CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lý luận về bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường trung học phổ thông 1. Học sinh giỏi “HSG đó là những HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo thể hiện ở động cơ học tập mãnh liệt và đạt kết quả xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết hoặc khoa học; là đối tượng cần có một sự giáo dục đặc biệt để đạt được trình độ giáo dục tương ứng với năng lực của con người đó”. Nói cách khác HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết.
Trong chiến lược giáo dục phổ thông, nhiều nước coi giáo dục HSG là dạng giáo dục đặc biệt, cần chương trình đặc biệt. Cho dù quan niệm như thế nào thì mục tiêu chính của chương trình dành cho HSG đối với các nước đều khá giống nhau ở một số đặc điểm: Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp khả năng trí tuệ của trẻ. Phát triển các kĩ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời. Bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo.
Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm. Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp cho xã hội. Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng nghiên cứu khoa học, khả năng hợp tác. Tạo điều kiện tốt nhất để phát triển khả năng, năng khiếu của HS.
Định hướng nghề nghiệp. Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng giao tiếp, ứng xử với mọi tình huống xảy ra. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phát triển phẩm chất lãnh đạo. Những phẩm chất và năng lực cần có của một HSG hóa học [10] "HSG hóa học phải là người nắm vững bản chất hiện tượng hóa học, nắm vững các kiến thức cơ bản đã được học, vận dụng tối ưu các kiến thức cơ bản đã được học để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới trong các kì thi đưa ra" Hay, HSG có một số năng lực sau: a) Có kiến thức hóa học cơ bản vững vàng, sâu sắc, hệ thống.
HS có năng lực tiếp thu kiến thức vượt trội, tức là khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng; có ý thức bổ sung và hoàn thiện kiến thức. b) Có năng lực ghi nhớ, tư duy tốt và sáng tạo, khả năng suy luận logic. Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng, biết so sánh, tổng hợp, khái quát hóa các sự vật hiện tượng c) Có năng lực trình bày và diễn đạt chính xác, logic. d) Có năng lực kiểm chứng.
Biết suy xét sự đúng sai từ một loạt sự kiện, biết khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra. Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm sau khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. e) Có năng lực thực hành thí nghiệm tốt, khả năng quan sát, mô tả, nhận xét, giải thích các hiện tượng; vận dụng lý thuyết để điều khiển thực nghiệm và từ thực nghiệm kiểm tra các vấn đề lý thuyết. f) Có năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, khả năng nghiên cứu khoa học.
g) Có khả năng vận dụng, kĩ năng để giải quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn 1. Vị trí, tầm quan trọng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi Nghị quyết các đại hội Đảng toàn quốc lần VIII và IX, XI, đều xác định và nhấn mạnh: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu là một trong những động lực quan trọng tạo sự chuyển biến toàn diện trong phát triển giáo dục và đào tạo” 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật giáo dục 2005 đã khẳng định mục tiêu của giáo dục “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực”. Không có nền có gốc thì không có cây cao bóng cả. Nguồn lực đó là người lao động có trí tuệ có tay nghề thành thạo, có phẩm chất tốt đẹp, được đào tạo bồi dưỡng và phát huy bởi một nền giáo dục tiên tiến gắn liền với một nền khoa học công nghiệp hiện đại Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là một công tác mũi nhọn trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn lực, bồi dưỡng nhân tài cho nhà trường nói riêng, cho địa phương nói chung.
Đối với các địa phương, việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi, có chính sách thu hút, đãi ngộ nhân tài có vai trò vô cùng quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực, phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Với mỗi nhà trường, việc bồi dưỡng học sinh giỏi được coi là nhiệm vụ hàng đầu, bởi đó là nơi cung cấp kiến thức nền tảng, bồi dưỡng tư duy, góp phần quan trọng vào việc tạo ra những nhân tài sau này. Hơn nữa, công tác bồi dưỡng HSG là tiêu chí quan trọng góp phần khẳng định vị thế, uy tín, chất lượng giáo dục của nhà trường; nó cũng khẳng định được danh dự, trình độ, uy tín của giáo viên với học trò, với xã hội. Một số biện pháp phát hiện HSG hoá học ở bậc trung học phổ thông Giáo viên cần phát hiện, nắm rõ từng học sinh về: Mức độ nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách đầy đủ, chính xác của HS so với yêu cầu đặt ra.
Khả năng tư duy của từng HS, đánh giá được khả năng vận dụng kiến thức của HS một cách linh hoạt, sáng tạo. Một số tiêu chí đánh giá: + Mức độ đầy đủ, rõ ràng về mặt kiến thức. + Tính logic trong bài làm của HS 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Tính chính xác, khoa học, chi tiết, độc đáo được thể hiện trong bài làm, cách diễn đạt của HS. + Tính mới, tính sáng tạo (những đề xuất mới, những giải pháp mới, cách giải bài tập hay, ngắn gọn.
+ Mức độ làm rõ nội dung chủ yếu phải đạt được của toàn bài kiểm tra. + Thời gian hoàn thành bài kiểm tra. + Có khả năng ghi nhớ tốt + Kĩ năng thực hành, thí nghiệm + Có năng lực phê phán, biết chỉ ra cái đúng cái sai với vấn đề đặt ra. Một số biện pháp tích cực trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi Hóa học ở trường phổ thông [10] a) Cần kích thích động cơ học tập của học sinh, - Hoàn thiện những yêu cầu cơ bản + Tạo môi trường dạy – học phù hợp.
+ Thường xuyên quan tâm tới đội tuyển. + Giao các nhiệm vụ vừa sức cho HS và làm cho các nhiệm vụ đó trở nên thực sự có ý nghĩa với bản thân họ. - Xây dựng niềm tin và những kỳ vọng tích cực trong mỗi học sinh + Bắt đầu công việc học tập, công việc nghiên cứu vừa sức đối với HS. + Làm cho HS thấy mục tiêu rõ ràng, cụ thể và có thể đạt tới được.
+ Thông báo cho HS rằng năng lực học tập của các em có thể được nâng cao hoặc đã được nâng cao. Đề nghị các em cần cố gắng hơn nữa. Lu ôn khuyến khích và động viên kịp thời đối với từng HS (có chế độ khen thưởng rõ ràng). Làm cho học sinh tự nhận thức được lợi ích, giá trị của việc được chọn vào đội tuyển học sinh giỏi: Việc học trong đội tuyển là niềm vinh dự.
Nó có tác dụng rất lớn với việc học ở trên lớp, với việc nắm vững bản chất vấn đề. HS học đội tuyển luôn nhân được sự ưu ái của nhà trường, thầy cô và bạn bè. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com b) Soạn thảo nội dung dạy học và có phương pháp dạy học hợp lý Nội dung dạy học gồm hệ thống lý thuyết và hệ thống bài tập tương ứng. Trong đó, hệ thống lý thuyết phải được biên soạn đầy đủ, ngắn gọn, dễ hiểu, bám sát yêu cầu của chương trình; soạn thảo, lựa chọn hệ thống bài tập phong phú, đa dạng giúp HS nắm vững kiến thức, đào sâu kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và đồng thời phát triển được tư duy cho HS.
Sử dụng phương pháp dạy học hợp lý sao cho HS không cảm thấy căng thẳng, mệt mỏi và quá tải đồng thời phát huy được tối đa tính tích cực, tính sáng tạo và nội lực tự học tiềm ẩn trong mỗi HS. c) Kiểm tra, đánh giá Để quá trình kiểm tra, đánh giá học sinh có hiệu quả tốt thì phải có tiêu chuẩn rõ ràng, việc đánh giá đúng sẽ giúp HS có động cơ học tập tích cực để đạt được kết quả cao nhất. Đánh giá HSG cần dựa trên cơ sở: khả năng tinh thần, trí tuệ, sáng tạo và động cơ học tập. Để đánh giá chính xác khả năng của HS giỏi cần sử dụng nhiều loại hình đánh giá, nhiều phương pháp: trắc nghiệm tự luận, trắc nghiệm khách quan, quan sát, phỏng vấn, thuyết trình, thảo luận… Nội dung đề thi cần kiểm tra được một cách toàn diện trình độ của HS.
Tăng cường các câu hỏi yêu cầu HS suy nghĩ, trả lời theo cách hiểu và vận dụng. Một số biện pháp về tổ chức bồi dưỡng cho học sinh giỏi Hóa học ở trường phổ thông Để thu được hiệu quả cao trong công tác bồi dưỡng HSG cần có sự vào cuộc của tất cả các bộ phận trong nhà trường, đặc biệt là khâu quản lí chỉ đạo của nhà trường, của cấp trên. Tiếp đó là thực hiện đồng bộ các biện pháp chuyên môn: trong đó đặc biệt chú trọng tới việc tự học, tự bồi dưỡng, mời chuyên gia về giảng dạy. Một số hoạt động mà giáo viên cần quan tâm: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tổ chức hoạt động dạy học ở trên lớp Bổ sung kiến thức cho học sinh Tài liệu hướng dẫn tự học cho học sinh Kiểm tra, đánh giá 1.
Đánh giá học sinh giỏi Hiện nay, khi bồi dưỡng, chúng ta thường đánh giá kết quả học tập của HS trong đội tuyển bằng các bài kiểm tra, bài thi với việc biên soạn các câu hỏi có nội dung khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo của HS. Chúng ta cũng đang chủ yếu đánh giá kiến thức của học sinh là chính, chưa chú trọng tới đánh giá năng lực của học sinh.