phần mở đầu của sách), mỹ hiệu được triều đình phong kiến gia tặng, luan an 14 thái độ, ý thức của Nhà nước phong kiến đối với tín ngưỡng [89]. Ở phạm vi bài báo đăng trên tạp chí, Biển trong đời sống văn hóa của ngư dân Đà Nẵng, hai tác giả Tống Quốc Hưng, Võ Văn Hoàng có điểm qua những tín ngưỡng sinh hoạt đặc thù của ngư dân Đà Nẵng như thờ cá Voi và lễ hội Cầu ngư, thờ Mẫu, một số kiêng kỵ. Ngoài ra, bài báo còn đề cập đến văn học, ẩm thực, nghề truyền thống, các loại hình đánh bắt hải sản trên biển của ngư dân Đà Nẵng, xem đó như những dấu ấn văn hóa biển độc đáo, làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa dân gian của thành phố Đà Nẵng [48]. Trong khi đó, bài viết của Đinh Thị Trang lại hướng đến tục thờ cây của cư dân Đà Nẵng, bao hàm cả cư dân ven biển như miếu ông Gốc ở hai làng biển Nam Ô và Xuân Dương, quận Liên Chiểu, nhưng chỉ lý giải nguồn gốc tục thờ này ở nơi đây [92].
Những năm đầu thế kỷ XXI, hàng loạt các bài viết chuyên về tín ngưỡng cư dân ven biển Quảng Nam - Đà Nẵng được công bố trên các tạp chí chuyên ngành Văn hóa và tác giả của chúng - Nguyễn Xuân Hương thực sự đã có đóng góp to lớn vào lĩnh vực nghiên cứu này khi tác giả cho ra đời cuốn Tín ngưỡng cư dân ven biển Quảng Nam - Đà Nẵng. Nội dung tác phẩm đã đi sâu vào phân tích, khảo tả các loại hình tín ngưỡng, lễ hội ở cư dân ven biển Quảng Nam - Đà Nẵng như: Tục thờ cá Ông, lễ hội Cầu ngư, hát chèo đưa linh, tục thờ Mẫu, tín ngưỡng thờ cô hồn - cô bác, tín ngưỡng thờ tổ tiên. Hệ thống tín ngưỡng, lễ hội và sinh hoạt văn hóa cộng đồng đề cập trong công trình được tác giả tiếp cận dưới phương diện loại hình theo lịch sử hình thành, diễn trình phát triển. Dù là công trình duy nhất đến nay mang tính hệ thống về tín ngưỡng cư dân ven biển Quảng Nam - Đà Nẵng song chỉ khảo sát ở phương diện lịch sử và biểu hiện của các tín ngưỡng, khía cạnh biến đổi của tín ngưỡng được đề cập như một nội dung phụ trong công trình.
Hơn nữa, đề cập chung cả tín ngưỡng Quảng Nam và Đà Nẵng [46]. Ngoài ra, dưới dạng một bài viết ngắn trong cuốn sách, các tác giả Võ Văn Hòe, Hồ Tấn Tuấn, Lưu Anh Rô [41], Lê Duy Anh [5], có đề cập đến tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội Cầu ngư làng Tân Thái (nay thuộc phường Mân Thái, quận Sơn Trà). Đinh Thị Trang thì tìm hiểu tín ngưỡng thờ cá Ông ở làng Nam Ô (nay thuộc phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên luan an 15 Chiểu) và làng Tân Trà (nay thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn) [93], [135]. Nằm trong phạm vi khảo sát của luận án, tín ngưỡng của cư dân làng Nam Thọ, Mỹ Khê, Thanh Khê bước đầu được điểm qua trong các cuốn lịch sử đấu tranh cách mạng phường Thọ Quang, Phước Mỹ và Thanh Khê Đông.
Bên cạnh đó, có thể kể đến công trình nghiên cứu do Hồ Tấn Tuấn chủ biên giới thiệu qua về lịch sử, kiến trúc đình làng Nam Thọ, đình làng Mỹ Khê và đình làng Thanh Khê. Ở một góc độ khác, trong khi đi tìm hiểu các bản sắc phong ở Đà Nẵng lưu giữ tại đình làng, Lê Xuân Thông, Đinh Thị Toan đã cho biết thêm về các loại hình tín ngưỡng và đối tượng tôn thờ của cư dân ven biển thuộc ba làng nói trên thông qua việc dịch nội dung các sắc phong ở Nam Thọ và Mỹ Khê. Và một số bài viết ngắn mang tính chất thông tin, giới thiệu về đình làng, lễ hội Cầu ngư của 3 làng trên các báo mạng. Như vậy, cho đến nay, có rất ít công trình, bài viết nghiên cứu về văn hóa Đà Nẵng và càng ít tác giả quan tâm đến lĩnh vực tín ngưỡng của bộ phận cư dân ven biển Đà Nẵng, đặc biệt là đời sống tín ngưỡng và biến đổi tín ngưỡng trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, sôi động đang diễn ra ở Đà Nẵng hiện nay.
Do đó, đây vẫn là “mảnh đất” có nhiều khoảng trống cần được khai phá, lấp đầy. Các nghiên cứu về đô thị hóa ở Đà Nẵng Nằm trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, Đà Nẵng được nhìn nhận là một trong những thành phố có tốc độ đô thị hóa nhanh và mạnh nhất Việt Nam thời gian qua. Một trong những thành quả to lớn nhất của thành phố Đà Nẵng trong hơn một thập niên qua là công tác quy hoạch và chỉnh trang đô thị, thu hồi đất, tái định cư một cách hiệu quả. Do đó, những nghiên cứu về Đà Nẵng thường quan tâm đến các vấn đề kinh tế - xã hội của thành phố trong quá trình đô thị hóa như vấn đề kinh tế và môi trường; lao động nhập cư; giải phóng mặt bằng và sự chuyển đổi nghề nghiệp; thu hồi đất và tái định cư… Đề tài Biến đổi việc làm và thu nhập của nhóm dân sau tái định cư ở thành phố Đà Nẵng của Trần Văn Thạch nghiên cứu những thay đổi trong cuộc sống của người dân thành phố Đà Nẵng sau khi giải tỏa, tái định cư, trên hai phương diện luan an 16 việc làm và thu nhập.
Kết quả khảo sát thực tế cho thấy, quá trình xây dựng, cải tạo và chỉnh trang đô thị đã ảnh hưởng ít nhiều đến vấn đề việc làm và thu nhập của cộng đồng chuyển cư nhưng mức độ không như nhau ở mỗi nhóm xã hội. Nghiên cứu cũng chỉ ra những nhân tố tác động đến biến đổi việc làm và thu nhập của nhóm dân cư sau tái định cư; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần ổn định việc làm và nâng cao thu nhập cho nhóm dân sau tái định cư [75]. Công trình Việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở thành phố Đà Nẵng của Nguyễn Dũng Anh nghiên cứu đô thị hóa Đà Nẵng ở phương diện tạo việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất. Việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp hóa, đô thị hóa của Đà Nẵng đã có những tác động tích cực đến việc làm, thu nhập và đời sống của nông dân bị thu hồi đất; làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động theo hướng hiện đại, cải thiện kết cấu hạ tầng, tạo nhiều cơ hội việc làm, đa dạng hóa nghề nghiệp cho người dân.
Bên cạnh đó, thu hồi đất để công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung và việc làm của nông dân bị thu hồi đất nói riêng, đặc biệt là vấn đề tạo việc làm chưa được quan tâm, giải quyết thỏa đáng [7]. Đáng lưu ý là hội thảo Đô thị hóa ở các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và những vấn đề kinh tế - xã hội đặt ra do Học viện Chính trị - Hành chính khu vực III và trường Đại học Kinh tế Đà Nẵng đồng tổ chức năm 2009. Qua hội thảo, những đặc điểm chính của quá trình đô thị hóa tại Đà Nẵng với những yếu tố tích cực và tiêu cực được các nhà nghiên cứu thống nhất về cơ bản như sau: Về không gian, phạm vi đô thị ở thành phố Đà Nẵng được mở rộng, ranh giới hành chính của các quận huyện được phân chia theo hướng đô thị hóa. Công tác xây dựng, hoàn thiện cơ sở hạ tầng, chỉnh trang đô thị cũng đã thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trên địa bàn thành phố.
Các ngành công nghiệp, dịch vụ không ngừng phát triển trong những năm qua. Quá trình đô thị hóa cũng tạo ra sức hút với dòng di dân từ nông thôn và các tỉnh khác tới tạo nên những đóng góp lớn về kinh tế. Đô thị hóa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội, thu nhập và điều kiện sống của người dân được nâng cao, có nhiều cơ hội tiếp cận với các dịch luan an 17 vụ về điện, nước, y tế, giáo dục, văn hóa, giải trí và các cơ hội nghề nghiệp… Song song với những tiện ích, tiến trình đô thị hóa ở Đà Nẵng cũng bộc lộ một số nguy cơ tiềm ẩn rất đáng lo ngại. Việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và tái định cư của các gia đình và cá nhân làm nảy sinh những phức tạp liên quan đến nghề nghiệp, sinh kế, đời sống của người dân như mất việc, thay đổi công việc… ; việc gia tăng dân số nhanh tập trung vào các quận nội thành làm cho cơ sở hạ tầng tại đô thị quá tải; ô nhiễm môi trường gia tăng.
Ở khía cạnh đời sống văn hóa, đô thị hóa cũng đã khiến nhiều hoạt động văn hóa và lễ hội truyền thống bị mai một và dần thay thế bởi những hoạt động giải trí hiện đại, như cà phê, internet, bi da, siêu thị… Bên cạnh đó là các vấn đề về kiến trúc cảnh quan đô thị, giao thông, giá cả, sự phân hóa giàu - nghèo, sự tách biệt ngày càng lớn giữa vùng nội thành và ngoại vi thành phố… đang và sẽ là những vấn đề lớn mà thành phố phải đối mặt khi đô thị hóa ở Đà Nẵng ngày càng được đẩy mạnh [64]. Bên cạnh đó, những biến đổi về văn hóa, tâm lý của của cư dân Đà Nẵng do tác động của đô thị hóa cũng bắt đầu nhận được sự quan tâm của một số nhà nghiên cứu. Đề tài khoa học cấp thành phố Xây dựng đời sống đô thị trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Đà Nẵng - Thực trạng và những giải pháp do Phạm Hảo làm chủ nhiệm đề tài cho thấy bên cạnh những giá trị truyền thống được kế thừa, đã có sự thay đổi các mô hình ứng xử, các lối suy nghĩ, các định hướng giá trị, các khuôn mẫu hành vi của người dân Đà Nẵng, cho phù hợp với những thay đổi trong đời sống xã hội đô thị hiện nay. Việc xây dựng lối sống đô thị theo hướng văn minh, hiện đại ở Đà Nẵng đòi hỏi phải thực hiện đồng bộ hệ thống những giải pháp về kinh tế, chính trị và văn hóa, xã hội [37].
Đề tài Xây dựng văn hóa đô thị ở thành phố Đà Nẵng hiện nay của Nguyễn Thị Triều cho thấy đô thị hóa đã tác động và làm thay đổi các lĩnh vực khác nhau trong văn hóa Đà Nẵng theo cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực.