CHƯƠNG 1: NHỮNG VAN DE CHUNG 1. Nước trong đời sống con người Nước là thành phần thiết yếu trong đời sống của con người, nước duy trì sự sống, tham gia vào các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, các hoạt động sản xuất và thậm chí, thâm nhập vào các sinh hoạt trong đời sống tâm linh của con người.1 Nước trong sinh hoạt Như chúng ta đã biết, cơ thể con người được cấu thành với hơn 70% là nước, thiếu nước cơ thể con người sẽ dần trở nên suy kiệt và chết đi. Nước là yếu tố không thể thiếu, con người sử dụng nước hàng ngày để tắm giặt, nấu nướng,. Việt Nam là một quốc gia có nguồn nước mặt và nước ngầm khá đồi dào, với rất nhiều kênh, rach, ao, hỗ, sông, sudi., người dân Việt Nam thường phân loại nước dé sử dụng cho các mục đích khác nhau trong đời sống hàng ngày.
Cha ông ta luôn cho rằng “nơi tụ thủy là nơi tụ phúc”, chính vì vậy mỗi kiến trúc đền, chùa, đình miéu, hay đơn giản là nhà ở cũng thương có ao, hồ, hay hòn non bộ để điều hòa khí hậu và mang lại may mắn, phúc lộc. Theo Hoàng © Ngọc Hoa trong “Yếu t6 nước trong tô chức không gian kiến trúc Việt Nam” yếu tố nước là thành phần hết sức quan trọng trong kiến trúc, người dân Việt Nam xây dựng nhà cửa thường theo nhưng quan niệm về phong thủy, trong đó địa điểm có phong thủy tốt phải là nơi có thể nhìn ra một vùng nước, lưng tựa vào núi., những quan niệm phong thủy cũng ảnh hưởng rat lớn đến nét thẩm mỹ trong kiến trúc người Việt. Nước cũng được coi là biểu tượng đại điện cho cực âm trong hệ thống 4m-duong của người Việt Nam, nước mềm mại cũng với núi (biểu tượng cho tính dương) hòa quyện với nhau, tạo nên sự hài hòa về âm > dương, mang đến những điều may mắn, tốt lành cho gia chủ sinh sống trên vùng đất đó. Hầu hết các đô thị lớn của nước ta đều nằm tại lưu vức các con sông lớn, nơi nguôn nước doi dào, hai đô thị lớn nhất của nước ta là Hà Nội và Thành Phố mm Hồ Chí Minh, nằm tại lưu vực của hai dòng sông lớn nhất nước là sông Hồng và sông Cửu Long.
Người dân Việt Nam sống dựa vào nước, thậm chí họ ăn, ngủ và sản xuất trực tiếp trên sông nước, các hoạt động buốn bán, trao déi hàng hóa cũng được diễn ra trên sông ngòi. Đồng bằng sông Cửu Long, vùng đất được mệnh danh “ vàng đất chín rồng” với mạng lưới sông ngòi dày đặc, kênh rạch chỉ chít. Vì thế, sông nước đã trở thành đặc thù của vùng đất miền Tây, vùng đất của hàng nghìn cửa sông, kênh rạch đan xen nhau như mạng nhện. Nhờ có sông ngoi, kénh rach, phuong tién di lai la xuông ghe có thé len lỏi mọi ngóc ngách, hình thức mua bán trao đổi hàng hóa trực tiếp trên sông nay được người dân nơi đây gọi bằng giọng day ân tình “ Chợ nỗi”.
Cư dân ở Nam bộ thời khan hoang đã dùng ghe xuéng dé làm phương tiện đi lại chủ yếu. Giao thông đường thủy là phương tiện đi lại đã có từ lâu đời của người Việt Nam tuy nhiên ở Nam bộ có nhiều sông, rạch nên loại hình này phát triển rất đa dạng và phong phú. Cư dân miền núi nước ta còn biết ding con nước để lợi dung sức nước trong việc giã gạo. Họ dựng chiếc con nước tại những đoạn suối dốc, tốc độ chảy của nước cao, sau đó đặt một chiếc cối giã gạo bên cạnh, chày giã được làm dài và khoét để chứa được một lượng nước nhất định, đặt dưới chỗ nước đồ của con nước, và sức nước sẽ thay sức người giã gạo.2 Nước trong sản xuất Nước tham gia vào hầu hết các hoạt động sản xuất của con người, trồng trọt, chăn nuôi, và các hoạt động sản xuất công nghiệp và thủ công nghiệp.
Trong nông nghiệp nước đóng vai trò quyết định đến sự thành công của mùa lúa buội thu, từ xa xưa ông cha ta đã có câu “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”; ta có thể hiểu nước đóng vai trò quyết định như thế nào, nếu thiếu nước thì đù có giống tốt, phân bón nhiều, chăm chỉ vun xới cũng không thể có được mùa màng bội thu. Trong bốn yếu tố quyết định ấy, nước là yếu tố đầu tiên, quan trọng nhất. Đôi với một quôc gia có truyền thông làm nông nghiệp trông lúa nước như Việt Nam ta, vai trò của nước càng trở nên quan trọng. Từ ngàn đời xưa cha ông 10 — ta đã biết đào kênh mương, tạo máng dan nước dé phục vụ việc tưới tiêu, hiện nay hệ thống kênh rạch ở nước ta ngày càng được đầu tư kiên cố, các hệ thông mương, máng, kênh rạch dẫn nước được xây dựng dân nước từ sông, suối cung cấp nước cho các vùng trồng cấy nông nghiệp, hệ thống tưới tiêu tự động cũng được lắp đặt cho nhiều đồn điền, trang trại, đảm bảo nguồn nước phục vụ mùa màng.
Tầm quan trọng của nước trong sản xuất nông nghiệp được thé hiện trong tẤt cả các công đoạn sản xuất kế từ giai đoạn làm đất đến gieo trồng, chăm bón. Người dân Việt Nam thường chọn canh tác, gieo trồng tại các vùng đất cạnh nguồn nước, nơi có thể cung cấp đủ nước cho cây trồng. Ruộng, soi, bãi để trồng hoa màu và lúa, những loại cây trồng cần nhiều nước, thường nằm ven suối, bãi bồi ven sông,. nơi đất âm và thuận tiện tưới tiêu.
Tại vùng núi, nơi địa hình dốc, khó giữ nước, cư dân Việt Nam đã sáng tạo ra loại hình ruộng bậc thang, làm theo sườn núi, luôn được be bờ cần thận dé giữ được nước. Nghề nuôi cá ở Việt Nam cũng rất phát triển, với lợi thế nhiều đầm phá, ao hồ, người dân Việt Nam đã đầu tư phát triển nuôi trồng thủy sản, mang lại nguồn lợi to lớn cho nền kinh tế. Từ xa xưa, cha ông ta đã nhận thấy nguồn lợi to lớn từ việc nuôi trồng, đánh bắt thủy sản, họ đã tận dụng tối đa các đầm phá, ao hồ có trong tự nhiên để nuôi trồng thủy, hải sản. Các loại hình nuôi trồng cũng hết sức đa dạng, từ nuôi trồng nước ngọt, nước lợ đến nước mặn đều được cư dân khai thác triệt dé.
Trong ngành công nghiệp điện, nước đóng vai trò hết sức to lớn. Dựa vào lợi thê địa hình nhiêu đối núi, nơi có những dòng sông ngăn và doc, với tôc độ dòng chảy cao thuận tiện cho khai thác thủy điện. Ngành công nghiệp điện đã khai thác tối đa lợi thế này, cho xây dựng rất nhiều những nhà máy, đập thủy điện trên các con sông: Đập thủy điện Thác Bà ( Yên Bái), đập thủy điện Hòa Bình, đập thủy điện Na Hang ( Tuyên Quang). cung cấp điện cho toàn quốc, mang lại nguồn lợi lớn không chỉ cho ngành điện mà còn cho việc điều tiết mực nước dam bảo sản xuất.
11 Nước là phương tiện vận chuyển, đường thủy luôn là hệ thống giao thông quan trọng đối với mỗi quốc gia. Theo Nguyễn Tân Đắc trong “Văn hóa Đông Nam Á” xuất bản năm 2006, vì lý do địa hình Đông Nam Á bị chia cắt mạnh nên từ xưa đến nay, giao thông đường thủy luôn là con đường giao thông quan trọng nhất của các cư dân Đông Nam A. Thuyền là phương tiện di chuyển chính chứ không phải xe cộ.3 Nước trong ẩm thực Trong văn hóa 4m thực của người Việt Nam, ngoài món ăn chính là cơm không thê thiếu trong các bữa ăn thì cá và các món ăn từ thủy, hải sản cũng chiếm tỉ trọng rất lớn. Người Việt Nam ít ăn thịt, không như người phương Tây, trong bữa cơm người Việt thường hay xuất hiện cá và rau.
Hầu hết mỗi nhà đều có một ao thả cá để cung cấp thực phẩm cho gia đình. Người dân Việt Nam ăn hầu hết các loài thủy sản: cua, cá, ốc, ghe, lươn,. với nhiều cách chế biến khác nhau. Thậm chí người Thái ở nước ta còn dùng rong, rêu để chế biến thành những món ăn hết sức hấp dẫn.
Ngoài ra nền âm thực Việt Nam được thế giới biết đến cũng từ các sản phân từ nước như: Phở, Bún, Miến. Cuộc sống gắn liền với sông nước, nên những món ăn của người Việt cũng thường gắn liền với sông nước như vậy.4 Nước trong đời sống tinh than người Việt Ở nước ta, những dòng sông, con suối, thậm chí là ao, hồ cũng trở thành biểu tượng văn hóa, cũng là cái nôi sinh ra những nền văn minh, những nét đặc sắc trong văn hóa. Sông Hồng là cái nôi của nền văn hóa Kinh Bắc, nền văn minh trồng lúa nước, văn minh Sông Hồng được bắt nguồn từ nơi đây. Nước, từ xa xưa đã đi sâu vào đời sống tâm linh người Việt Nam, nó được thể hiện qua rất nhiều những tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ hội của người dân Việt Nam.
Trong phong tục tập quán của người dân Việt Nam cũng có rất nhiều những phong tục liên quan đến nước, ta có thể kể ở đây một số phong tục như: tục làm 12 mg nhà, tục thờ thần tự nhiên, tục tang ma, cưới xin, sinh đẻ. và những niềm tin, những kinh nghiệm về mưa, nắng được cha ông ta đúc kết lại. Trong quan niệm phong thủy của người Việt, nhà làm phải hướng mặt về phía có vùng nước và tựa lưng vào núi, như vậy thế nhà mới vững chắc, ngôi nhà mới mát mẻ, âm dương hài hòa, gia đình mới có thể khỏe mạnh, phát đạt và gặp nhiều may mắn. Ngoài ra, mỗi dịp đầu xuân năm mới, thường là vào khoảng tháng giêng đến tháng ba âm lịch, người dân Việt Nam thường làm lễ cúng rửa nhà, dé làm mát nhà, cầu cho nhà luôn mát mẻ, để con người có sức khỏe tốt và làm ăn thuận lợi.
Trong lễ cúng rửa nhà gia chủ phải chuẩn bị mâm cỗ cúng, cùng tiền vàng, sau đó nhờ thầy về làm lễ cúng tế, thầy cúng sẽ lay nước sạch vay xung quanh nhà dé làm mát nhà, sạch nhà, rửa sạch bụi ban và tà khí. Bên cạnh đó, trong tang ma người Việt cũng dùng nước để tắm rửa cho người chết trước khi khâm niệm. Nước dé tắm thường được đun với lá cây bưởi, bé kết và một số loại cây có hương thom, sau đó dùng nước đấy lau sạch thân thể người chết với mục đích để người chết được mát mẻ và sạch sẽ mà trở về với thế giới bên kia. Ngoài ra, trên mân cúng trong đám tang (thậm chí là mâm cúng gia tiên ngày tết) thường có một chén nước lã, khi hạ huyệt, thầy cúng cũng dùng nước dé tưới xung quanh mộ, dé cầu cho nhà mới của người chết được mát mẻ.