Nghiên Cứu Về Các Mô Hình Tái Sinh Trong Văn Hóa Dân Gian Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Mô típ tái sinh trong truyện kể dân gian các dân tộc việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: La Mai Thi Gia Moât
• Trường học: Đại học Quốc gia TPHCM
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Các Mô Hình Tái Sinh Trong Văn Hóa Dân Gian Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2000
• Địa điểm: TPHCM

Mục lục chi tiết

• DẪN LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC DẠNG THỨC THỂ HIỆN CỦA MÔTÍP TÁI SINH
• 1.1. Mô típ và mô típ tái sinh
• 1.2. Các dạng thức thể hiện của mô típ tái sinh
• 1.3. Nhân vật sống lại thành người cha qua một lần tái sinh
• 1.4. Nhân vật sống lại thành người sau khi đã hóa thân thành nhiều hình dạng khác nhau
• 1.5. Nhân vật sống lại thành vật
• 1.6. Một vài nhận xét bước đầu
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VỊ TRÍ VÀ Ý NGHĨA CỦA MÔTÍP TÁI SINH
• 2.1. Vị trí của mô típ tái sinh trong cấu tạo đề tài - cốt truyện
• 2.2. Mô típ tái sinh với chức năng là một loại tình tiết tạo nên sự diễn biến của cốt truyện
• 2.3. Mô típ tái sinh với chức năng là một loại tình tiết kết thúc truyện
• 2.4. Ý nghĩa của mô típ tái sinh trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của truyện
• 2.5. Truyện cổ tích
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGUỒN GỐC DÂN TỘC HỌC CỦA MÔTÍP TÁI SINH
• 3.1. Nguồn gốc dân tộc học của mô típ tái sinh
• 3.2. Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong toàn giáo
• 3.3. Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong tín ngưỡng dân gian
• 3.4. Quan niệm về cái chết và sự tái sinh trong nghi lễ trưởng thành
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 3.6. Bảng thống kê số liệu truyện kể dân gian Việt Nam và các nước Đông Nam Á có chứa động mô típ tái sinh
• 3.7. Danh mục truyện kể dân gian các nước Đông Nam Á có chứa động mô típ tái sinh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Mô Típ Tái Sinh Trong Văn Hóa Việt

Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, truyện kể là một thể loại có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời. Việc nghiên cứu văn học dân gian bắt đầu bằng công tác sưu tầm, ghi chép, biên soạn từ rất sớm. Nghiên cứu truyện kể dân gian bằng mô típ là một phương pháp được ưa chuộng. Sự lặp lại các kiểu truyện và các mô típ trong các truyện kể là một đặc điểm dễ nhận thấy. Việc nghiên cứu truyện kể dân gian bằng mô típ có thể khám phá được mối dây liên hệ trong những tác phẩm thuộc cùng một kiểu truyện hay cùng chứa đựng những mô típ như nhau và ý nghĩa của nó cùng được thể hiện như thế nào trong văn hóa học và dân tộc học. Trong khi tiến hành khảo sát kho tàng truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam, chúng tôi nhận thấy có một mô típ xuất hiện rất phổ biến trong nhiều cốt truyện khác nhau, tạm gọi đó là mô típ tái sinh. Mô típ này không chỉ phổ biến trong truyện kể dân gian mà còn phổ biến trong quan niệm tôn giáo, trong nghi lễ, trong tín ngưỡng và phong tục dân gian của các dân tộc Việt Nam.

1.1. Mục Đích Nghiên Cứu Mô Hình Tái Sinh Dân Gian

Đề tài "Mô típ tái sinh trong truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam" được thực hiện với mong muốn góp phần miêu tả hệ thống và phân tích một kiểu mô típ phổ biến trong kho tàng truyện kể dân gian nước ta. Bên cạnh đó, mục đích là tìm hiểu xem mô típ này đóng một vai trò quan trọng như thế nào trong thế giới quan, nhân sinh quan của nhân dân, đặc biệt là trong đời sống của cư dân nông nghiệp, để từ đó có thể phát hiện được mối quan hệ giữa truyện dân gian với các quan niệm tôn giáo và tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp ở Việt Nam.

1.2. Ý Nghĩa Khoa Học Của Nghiên Cứu Mô Hình Tái Sinh

Việc miêu tả, hệ thống hóa các dạng thức biểu hiện khác nhau của mô típ tái sinh có thể có ý nghĩa khoa học như một cách tiếp cận tính thống nhất trong đa dạng của các yếu tố truyền thống trong văn học dân gian. Nghiên cứu vị trí và ý nghĩa của mô típ tái sinh trong đề tài cốt truyện và chủ đề tư tưởng của truyện sẽ có thể chỉ ra được mô típ với tính cách là một yếu tố truyền thống đã vận hành như thế nào trong cơ chế tạo dựng các đơn vị truyện dân gian. Cuối cùng, việc so sánh, đối chiếu mô típ tái sinh với các dữ kiện dân tộc học của luận văn có thể sẽ đóng góp được một số nhận xét khoa học về nguồn gốc của truyện dân gian.

1.3. Giá Trị Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Tái Sinh Dân Gian

Công việc thống kê và miêu tả các dạng khác nhau của mô típ tái sinh có thể góp phần vào việc biên soạn một cuốn từ điển về mô típ truyện dân gian các dân tộc Việt Nam. Đây là một cuốn sách công cụ rất quan trọng và cần thiết đối với công việc nghiên cứu khoa học về các thể loại truyện kể dân gian ở nước ta hiện nay. Những thử nghiệm nghiên cứu của luận văn về ý nghĩa và chức năng của mô típ tái sinh trong truyện kể dân gian, cũng như những tìm tòi bước đầu về nguồn gốc của mô típ này trong các sự kiện dân tộc học có thể sẽ gợi lên được những ý kiến tranh luận về cách tiếp cận cấu trúc – chức năng và phương pháp nghiên cứu liên ngành đối với truyện dân gian nói riêng và văn học dân gian nói chung.

II. Cách Mô Típ Tái Sinh Thể Hiện Trong Truyện Kể Dân Gian

Luận văn tập trung vào những truyện kể dân gian trong kho tàng văn học dân gian của các dân tộc Việt Nam có chứa đựng mô típ tái sinh. Truyện kể dân gian được hiểu là những câu chuyện ra đời từ “ngày xửa ngày xưa” và được lưu truyền cho đến ngày nay. Khái niệm truyện kể dân gian bao gồm các thể loại truyện thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, giai thoại. Tuy nhiên luận văn này không có ý định khảo sát để tìm ra mô típ tái sinh trong tất cả các thể loại truyện kể dân gian như đã nêu ở trên mà chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình ở ba thể loại truyện kể dân gian cơ bản là thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích mà thôi.

2.1. Phạm Vi Nghiên Cứu Về Mô Hình Tái Sinh Dân Gian

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là kho tàng truyện kể dân gian của các dân tộc Việt Nam, khái niệm các dân tộc Việt Nam dùng để chỉ toàn bộ các dân tộc hiện đang sinh sống trên địa bàn lãnh thổ của nước Việt Nam, bao gồm cả dân tộc Kinh và các dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, không có nghĩa là luận văn đã có thể khảo sát được truyện kể của tất cả các dân tộc Việt Nam mà chỉ giới hạn trong kho tàng truyện kể của một số dân tộc mà chúng tôi đã sưu tầm được như Mường, H’Mông, Ê Đê, Raglai, Thái, Xơre, Xơđăng, M’Nông…

2.2. Truyện Kể Dân Gian Đông Nam Á Và Mô Típ Tái Sinh

Mở rộng ra hơn một chút, chúng tôi cũng sẽ đề cập đến những truyện kể dân gian có chứa đựng mô típ tái sinh của các nước trong khu vực Đông Nam Á mà chúng tôi tìm được trong khả năng hạn chế của mình. Tuy nhiên nhóm đối tượng này chỉ được sử dụng trong phần phụ lục Danh mục truyện kể dân gian các nước Đông Nam Á có chứa đựng mô típ tái sinh, nhằm lập ra một bảng thống kê số lần xuất hiện của các dạng thức của mô típ tái sinh trong truyện kể dân gian Việt Nam và các nước Đông Nam Á.

2.3. Các Tác Phẩm Được Khảo Sát Về Mô Hình Tái Sinh

Các truyện kể chúng tôi khảo sát, được chọn lọc từ các tuyển tập truyện kể của các dân tộc Việt Nam và một số nước Đông Nam Á mà chúng tôi sẽ liệt kê dưới đây. Số thứ tự ở mỗi đầu truyện kể sẽ là số hiệu dùng để làm ký hiệu cho mỗi truyện được đưa ra trong phần miêu tả. (Liệt kê các tác phẩm đã khảo sát như trong tài liệu gốc).

III. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Mô Típ Tái Sinh Trong Văn Hóa

Mô típ tái sinh có thể được xem là một mô típ khá quen thuộc trong kho tàng văn học dân gian nước ta và nhiều nước trên thế giới. Mô típ này xuất hiện nhiều trong thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích dân gian và trong những tác phẩm truyện truyền kỳ của văn học thành văn… Dù cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể và đầy đủ về mô típ này nhưng có thể tìm thấy những ý kiến có tính chất gợi ý khoa học rất có giá trị trong nhiều bài báo chuyên đề và các công trình nghiên cứu văn học dân gian của nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài.

3.1. Các Công Trình Nghiên Cứu Về Mô Típ Trong Văn Học

Những công trình quan trọng đầu tiên chứa đựng những khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài đó là cuốn Từ điển văn học (bộ mới) và Từ điển thuật ngữ văn học. Ở các công trình này có những định nghĩa về mô típ như là những yếu tố đã được hình thành ổn định và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật. Bên cạnh đó, còn có những định nghĩa về típ và mô típ cùng những đặc điểm của chúng trong cuốn Truyện kể dân gian đọc bằng típ và mô típ của giáo sư Nguyễn Tấn Đắc.

3.2. Nghiên Cứu Của Nguyễn Đổng Chi Về Tái Sinh

Trong công trình sưu tầm, tuyển chọn và nghiên cứu Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam tập 1 và 2, giáo sư Nguyễn Đổng Chi có những ý kiến gợi mở rất có giá trị về mô típ tái sinh. Sự tái sinh được ông nhắc đến trong công trình nghiên cứu của mình là sự tái sinh của các nhân vật truyền thuyết. Những người anh hùng truyền thuyết này tái sinh là do hóa thân (đây là một trong những dạng thức thể hiện của mô típ tái sinh mà luận văn sẽ khảo sát). Nguyễn Đổng Chi cho rằng sự tái sinh của các nhân vật anh hùng trong truyền thuyết là do họ sống lại trong quan niệm của quần chúng nhân dân.

3.3. Nguồn Gốc Dân Tộc Học Của Mô Típ Tái Sinh

Nguồn gốc dân tộc học của mô típ tái sinh được nhắc đến nhiều trong công trình nghiên cứu Nhân học văn hóa – con người với thiên nhiên, xã hội và thế giới siêu nhiên của Tiến sĩ Vũ Minh Chi. Trong công trình này có cả một phần giới thiệu về mô típ cái chết và sự tái sinh cùng với những nguồn gốc của nó. Tiến sĩ Vũ Minh Chi cho rằng cái chết và sự tái sinh cũng là một giai đoạn trong nghi lễ của chu kỳ đời sống của con người. Nó được thể hiện mạnh mẽ trong nghi lễ thành niên hay lễ gia nhập ở một số bộ lạc thời cổ.

IV. Các Dạng Thức Thể Hiện Của Mô Típ Tái Sinh Dân Gian

Trong truyện kể dân gian, mô típ tái sinh thể hiện qua nhiều dạng thức khác nhau. Nhân vật có thể sống lại thành người chỉ qua một lần tái sinh, hoặc sống lại sau khi đã hóa thân thành nhiều hình dạng khác nhau. Đôi khi, nhân vật lại tái sinh thành vật. Các dạng thức này phản ánh quan niệm về chu kỳ sinh tử, luân hồi và sự bất tử trong tín ngưỡng dân gian.

4.1. Tái Sinh Thành Người Sau Một Lần Chết Đi

Đây là dạng thức đơn giản nhất của mô típ tái sinh. Nhân vật chết đi vì một lý do nào đó, nhưng sau đó được hồi sinh trở lại hình dạng người ban đầu. Sự hồi sinh này thường gắn liền với yếu tố siêu nhiên, phép thuật hoặc sự thần kỳ.

4.2. Tái Sinh Sau Khi Hóa Thân Nhiều Hình Dạng

Trong dạng thức này, nhân vật trải qua nhiều lần biến đổi hình dạng trước khi được tái sinh thành người. Quá trình biến đổi này có thể là sự trừng phạt, thử thách hoặc cơ hội để nhân vật học hỏi và trưởng thành. Ví dụ, nhân vật có thể biến thành động vật, cây cối, đồ vật, rồi cuối cùng mới trở lại hình dạng người.

4.3. Tái Sinh Thành Vật Trong Truyện Kể Dân Gian

Đôi khi, nhân vật không tái sinh thành người mà lại trở thành vật. Sự tái sinh này thường mang ý nghĩa biểu tượng, thể hiện sự tiếp nối, trường tồn hoặc sự gắn bó với thiên nhiên. Ví dụ, nhân vật có thể tái sinh thành cây cổ thụ, ngọn núi, dòng sông, hoặc viên đá.

V. Vị Trí Và Ý Nghĩa Của Mô Típ Tái Sinh Trong Cốt Truyện

Mô típ tái sinh đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc và ý nghĩa của truyện kể dân gian. Nó có thể là một tình tiết tạo nên sự diễn biến của cốt truyện, hoặc là một tình tiết kết thúc truyện. Ý nghĩa của mô típ tái sinh thường liên quan đến việc thể hiện tư tưởng chủ đề của truyện, như sự chiến thắng của cái thiện, sự hồi sinh của hy vọng, hoặc sự bất tử của tình yêu.

5.1. Mô Típ Tái Sinh Tạo Diễn Biến Cốt Truyện

Mô típ tái sinh có thể là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện. Sự kiện tái sinh có thể tạo ra những mâu thuẫn mới, thử thách mới, hoặc cơ hội mới cho nhân vật. Ví dụ, nhân vật có thể tái sinh để trả thù, để hoàn thành một nhiệm vụ, hoặc để tìm lại hạnh phúc.

5.2. Mô Típ Tái Sinh Kết Thúc Truyện Cổ Tích

Trong nhiều truyện cổ tích, mô típ tái sinh được sử dụng để tạo ra một kết thúc có hậu. Sự tái sinh của nhân vật chính thường mang ý nghĩa chiến thắng cuối cùng của cái thiện, sự phục hồi của công lý, hoặc sự hồi sinh của tình yêu. Ví dụ, công chúa bị nguyền rủa có thể được tái sinh sau khi hoàng tử phá giải lời nguyền.

5.3. Ý Nghĩa Tư Tưởng Của Mô Típ Tái Sinh Dân Gian

Mô típ tái sinh thường mang ý nghĩa sâu sắc về mặt tư tưởng. Nó có thể thể hiện quan niệm về luân hồi, chu kỳ sinh tử, hoặc sự bất tử của linh hồn. Nó cũng có thể thể hiện niềm tin vào sức mạnh của sự sống, khả năng vượt qua khó khăn, và hy vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn.

VI. Nguồn Gốc Dân Tộc Học Của Mô Típ Tái Sinh Việt Nam

Mô típ tái sinh có nguồn gốc sâu xa từ tín ngưỡng dân gian và tôn giáo của người Việt. Quan niệm về cái chết và sự tái sinh được thể hiện trong nhiều nghi lễ, phong tục, và truyền thuyết Việt Nam. Ảnh hưởng của Phật giáo và Đạo giáo cũng góp phần làm phong phú thêm ý nghĩa của mô típ tái sinh.

6.1. Quan Niệm Về Cái Chết Và Tái Sinh Trong Tôn Giáo

Các tôn giáo lớn như Phật giáo và Đạo giáo đều có những quan niệm riêng về cái chết và sự tái sinh. Phật giáo tin vào luân hồi, cho rằng sau khi chết, linh hồn sẽ tái sinh vào một kiếp sống mới, tùy thuộc vào nghiệp mà người đó đã tạo ra. Đạo giáo tin vào sự trường sinh, cho rằng con người có thể đạt được sự bất tử thông qua tu luyện.

6.2. Tín Ngưỡng Dân Gian Về Sự Sống Sau Cái Chết

Trong tín ngưỡng dân gian, người Việt tin rằng sau khi chết, linh hồn của người đó vẫn tồn tại và có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của người sống. Vì vậy, người Việt có tục thờ cúng tổ tiên, cầu mong sự phù hộ của người đã khuất. Một số tín ngưỡng còn tin vào khả năng tái sinh của người chết, cho rằng họ có thể trở lại cuộc sống dưới một hình thức khác.

6.3. Nghi Lễ Vòng Đời Và Mô Típ Tái Sinh Dân Gian

Mô típ tái sinh cũng được thể hiện trong nhiều nghi lễ vòng đời của người Việt, như lễ cưới, lễ tang, và lễ hội. Các nghi lễ này thường mang ý nghĩa cầu mong sự sinh sôi, nảy nở, và sự tiếp nối của dòng họ. Ví dụ, trong lễ cưới, người ta thường sử dụng các biểu tượng của sự sinh sản, như quả cau, lá trầu, và bánh phu thê.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MUÏC LUÏC DAÃN LUAÄN 1. Muïc ñích nghieân cöùu. YÙ nghóa khoa hoïc vaø yù nghóa thöïc tieãn. YÙ nghóa khoa hoïc.

YÙ nghóa thöïc tieãn. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà. Höôùng tieáp caän ñeà taøi vaø phöông phaùp nghieân cöùu.

Keát caáu cuûa luaän vaên .15 Chöông 1: CAÙC DAÏNG THÖÙC THEÅ HIEÄN CUÛA MOÂTÍP TAÙI SINH 1. Moâtíp vaø moâtíp taùi sinh. Moâtíp taùi sinh. Caùc daïng thöùc theå hieän cuûa moâtíp taùi sinh.

Nhaân vaät soáng laïi thaønh ngöôøi chæ qua moät laàn taùi sinh .Nhaân vaät soáng laïi thaønh ngöôøi sau khi ñaõ hoùa thaân thaønh nhieàu hình daïng khaùc nhau .Nhaân vaät soáng laïi thaønh vaät. Moät vaøi nhaän xeùt böôùc ñaàu. Tieåu keát chöông 1 .56 Chöông 2: VÒ TRÍ VAØ YÙ NGHÓA CUÛA MOÂTÍP TAÙI SINH 2. Vò trí cuûa moâtíp taùi sinh trong caáu taïo ñeà taøi - coát truyeän.

Moâtíp taùi sinh vôùi chöùc naêng laø moät loaïi tình tieát taïo neân söï dieãn bieán cuûa coát truyeän. Moâtíp taùi sinh vôùi chöùc naêng laø moät loaïi tình tieát keát thuùc truyeän. YÙ nghóa cuûa moâtíp taùi sinh trong vieäc theå hieän tö töôûng chuû ñeà cuûa truyeän. Truyeän coå tích.

Tieåu keát chöông 2 .78 Chöông 3: NGUOÀN GOÁC DAÂN TOÄC HOÏC CUÛA MOÂTÍP TAÙI SINH. Nguoàn goác daân toäc hoïc cuûa moâtíp taùi sinh. Quan nieäm veà caùi cheát vaø söï taùi sinh trong toân giaùo. Quan nieäm veà caùi cheát vaø söï taùi sinh trong tín ngöôõng daân gian.

Quan nieäm veà caùi cheát vaø söï taùi sinh trong nghi leã tröôûng thaønh. Tieåu keát chöông 3. Bảng thoáng keâ soá lieäu truyeän keå daân gian Vieät Nam vaø caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ coù chöùa ñöïng moâtíp taùi sinh. Danh muïc truyeän keå daân gian caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ coù chöùa ñöïng moâtíp taùi sinh.

103 NHÖÕNG BAØI VIEÁT ÑAÕ COÂNG BOÁ COÙ LIEÂN QUAN ÑEÁN ÑEÀ TAØI .106 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO. 107 Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 1 DAÃN LUAÄN 1. MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU. Trong kho taøng vaên hoïc daân gian nöôùc ta cuõng nhö nhieàu nöôùc treân theá giôùi, truyeän keå laø theå loaïi coù lòch söû hình thaønh, phaùt trieån vaø toàn taïi töø raát laâu ñôøi cuøng vôùi nhieàu noäi dung vaø hình thöùc ngheä thuaät phong phuù.

ÔÛ nöôùc ta, vieäc nghieân cöùu vaên hoïc daân gian baét ñaàu baèng coâng taùc söu taàm, ghi cheùp, bieân soaïn ñaõ ñöôïc tieán haønh töø raát sôùm, truyeän keå daân gian baét ñaàu ñöôïc coá ñònh hoùa baèng vaên baûn vaøo khoaûng theá kyû XIV, XV, tieâu bieåu laø caùc taùc phaåm Vieät ñieän u linh cuûa Lyù teá Xuyeân vaø Lónh nam chích quaùi cuûa Vuõ Quyønh, Kieàu Phuù. Tuy nhieân phaûi cho ñeán ñaàu theá kyû XX thì caùc theå loaïi vaên hoïc daân gian môùi thaät söï trôû thaønh nhöõng ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa moät ngaønh khoa hoïc ñoäc laäp laø foklore hoïc. Truyeän keå daân gian laø moät trong nhöõng ñoái töôïng nghieân cöùu ñaëc bieät coù söùc haáp daãn, thu huùt ñöôïc söï quan taâm cuûa nhieàu nhaø khoa hoïc ôû nöôùc ta vaø nhieàu nöôùc treân theá giôùi. Nghieân cöùu truyeän keå daân gian baèng típ vaø moâtíp laø moät phöông phaùp nghieân cöùu raát ñöôïc öa chuoäng trong khoa nghieân cöùu vaên hoïc daân gian töø tröôùc ñeán nay.

Söï laëp laïi caùc kieåu truyeän vaø caùc moâtíp trong caùc truyeän keå laø moät ñaëc ñieåm deã nhaän thaáy vaø raát ñaëc tröng cuûa theå loaïi truyeän keå daân gian ôû taát caû caùc quoác gia treân theá giôùi. Vieäc nghieân cöùu truyeän keå daân gian baèng típ vaø moâtíp coù theå khaùm phaù ñöôïc moái daây lieân heä trong nhöõng taùc phaåm thuoäc cuøng moät kieåu truyeän hay cuøng chöùa ñöïng La Mai Thi Gia Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 2 nhöõng moâtíp nhö nhau vaø yù nghóa cuûa noù cuøng ñöôïc theå hieän nhö theá naøo trong vaên hoùa hoïc vaø daân toäc hoïc. Trong khi tieán haønh khaûo saùt kho taøng truyeän keå daân gian caùc daân toäc Vieät Nam, chuùng toâi nhaän thaáy coù moät moâtíp xuaát hieän raát phoå bieán trong nhieàu coát truyeän khaùc nhau, taïm goïi ñoù laø moâtíp taùi sinh. Moâtíp naøy khoâng chæ phoå bieán trong truyeän keå daân gian maø coøn phoå bieán trong quan nieäm toân giaùo, trong nghi leã, trong tín ngöôõng vaø phong tuïc daân gian cuûa caùc daân toäc Vieät Nam.

Chuùng toâi choïn thöïc hieän ñeà taøi Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäc vieät Nam vôùi mong muoán seõ goùp phaàn mieâu taû heä thoáng vaø phaân tích moät kieåu moâtíp phoå bieán trong kho taøng truyeän keå daân gian nöôùc ta. Beân caïnh ñoù chuùng toâi coøn coù muïc ñích tìm hieåu xem moâtíp naøy ñoùng moät vai troø quan troïng nhö theá naøo trong theá giôùi quan, nhaân sinh quan cuûa nhaân daân, ñaëc bieät laø trong ñôøi soáng cuûa cö daân noâng nghieäp, ñeå töø ñoù coù theå phaùt hieän ñöôïc moái quan heä giöõa truyeän daân gian vôùi caùc quan nieäm toân giaùo vaø tín ngöôõng daân gian cuûa cö daân noâng nghieäp ôû Vieät Nam. YÙ NGHÓA KHOA HOÏC VAØ YÙ NGHÓA THÖÏC TIEÃN. YÙ nghóa khoa hoïc.

Vieäc mieâu taû, heä thoáng hoùa caùc daïng thöùc bieåu hieän khaùc nhau cuûa moâtíp taùi sinh coù theå coù yù nghóa khoa hoïc nhö moät caùch tieáp caän tính La Mai Thi Gia Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 3 thoáng nhaát trong ña daïng cuûa caùc yeáu toá truyeàn thoáng trong vaên hoïc daân gian. Nghieân cöùu vò trí vaø yù nghóa cuûa moâtíp taùi sinh trong ñeà taøi coát truyeän vaø chuû ñeà tö töôûng cuûa truyeän seõ coù theå chæ ra ñöôïc moâtíp vôùi tính caùch laø moät yeáu toá truyeàn thoáng ñaõ vaän haønh nhö theá naøo trong cô cheá taïo döïng caùc ñôn vò truyeän daân gian. Cuoái cuøng, vieäc so saùnh, ñoái chieáu moâtíp taùi sinh vôùi caùc döõ kieän daân toäc hoïc cuûa luaän vaên coù theå seõ ñoùng goùp ñöôïc moät soá nhaän xeùt khoa hoïc veà nguoàn goác cuûa truyeän daân gian. YÙ nghóa thöïc tieãn.

Tröôùc heát, coâng vieäc thoáng keâ vaø mieâu taû caùc daïng khaùc nhau cuûa moâtíp taùi sinh coù theå goùp phaàn vaøo vieäc bieân soaïn moät cuoán töø ñieån veà moâtíp truyeän daân gian caùc daân toäc Vieät Nam. Ñaây laø moät cuoán saùch coâng cuï raát quan troïng vaø caàn thieát ñoái vôùi coâng vieäc nghieân cöùu khoa hoïc veà caùc theå loaïi truyeän keå daân gian ôû nöôùc ta hieän nay. Nhöõng thöû nghieäm nghieân cöùu cuûa luaän vaên veà yù nghóa vaø chöùc naêng cuûa moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian, cuõng nhö nhöõng tìm toøi böôùc ñaàu veà nguoàn goác cuûa moâtíp naøy trong caùc söï kieän daân toäc hoïc coù theå seõ gôïi leân ñöôïc nhöõng yù kieán tranh luaän veà caùch tieáp caän caáu truùc – chöùc naêng vaø phöông phaùp nghieân cöùu lieân ngaønh ñoái vôùi truyeän daân gian noùi rieâng vaø vaên hoïc daân gian noùi chung, töø ñoù seõ gôïi theâm leân nhöõng tranh luaän veà caùc phöông phaùp vaø caùc caùch tieáp caän khaùc goùp phaàn vaøo La Mai Thi Gia Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 4 vieäc ña daïng hoùa coâng taùc nghieân cöùu, giaûng daïy vaø hoïc taäp truyeän daân gian Vieät Nam trong nhaø tröôøng. ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ PHAÏM VI NGHIEÂN CÖÙU.

Nhö teân ñeà taøi ñaõ ñöa ra thì taát caû nhöõng truyeän keå daân gian trong kho taøng vaên hoïc daân gian cuûa caùc daân toäc Vieät Nam coù chöùa ñöïng moâtíp taùi sinh ñeàu laø ñoái töôïng cuûa luaän vaên naøy. Truyeän keå daân gian ñöôïc hieåu laø nhöõng caâu chuyeän ra ñôøi töø “ngaøy xöûa ngaøy xöa” vaø ñöôïc löu truyeàn cho ñeán ngaøy nay. Khaùi nieäm truyeän keå daân gian bao goàm caùc theå loaïi truyeän thaàn thoaïi, truyeàn thuyeát, truyeän coå tích, truyeän nguï ngoân, truyeän cöôøi, giai thoaïi. Tuy nhieân luaän vaên naøy khoâng coù yù ñònh khaûo saùt ñeå tìm ra moâtíp taùi sinh trong taát caû caùc theå loaïi truyeän keå daân gian nhö ñaõ neâu ôû treân maø chæ giôùi haïn phaïm vi nghieân cöùu cuûa mình ôû ba theå loaïi truyeän keå daân gian cô baûn laø thaàn thoaïi, truyeàn thuyeát vaø truyeän coå tích maø thoâi.

Phaïm vi nghieân cöùu cuûa ñeà taøi laø kho taøng truyeän keå daân gian cuûa caùc daân toäc Vieät Nam, khaùi nieäm caùc daân toäc Vieät Nam duøng ñeå chæ toaøn boä caùc daân toäc hieän ñang sinh soáng treân ñòa baøn laõnh thoå cuûa nöôùc Vieät Nam, bao goàm caû daân toäc Kinh vaø caùc daân toäc thieåu soá. Tuy nhieân, noùi nhö theá khoâng coù nghóa laø luaän vaên ñaõ coù theå khaûo saùt ñöôïc truyeän keå cuûa taát caû caùc daân toäc Vieät Nam maø chæ giôùi haïn trong kho taøng truyeän keå cuûa moät soá daân toäc maø chuùng toâi ñaõ söu taàm ñöôïc nhö Möôøng, H’moâng, EÂñeâ, Raglai, Thaùi, Xôreâ, Xôñaêng, Mnoâng… La Mai Thi Gia Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 5 Môû roäng ra hôn moät chuùt, chuùng toâi cuõng seõ ñeà caäp ñeán nhöõng truyeän keå daân gian coù chöùa ñöïng moâtíp taùi sinh cuûa caùc nöôùc trong khu vöïc Ñoâng Nam AÙ maø chuùng toâi tìm ñöôïc trong khaû naêng haïn cheá cuûa mình. Tuy nhieân nhoùm ñoái töôïng naøy chæ ñöôïc söû duïng trong phaàn phuï luïc Danh muïc truyeän keå daân gian caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ coù chöùa ñöïng moâtíp taùi sinh, nhaèm laäp ra moät baûng thoáng keâ soá laàn xuaát hieän cuûa caùc daïng thöùc cuûa moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian Vieät Nam vaø caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ. Luaän vaên khoâng ñi saâu vaøo tìm kieám vò trí, yù nghóa hay nguoàn goác cuûa moâtíp naøy trong truyeän keå daân gian caùc cuûa caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ nhö laø seõ laøm vôùi nhoùm ñoái töôïng naøy trong kho taøng truyeän keå daân gian Vieät Nam.

Caùc truyeän keå chuùng toâi khaûo saùt, ñöôïc choïn loïc töø caùc tuyeån taäp truyeän keå cuûa caùc daân toäc Vieät Nam vaø moät soá nöôùc Ñoâng Nam AÙ maø chuùng toâi seõ lieät keâ döôùi ñaây. Soá thöù töï ôû moãi ñaàu truyeän keå seõ laø soá hieäu duøng ñeå laøm kyù hieäu cho moãi truyeän ñöôïc ñöa ra trong phaàn mieâu taû. Vieän Vaên hoïc (2000); Truyeän coå tích caùc daân toäc Vieät Nam; Taäp 1.2; NXB Ñaø Naüng. Nguyeãn Ñoång Chi (2000); Kho taøng truyeän coå tích Vieät Nam; Taäp 1.2; NXB Giaùo Duïc.

Leâ Khaéc Cöôøng, Phan Vaên Doáp, Nguyeãn Vaên Hueä, Phan Xuaân Vieän (söu taàm vaø bieân soaïn) (1990); Truyeän coå Raglai; Taäp 1; NXB Khoa hoïc Xaõ hoäi; HN. La Mai Thi Gia Moâtíp taùi sinh trong truyeän keå daân gian caùc daân toäcVieät Nam 6 4. Nguyeãn Theá Sang (söu taàm vaø bieân soaïn) (1993); Truyeän coå Raglai; NXB Vaên hoùa Daân toäc; HN. Ythih vaø Ythi (1993); Truyeän coå daân gian EÂ – ñeâ; Taäp 2; Sôû Vaên hoùa Thoâng tin Daklak.

Ñaëng Nghieâm Vaïn, Ñaëng Vaên Lung, Taêng Kim Ngaân (1985); Truyeän coå caùc daân toäc Tröôøng Sôn – Taây Nguyeân; NXB Vaên hoïc; HN. Phan Xuaân Vieän, Nguyeãn Vaên Hueä; Truyeän coå Raglai; (Taøi lieäu ñaùnh maùy chöa coâng boá).