sản phẩm chất lượng với giá cả hợp lý, đáp ứng được nhu cầu của thị trường quốc tế và cạnh tranh với các quốc gia khác. Ngược lại, nếu một quốc gia thiếu NLCTQG, sản phẩm và dịch vụ của nó sẽ không được đánh giá cao trên thị trường quốc tế và khó cạnh tranh với các quốc gia khác. NLCTQG rất quan trọng để thúc đẩy sự phát triển kinh tế, tạo ra cơ hội việc làm và cải thiện đời sống người dân, và trở thành một ưu tiên quan trọng trong các chính sách phát triển kinh tế của các quốc gia.4 Khái niệm về lợi thế cạnh tranh quốc gia "Lợi thế cạnh tranh quốc gia" là các yếu tố giúp quốc gia vượt trội hơn so với các quốc gia khác trong cạnh tranh kinh tế, bao gồm tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, giáo dục, hạ tầng, công nghệ, năng lực sản xuất và thị trường tiêu thụ. Việc tận dụng những lợi thế này sẽ giúp quốc gia tăng cường năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế bền vững.

Lý thuyết về "lợi thế cạnh tranh quốc gia" do Michael Porter đưa ra vào những năm 1990 giải thích cho lý do tại sao một số quốc gia lại có thể nắm giữ được vị trí hàng đầu trong sản xuất một số sản phẩm. Theo đó, lợi thế cạnh tranh quốc gia được hình thành từ 4 nhóm yếu tố: "điều kiện các yếu tố sản xuất", "điều kiện về cầu, các ngành công nghiệp hỗ trợ và có liên quan", "chiến lược, cơ cấu và mức độ cạnh tranh của ngành". Các yếu tố này liên kết với nhau để tạo thành lợi thế cạnh tranh của 10 quốc gia. LTCTQG cung cấp cho nhiều doanh nghiệp "Quyền lực thị trường" để có thể thành công trong kinh doanh và cạnh tranh quốc tế.2 Khung lý thuyết cho nghiên cứu về các nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh quốc gia 1.1 Lý thuyết lợi thế so sánh David Ricardo, một nhà kinh tế học người Anh, đã phát triển lý thuyết về lợi thế so sánh trong cuốn sách "Các nguyên tắc của kinh tế chính trị và thuế" vào năm 1817.

Lý thuyết này dựa trên ý tưởng rằng các quốc gia nên chuyên môn hóa sản xuất những mặt hàng mà họ có lợi thế so sánh và nhập khẩu. Ricardo lập luận rằng điều này sẽ làm tăng tốc độ sản xuất và tăng trưởng kinh tế của cả hai nước. Lý thuyết về lợi thế so sánh đã trở thành một trong những lý thuyết cơ bản của kinh tế học và được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu và chính sách kinh tế quốc tế. Nó giải thích tại sao một công ty hoặc quốc gia có thể sản xuất hàng hóa hoặc dịch vụ với chi phí thấp hơn so với đối thủ cạnh tranh của họ.

Điều này không phải do sản xuất tốt hơn hay công nghệ tiên tiến hơn mà là do tối ưu hóa quy trình sản xuất, sử dụng hiệu quả các nguồn lực và tiếp cận thị trường một cách chính xác. Ví dụ, Trung Quốc sản xuất điện thoại di động với chi phí thấp hơn do chi phí lao động thấp hơn và chuỗi cung ứng tốt hơn, trong khi Hoa Kỳ có lợi thế trong việc phát triển công nghệ mới và sản xuất các sản phẩm chất lượng cao hơn. Theo lý thuyết về lợi thế so sánh, một quốc gia nên chuyên sản xuất những mặt hàng mà quốc gia đó có lợi thế so sánh và nhập khẩu những mặt hàng mà quốc gia đó không có, tạo ra sự phân công lao động và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Brazil là một ví dụ về quốc gia có lợi thế so sánh trong sản xuất cà phê do có diện tích đất rộng, khí hậu phù hợp và năng suất cao.

Mặt khác, Ethiopia có lợi thế so sánh trong việc sản xuất cà phê cao cấp nhờ khí hậu cao nguyên lý tưởng và các giống cà phê độc đáo.2 Lý thuyết chi phí cơ hội (The Opportunity cost theory) Chi phí cơ hội là một lý thuyết quan trọng trong kinh tế học, được sử dụng để đánh giá giá trị của một quyết định trong bối cảnh các quyết định khác. Nó đo lường giá trị của những gì chúng ta từ bỏ khi chọn một quyết định nào đó và được tính bằng 11 giá trị của quyết định tốt nhất trong các quyết định khác mà chúng ta có thể lựa chọn. Lý thuyết này có ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực khác nhau, từ quản lý doanh nghiệp, tài chính, đầu tư đến chính sách kinh tế của một quốc gia. Nó giúp các quyết định được đưa ra đáng tin cậy hơn, dựa trên sự hiểu biết về giá trị của các quyết định khác nhau và ảnh hưởng của chúng đến kết quả cuối cùng.

Lý thuyết này có thể được áp dụng để cải thiện năng lực cạnh tranh xuất khẩu của các quốc gia và giúp các doanh nghiệp đưa ra quyết định về đầu tư, sản xuất và tiếp thị.3 Lý thuyết về cạnh tranh quốc gia Lý thuyết cạnh tranh quốc gia là một lý thuyết kinh tế chính trị của Michael Porter vào những năm 1980. Lý thuyết này cho rằng để cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, các doanh nghiệp cần tìm ra các lợi thế cạnh tranh bao gồm năng lực sản xuất, khả năng nghiên cứu và phát triển, cơ sở hạ tầng, chính sách công nghiệp, tài nguyên, nhân lực và văn hóa. Porter đề xuất bốn yếu tố quan trọng để cải thiện năng lực cạnh tranh của một quốc gia trên thị trường toàn cầu, được gọi là "kim cương cạnh tranh", bao gồm: điều kiện các yếu tố sản xuất, điều kiện về cầu, các ngành công nghiệp hỗ trợ và có liên quan, và chiến lược, cơ cấu và mức độ cạnh tranh của ngành. • Điều kiện các yếu tố sản xuất: Gồm các yếu tố địa lý như tài nguyên, vị trí, diện tích, khí hậu, địa hình, cơ sở hạ tầng, công nghệ, văn hóa, nhân lực và tài chính.

• Điều kiện về cầu: Bao gồm độ rộng của thị trường, tính độc quyền của thị trường, sự đa dạng của nhu cầu và thị hiếu khách hàng. • Các ngành công nghiệp hỗ trợ và có liên quan: Bao gồm các lĩnh vực như nghiên cứu và phát triển, đào tạo, hỗ trợ hậu cần, sản xuất máy móc, các dịch vụ tài chính, bảo vệ môi trường và các ngành công nghiệp khác. • Chiến lược, cơ cấu và mức độ cạnh tranh của ngành: Bao gồm các yếu tố liên quan đến quản lý, chiến lược cạnh tranh, cơ cấu công ty, mức độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành và khả năng đổi mới của ngành.3 Các mô hình nghiên cứu và những nghiên cứu liên quan 1. Mô hình trọng lực (Gravity model) Mô hình lực hấp dẫn là một khái niệm kinh tế được đưa ra bởi John Henry Newman vào đầu thế kỷ 19 để giải thích chuyển động của hàng hóa và con người giữa các địa điểm khác nhau trong bối cảnh thương mại quốc tế.

Nó được sử dụng để dự đoán luồng thương mại quốc tế, bao gồm xuất khẩu hàng hóa, và cho thấy rằng khối lượng thương mại giữa hai quốc gia tỷ lệ thuận với GDP của họ và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý giữa họ. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của một quốc gia được phân chia thành ba nhóm biến, bao gồm cung nước xuất khẩu, cầu nước nhập khẩu và khoảng cách địa lý. Mô hình này không dự đoán hoàn hảo các luồng thương mại thực tế do nhiều yếu tố khác như thuế quan, hiệp định thương mại, mối quan hệ chính trị và sự tương đồng về văn hóa cũng có thể ảnh hưởng đến hướng và khối lượng thương mại.