Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Vai trò và tác dụng của huấn luyện tâm lý trong tập luyện và thi đấu thể thao 1. Các khái niệm tâm lý học có liên quan tới tập luyện và thi đấu thể thao Khái niệm về quá trình tâm lý.
Theo các nhà tâm lý Mác xít của Nga thì quá trình tâm lý là “hiện tượng khởi đầu, diễn biến và kết thúc nhằm biến những tác động bên ngoài thành hình ảnh tâm lý”. “Quá trình tâm lý là nguồn gốc của đời sống tinh thần, nó xuất hiện như là một yếu tố điều chỉnh ban đầu đối với con người. Các quá trình đó gồm quá trình nhận thức, cảm xúc và ý chí”. Các nhà tâm lý học Trung Quốc khái niệm về quá trình tâm lý là “Hình thức cơ bản hiện tượng tâm lý là quá trình hoạt động phản ánh sự vật khách quan của bộ não con người, là nền tảng của việc hình thành trạng thái tâm lý và đặc trưng cá tính”.
Qua 2 khái niệm đó chúng ta thấy có sự đồng nhất, họ đều cho rằng quá trình tâm lý là một hoạt động phản ánh của bộ não con người đối với sự vật khách quan là nền tảng của quá trình nhận thức cảm xúc ý chí và các đặc trưng tâm lý cá tính. Khái niệm về trạng thái tâm lý. Các nhà tâm lý Xô Viết cho rằng trạng thái tâm lý luôn đi kèm theo các quá trình tâm lý, giữ vai trò như là cái nền quy định mức hoạt động của các quá trình đó. Theo họ trạng thái tâm lý không phải là hiện tượng tâm lý độc lập, nó xuất hiện và tồn tại theo các quá trình tâm lý.
Quan điểm của các nhà tâm lý học của Trung Quốc: “Trạng thái tâm lý là đặc điểm hoạt động tâm lý trong một thời gian mặc định những hoạt động tâm lý này có mối quan hệ chặt chẽ với quá trình tâm lý và công năng sinh lý nhất định là phản ánh của con người với tác dụng của nhân tố môi trường bên luan an 9 trong và bên ngoài, trạng thái tâm lý là một thứ sản phẩm tổng hợp của thế hoàn chỉnh. Các khái niệm trên ở mức độ này hay mức độ khác, đã có sự đồng nhất cho rằng đó là một hoạt động tâm lý xảy ra trong một thời điểm nhất định, với điều kiện nhất định nào đó. Nó liên quan chặt chẽ với quá trình tâm lý, bị chi phối bên trong và bên ngoài của cơ thể, đồng thời nó là một sản phẩm tổng hợp của một thể hoàn chỉnh của con người và môi trường. Một trong những trạng thái tâm lý liên quan trong thể thao được các nhà tâm lý học đề xuất tới là trạng thái thi đấu thể thao, trạng thái tâm lý thi đấu dựa vào thời điểm lại được phân thành trạng thái tâm lý trước thi đấu, trong thi đấu và sau thi đấu Khái niệm về trạng thái tâm lý trước thi đấu.
Theo các nhà tâm lý học thể thao, khái niệm về trạng thái tâm lý trước thi đấu là “sự biểu hiện tổng hợp của những chức năng tâm lý quan thời điểm nhất định và cần thiết cho hoạt động thể thao được thể hiện tiêu biểu ở một mức tích cực và ở một cường độ nhất định”. Nó là một mặt ý thức của VĐV phản ánh các rung cảm được gây nên do những suy nghĩ, biểu tượng về việc tham gia thi đấu. Các nhà tâm lý học cho rằng trạng thái tâm lý trước thi đấu gồm 4 loại: (1) Trạng thái tâm lý “sốt xuất phát”. Trạng thái sốt xuất phát còn được gọi là trạng thái (kích động quá mức).
Trạng thái này có những biểu hiện chủ yếu sau: VĐV hưng phấn quá mức hoặc quá sớm, cảm xúc căng thẳng mãnh liệt. Hô hấp ngắn, gấp; tim đập nhanh; tâm thần không ổn định. Thường xuyên có các cản trở cảm xúc tiêu cực như sợ, lo lắng, nôn nóng, dễ kích động, tình cảm không ổn định. luan an 10 Có các hành vi về mặt tri giác và biểu tượng không liên quan, sức chú ý không tập trung, trí nhớ giảm sút rõ rệt.
Dễ quên các yếu tố quan trọng đối với thi đấu, động tác kỹ thuật không nhịp nhàng, thống nhất. Các VĐV Karatedo trước thi đấu bị “sốt xuất phát” quan sát sẽ thấy: Mặt đỏ đi lại đứng ngồi không yên, vội vàng hấp tấp, hay có động tác thừa, đi tiểu nhiều lần, tim đập nhanh, mạnh, mồ hôi ra nhiều, huyết áp tăng, nhiệt độ tăng, tần số hô hấp tăng, run tay, phối hợp động tác kém, chú ý giảm, ít tập trung, không ổn định, chân tay vụng về, vào thi đấu mất bình tĩnh, hay bị đối phương ghi điểm khi tấn công. (2) Trạng thái tâm lý tự tin quá mức (không phân biệt): Trạng thái tâm lý này còn được gọi là trạng thái “tự tin mù quáng”. Biểu hiện chủ yếu là VĐV không lường được đầy đủ các khó khăn phức tạp của cuộc thi đấu sắp đến, hoặc đánh giá quá cao sức mạnh của mình hoặc tin tưởng có thể sẽ dễ dàng giành được thắng lợi.
Thông thường các VĐV khi gặp đối thủ kém hơn hay bị rơi vào trạng thái tâm lý này. Trạng thái tâm lý không phân biệt có những đặc trưng sau: Do năng lượng tâm lý của VĐV không được động viên một cách tích cực. Cường độ chú ý giảm sút, tri giác, tư duy tương đối trì trệ. Tư tưởng thăng trầm không ổn định.
Không chịu khó tiến hành các quy trình để chuẩn bị đấu. Khi VĐV Karatedo bị rơi vào trạng thái này thì năng lực thi đấu thường ở dưới mức bình thường, chậm chạp, thụ động, thiếu tích cực, tần suất kém ít ra đòn, đạt điểm số thấp. (3) Trạng thái tâm lý thờ ơ. Nếu VĐV Karatedo trước khi bước vào thi đấu mà bị rơi vào trạng thái tâm lý này thì có những biểu hiện sau: luan an 11 Mặt tái, đi tiểu nhiều, ít muốn tiếp xúc, không tự chủ, mất bình tĩnh, run tay, chân, nói có thể bị lạc giọng, mạch đập nhanh, khó thở, nhiệt độ và huyết áp thay đổi, ý chí kém, khả năng quan sát và chú ý giảm, thao tác không rõ ràng không có sức mạnh, khả năng phối hợp vận động kèm, vào thi đấu thì hay lùi thường là hay thua sớm.
Trạng thái “thờ ơ” còn được gọi là trạng thái “hờ hững” hoặc trạng thái “lạnh lùng”. Biểu hiện chủ yếu của trạng thái tâm lý này là: Cảm xúc của VĐV trước thi đấu giảm sút xuống rất thấp thiếu lòng tin hoặc cảm thấy thi đấu vô vị. Ý chí giảm thấp uỷ mị không phấn chấn. Thể lực giảm đáng kể.
Tri giác và cường độ chú ý bị suy giảm có người bị trạng thái thờ ơ ở mức nghiêm trọng thậm chí trốn tránh thi đấu. VĐV Karatedo rơi vào trạng thái tâm lý này thường không tự chủ sợ sệt đối thủ, ít tấn công hay phòng thủ. (4) Trạng thái sẵn sàng thi đấu. Là trạng thái mà VĐV trước khi thi đấu có tâm trạng bình tĩnh, tự tin, tỉnh táo tin tưởng vào chính mình, điều khiển và huy động tối đa các năng lực của mình; Trong thi đấu phát huy được tiềm lực tối đa của mình, lúc này VĐV cảm thấy rất thoải mái về kỹ chiến thuật tâm lý.
Đặc trưng tâm lý chủ yếu của trạng thái này là: Cảm giác rất nhịp nhàng giữa tinh thần và thể chất. Tư tưởng của VĐV tập trung cao độ không có cảm giác ức chế. Động tác kỹ thuật tự nhiên, nhẹ nhàng, không có cảm giác tốn sức. Không có cảm giác lo lắng và mong đợi.
Ngoài 4 yếu tố chính trên: Đối với VĐV võ nói chung nếu trước khi thi đấu tâm lý ổn định khi quan sát rất dễ nhận thấy: sắc mặt bình thường, ánh mắt tin tưởng và tỏ rõ sự quyết tâm, thái độ bình tĩnh hơi phấn chấn. Tổ chức luan an 12 thực hiện các khâu như: Chuẩn bị tinh thần, khởi động, huấn luyện chiến thuật tư duy, thao tác, phối hợp vận động, khả năng quan sát, chú ý tập trung rất tốt các VĐV Karatedo khi có trạng thái tâm lý này dù tấn công hay phòng thủ ra đòn đều chính xác hiệu quả và làm chủ trận đấu đưa đối phương vào thế bị động luôn luôn mong muốn và sẵn sàng ra thi đấu để giành thắng lợi. Các biểu hiện đặc trưng của trạng thái cảm xúc trong thi đấu. Theo nhà tâm lý học thể thao Mã Khởi Vĩ, Vương Tân Thắng (Trung Quốc), Martens (Mỹ), Punhi (Nga), Phạm Ngọc Viễn (Việt Nam) thì trạng thái cảm xúc trong thi đấu thể thao có 7 loại: hưng phấn thể thao, phấn chấn thể thao, say mê thể thao, hối hận thể thao, ganh đua thể thao, tình cảm trách nhiệm nghĩa vụ và cảm giác vinh dự tự hào, cảm xúc căng thẳng quá mức.
Cảm xúc căng thẳng quá độ là một sự thể hiện cảm xúc khi gặp phải nguy hiểm hoặc uy hiếp trong thực tế, hoặc tưởng tượng rằng bản thân thiếu sức mạnh, năng lực đối phó với tình huống đáng sợ đó mà dẫn tới việc rối loạn hành vi. Loại cảm xúc này thường là kết quả do thành tích thi đấu bị uy hiếp mà lo lắng thất bại, sợ chấn thương, hoặc quá quan tâm tới hậu quả xã hội của việc thắng thua mang đến. Trạng thái phấn chấn thể thao: Tâm lý VĐV dâng cao tinh lực rất tràn trề, có niềm tin kiên định vào bản thân có thể giành chiến thắng. Trạng thái tâm lý này xuất hiện ở thời điểm tình huống thi đấu diễn ra căng thẳng cao và cường độ của sự hưng phấn tiếp cận tình cảm bị kích động nhưng VĐV vẫn tỉnh táo, phán đoán chính xác và có thể khống chế đầy đủ các hành động của mình.
Loại tâm lý này có thể khích lệ VĐV khắc phục mọi khó khăn và dùng sự cố gắng tối đa để chiến thắng đối phương. Trạng thái say đòn thể thao: Ở vào trạng thái này, VĐV không cảm thấy mệt mỏi, vất vả. Khi bị thương cũng cảm thấy không đau đớn, tập trung toàn bộ sự chú ý và tinh lực vào thi đấu, một lòng đinh ninh muốn chiến thắng luan an 13 đối phương; VĐV không nhìn thấy, nghe thấy những gì diễn ra không liên quan tới thi đấu, tất cả suy nghĩ bị cuốn hút vào thế trận. Trạng thái tâm lý này thường diễn ra lúc thế lực của hai bên ngang nhau, thay nhau nâng tỷ số hoặc tỷ số tiếp cận nhau.
Trong Karatedo sự ăn miếng trả miếng, trả miếng để ghi điểm số áp đảo chấn áp đối phương.