BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG CỦA CƯ DÂN ĐÀ NẴNG TRONG BỐI CẢNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Luận án nghiên cứu về sự biến đổi lối sống của cư dân Đà Nẵng dưới tác động của phát triển du lịch. Phân tích các khía cạnh sinh hoạt, mưu sinh, ứng xử, văn hóa.

• Tác giả: Nguyễn Thu Phương
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Từ Thị Loan
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Biến Đổi Lối Sống Của Cư Dân Đà Nẵng Trong Bối Cảnh Phát Triển Du Lịch
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về lối sống
• 1.3. Những nghiên cứu về tác động kinh tế của phát triển du lịch đến lối sống
• 1.4. Những nghiên cứu về tác động xã hội của phát triển du lịch đến lối sống
• 1.5. Những nghiên cứu liên quan đến lối sống của cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển du lịch
• 1.6. Nhận xét, đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.7. Các thành tố của lối sống. Các nhân tố tác động đến biến đổi lối sống
• 1.8. Lý thuyết vận dụng trong luận án
• 1.9. Khái quát về địa bàn nghiên cứu
• 1.9.1. Đặc điểm địa lý, tự nhiên
• 1.9.2. Đặc điểm kinh tế
• 1.9.3. Đặc điểm văn hóa - xã hội - dân cư
• 2. CHƯƠNG 2: LỐI SỐNG CỦA CƯ DÂN ĐÀ NẴNG TRƯỚC KHI ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 2.1. Lối sống cư dân Đà Nẵng trước năm 1945
• 2.1.1. Cung cách sinh hoạt
• 2.1.2. Cung cách mưu sinh
• 2.1.3. Cung cách ứng xử
• 2.1.4. Cung cách hưởng thụ, tiêu dùng văn hóa
• 2.2. Lối sống cư dân Đà Nẵng trước năm 1975
• 2.2.1. Cung cách sinh hoạt
• 2.2.2. Cung cách mưu sinh
• 2.2.3. Cung cách ứng xử
• 2.2.4. Cung cách hưởng thụ, tiêu dùng văn hóa
• 2.3. Lối sống cư dân Đà Nẵng trước năm 2003
• 2.3.1. Cung cách sinh hoạt
• 2.3.2. Cung cách mưu sinh
• 2.3.3. Cung cách ứng xử
• 2.3.4. Cung cách hưởng thụ, tiêu dùng văn hóa
• 3. CHƯƠNG 3: LỐI SỐNG CỦA CƯ DÂN ĐÀ NẴNG TRONG BỐI CẢNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 3.1. Khái quát về tình hình phát triển du lịch tại Đà Nẵng
• 3.2. Những điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch tại Đà Nẵng
• 3.3. Sự phát triển du lịch tại Đà Nẵng hiện nay
• 3.4. Quá trình tác động của du lịch đến cư dân thành phố
• 3.4.1. Mức độ tiếp xúc của khách du lịch với cư dân thành phố
• 3.4.2. Quá trình tác động của hoạt động du lịch nội địa đến cư dân thành phố
• 3.4.3. Quá trình tác động của hoạt động du lịch nước ngoài đến cư dân thành phố
• 3.5. Quá trình phát triển du lịch nhanh cùng với quá trình đô thị hóa, toàn cầu hóa đã thúc đẩy du khách nội địa, người nhập cư trong nước đến với Đà Nẵng ngày càng nhiều
• 3.6. Biến đổi lối sống của cư dân Đà Nẵng
• 3.6.1. Biến đổi trong cung cách sinh hoạt
• 3.6.2. Biến đổi trong cung cách mưu sinh
• 3.6.3. Biến đổi trong cung cách ứng xử
• 3.6.4. Biến đổi trong cung cách hưởng thụ, tiêu dùng văn hóa
• 3.7. Xu hướng biến đổi lối sống của cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển du lịch
• 3.7.1. Xu hướng tích cực trong biến đổi lối sống cư dân Đà Nẵng
• 3.7.2. Xu hướng tiêu cực trong biến đổi lối sống cư dân Đà Nẵng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN VỀ LỐI SỐNG CƯ DÂN ĐÀ NẴNG TRONG BỐI CẢNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4.1. Dự báo xu hướng phát triển du lịch Đà Nẵng trong giai đoạn tới
• 4.2. Bàn luận về đặc trưng văn hóa của cư dân Đà Nẵng thể hiện qua lối sống trong bối cảnh phát triển du lịch
• 4.3. Những vấn đề đặt ra đối với sự biến đổi lối sống cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh đẩy mạnh phát triển du lịch
• 4.4. Phát triển sinh kế gắn với xây dựng, bảo vệ môi trường an ninh, an toàn
• 4.5. Xây dựng con người có nếp sống văn minh, có ý thức chấp hành luật pháp
• 4.6. Xây dựng hình ảnh con người Việt Nam/ con người Đà Nẵng thông qua hình ảnh cá nhân
• 4.7. Giữ gìn truyền thống, bản sắc dân tộc, sẵn sàng tiếp thu có chọn lọc và có sức chống chọi trước văn hóa tiêu cực bên ngoài
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đà Nẵng Tổng Quan Lối Sống và Phát Triển Du Lịch 55 ký tự

Đà Nẵng, thành phố biển năng động, đang trải qua những biến đổi sâu sắc trong lối sống dưới tác động mạnh mẽ của phát triển du lịch. Sự chuyển mình từ một đô thị thuần nông sang trung tâm du lịch hàng đầu khu vực đã kéo theo nhiều thay đổi về kinh tế, xã hội và văn hóa. Nghiên cứu này tập trung làm rõ bức tranh toàn cảnh về biến đổi lối sống cư dân Đà Nẵng, phân tích những tác động tích cực và tiêu cực, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát triển du lịch bền vững, bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương. Lối sống, với tư cách là một hiện tượng xã hội, phản ánh trình độ tổ chức xã hội, truyền thống văn hóa, trình độ học vấn và thẩm mỹ của mỗi cộng đồng, tạo nên đặc trưng riêng biệt. Sự giao lưu văn hóa sâu rộng, đặc biệt là thông qua du lịch, đã tạo ra những cách nhìn mới, ý tưởng tiến bộ và lối sống tự tin cho người dân Đà Nẵng, luôn thích sự đổi mới.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Văn Hóa Ảnh Hưởng Lối Sống

Vị trí địa lý của Đà Nẵng, nằm ở tâm điểm miền Trung với nhiều thuận lợi về giao thông, đã tạo nên một cộng đồng dân cư cởi mở và sẵn sàng giao lưu văn hóa. Bên cạnh những phẩm chất kiên cường được hun đúc trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, người dân Đà Nẵng cũng nhanh chóng tiếp thu những giá trị văn hóa mới, hình thành nên một lối sống đa dạng và phong phú. Sự kết hợp giữa văn hóa biển, sản xuất nông nghiệp vùng ngoại ô và giao lưu quốc tế tạo nên một lối sống đô thị độc đáo.

1.2. Vai Trò Du Lịch Trong Biến Đổi Lối Sống Cư Dân

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng du lịch là ngành mũi nhọn đã tác động mạnh mẽ đến lối sống của cư dân Đà Nẵng. Hơn 20 năm qua, hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đã nỗ lực tạo ra môi trường sống có bối cảnh phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch. Người dân địa phương, từ thành thị đến nông thôn, ven biển đến vùng núi, đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến đổi lối sống này. Điều này đặt ra câu hỏi: người dân địa phương đã thực hành lối sống truyền thống hay tiếp cận những biến đổi lối sống mới nhằm tạo ra diện mạo mới phù hợp với mục tiêu làm du lịch?

II. Thách Thức Bảo Tồn Bản Sắc Khi Phát Triển Du Lịch 58 ký tự

Mặc dù phát triển du lịch mang lại nhiều lợi ích về kinh tế và xã hội, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với việc bảo tồn bản sắc văn hóa và lối sống truyền thống của cư dân Đà Nẵng. Sự du nhập của các luồng văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế và xã hội, và áp lực từ quá trình đô thị hóa có thể dẫn đến sự xói mòn các giá trị văn hóa truyền thống, tạo ra những hệ lụy tiêu cực cho chất lượng cuộc sống người dân Đà Nẵng. Cần có những nghiên cứu để so sánh, nhận diện đặc trưng và dự báo xu hướng biến đổi, đưa ra các khuyến nghị góp phần vào việc xây dựng các chủ chương, chính sách có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình hình thành lối sống người Đà Nẵng văn minh, hiện đại, nhân văn gắn với phát triển du lịch bền vững.

2.1. Mối Quan Hệ Giữa Du Lịch Môi Trường Sống Địa Phương

Sự phát triển du lịch ồ ạt có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống của người dân Đà Nẵng, như ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, và suy thoái cảnh quan. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống của người dân, mà còn làm giảm sức hấp dẫn của Đà Nẵng đối với du khách. Bảng 8 trong tài liệu gốc cho thấy tác động của du lịch đến môi trường sống ở Đà Nẵng. Nghiên cứu cần đánh giá chi tiết hơn về tác động này và đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

2.2. Du Lịch Ảnh Hưởng Đến Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Sự du nhập của các luồng văn hóa ngoại lai có thể làm phai nhạt những giá trị văn hóa truyền thống của Đà Nẵng, đặc biệt là trong giới trẻ. Cần có những biện pháp để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời khuyến khích người dân tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của nhân loại. Bảng 9 trong tài liệu gốc đề cập đến sự thay đổi mục đích tồn tại của các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật ở Đà Nẵng. Nghiên cứu cần đi sâu hơn vào vấn đề này để hiểu rõ hơn về tác động của du lịch đến di sản văn hóa Đà Nẵng.

III. Giải Pháp Du Lịch Bền Vững Bảo Tồn Văn Hóa 52 ký tự

Để giải quyết những thách thức trên, cần có một chiến lược phát triển du lịch bền vững và bảo tồn văn hóa toàn diện, với sự tham gia của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền địa phương, doanh nghiệp du lịch, cộng đồng dân cư, đến du khách. Chiến lược này cần tập trung vào việc khai thác các nguồn lực du lịch một cách hợp lý, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội, đồng thời tôn trọng và phát huy những giá trị văn hóa độc đáo của Đà Nẵng. Bảng 10 trong tài liệu gốc thể hiện quan điểm xây dựng lối sống lành mạnh trong bối cảnh phát triển du lịch của cư dân Đà Nẵng.

3.1. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Lợi Ích Cho Ai

Du lịch cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để phát triển du lịch bền vững, đồng thời tạo ra những lợi ích kinh tế và xã hội trực tiếp cho cộng đồng dân cư địa phương. Bằng cách tham gia vào các hoạt động du lịch, người dân có thể tăng thêm thu nhập, bảo tồn văn hóa truyền thống, và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Điều này giúp tạo ra một mối quan hệ hài hòa giữa du lịch và cộng đồng, đảm bảo rằng phát triển du lịch mang lại lợi ích cho tất cả mọi người.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Trách Nhiệm Của Du Khách

Cần có những chương trình giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của du khách đối với việc bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường. Du khách cần được khuyến khích tôn trọng phong tục tập quán địa phương, sử dụng các dịch vụ du lịch thân thiện với môi trường, và đóng góp vào các hoạt động bảo tồn văn hóa. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường du lịch văn minh và bền vững, nơi mà cả du khách và người dân địa phương đều cảm thấy hài lòng.

IV. Nghiên Cứu Biến Đổi Lối Sống Kết Quả Ứng Dụng 56 ký tự

Nghiên cứu về biến đổi lối sống cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển du lịch đã thu được những kết quả quan trọng, cung cấp những thông tin hữu ích cho việc hoạch định chính sách và xây dựng các chương trình phát triển du lịch bền vững. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, phát triển du lịch đã tác động sâu sắc đến mọi mặt của lối sống người dân Đà Nẵng, từ thói quen sinh hoạt, đến cách thức mưu sinh, ứng xử và hưởng thụ văn hóa. Tuy nhiên, tác động của du lịch không phải lúc nào cũng tích cực, và cần có những biện pháp để giảm thiểu những tác động tiêu cực. Biểu đồ 2 đến biểu đồ 7 trong tài liệu gốc minh họa rõ hơn về điều này.

4.1. Biến Đổi Trong Cung Cách Sinh Hoạt Của Cư Dân

Phát triển du lịch đã dẫn đến những thay đổi đáng kể trong cung cách sinh hoạt của người dân Đà Nẵng. Thói quen ăn uống, mua sắm, đi lại và sử dụng thời gian rảnh rỗi đều có sự thay đổi, phản ánh sự tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau và sự thay đổi trong điều kiện kinh tế xã hội. Bảng 2, 3 và 4 trong tài liệu gốc cung cấp thông tin chi tiết về sự thay đổi trong thói quen ăn uống, mua sắm và đi lại của cư dân Đà Nẵng.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Mưu Sinh Kinh Tế Địa Phương

Sự phát triển của ngành du lịch đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho người dân Đà Nẵng, đặc biệt là trong các lĩnh vực dịch vụ, du lịch và nhà hàng khách sạn. Tuy nhiên, cũng có những thách thức, chẳng hạn như sự cạnh tranh gay gắt trên thị trường lao động và sự phụ thuộc quá lớn vào ngành du lịch. Biểu đồ 5 và 6 trong tài liệu gốc cho thấy sự thay đổi nghề nghiệp của cư dân Đà Nẵng và mức độ quan tâm của người Đà Nẵng đối với du lịch Đà Nẵng. Các nghiên cứu chuyên sâu về ảnh hưởng của du lịch đến kinh tế địa phương là rất quan trọng.

V. Xu Hướng Tương Lai Lối Sống Đô Thị Đà Nẵng 51 ký tự

Trong tương lai, lối sống của cư dân Đà Nẵng sẽ tiếp tục biến đổi dưới tác động của phát triển du lịch, đô thị hóa và toàn cầu hóa. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để dự báo những xu hướng biến đổi này và đề xuất các giải pháp phù hợp để xây dựng một lối sống đô thị văn minh, hiện đại, nhân văn, đồng thời bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống. Phát triển du lịch cần đi đôi với nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.

5.1. Dự Báo Phát Triển Du Lịch Tác Động Đến Lối Sống

Việc dự báo xu hướng phát triển du lịch trong tương lai là rất quan trọng để có thể chuẩn bị tốt cho những tác động có thể xảy ra đối với lối sống của người dân Đà Nẵng. Cần xem xét các yếu tố như sự thay đổi trong nhu cầu của du khách, sự phát triển của công nghệ, và các chính sách của chính phủ để đưa ra những dự báo chính xác nhất.

5.2. Xây Dựng Con Người Đà Nẵng Văn Minh Hội Nhập

Xây dựng một lối sống văn minh, hiện đại và nhân văn cho người dân Đà Nẵng là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh phát triển du lịch. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, từ chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội, đến từng cá nhân người dân. Cần tập trung vào việc giáo dục, nâng cao ý thức và trách nhiệm của người dân, đồng thời khuyến khích sự tham gia tích cực của họ vào các hoạt động xây dựng cộng đồng.

VI. Kết Luận Hướng Đến Đà Nẵng Đáng Sống Bền Vững 56 ký tự

Nghiên cứu này đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về biến đổi lối sống của cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển du lịch, làm rõ những vấn đề đặt ra và đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng một Đà Nẵng đáng sống và bền vững. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, sự đầu tư vào giáo dục và bảo tồn văn hóa, và sự cam kết với phát triển du lịch bền vững. Cần liên tục theo dõi và đánh giá tác động của du lịch đến lối sống để có những điều chỉnh phù hợp.

6.1. Phát Triển Sinh Kế Gắn Với Bảo Vệ Môi Trường

Việc đảm bảo sinh kế cho người dân địa phương trong bối cảnh phát triển du lịch cần đi đôi với việc bảo vệ môi trường. Các hoạt động du lịch cần được thực hiện một cách có trách nhiệm, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Đồng thời, cần khuyến khích các hoạt động kinh doanh thân thiện với môi trường, tạo ra những cơ hội việc làm bền vững cho người dân.

6.2. Giữ Gìn Bản Sắc Dân Tộc Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, việc giữ gìn bản sắc dân tộc là vô cùng quan trọng. Cần khuyến khích người dân Đà Nẵng tự hào về văn hóa của mình, đồng thời sẵn sàng tiếp thu những tinh hoa văn hóa của nhân loại một cách có chọn lọc. Điều này sẽ giúp tạo ra một cộng đồng dân cư đa dạng, phong phú và giàu bản sắc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự biến đổi lối sống đô thị dưới tác động của các ngành kinh tế mũi nhọn là một trong những chủ đề trọng tâm của nhân học văn hóa và xã hội học hiện đại. Nghiên cứu "Biến đổi lối sống của cư dân Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển du lịch" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Phương (Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, 2024, chuyên ngành Văn hóa học, mã số 9229040, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Từ Thị Loan) đại diện cho một công trình tiên phong tiếp cận sự chuyển dịch văn hóa - xã hội tại một đô thị biển đang trong tiến trình tái cấu trúc không gian kinh tế và đời sống cộng đồng.

Bối cảnh khoa học của luận án gắn liền với bước ngoặc lịch sử khi Đà Nẵng được công nhận là đô thị loại 1 theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ ngày 15/7/2003 và Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 16/10/2003 về xây dựng và phát triển thành phố Đà Nẵng trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nghị quyết này đã định vị chiến lược đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình đi trước phần lớn tập trung vào chính sách kinh tế du lịch thuần túy (Hồ Kỳ Minh, 2011; Ngô Phú Mười, 2018), quản lý nhà nước (Lê Đình Hiếu, 2018), hoặc biến đổi tâm lý do đô thị hóa chung (Phạm Hảo, 2006; Bùi Văn Tiếng, 2017), thì chiều kích biến đổi lối sống của cư dân bản địa – với tư cách là chủ thể tiếp nhận, tương tác và cung ứng dịch vụ du lịch – vẫn chưa được khảo sát một cách toàn diện, hệ thống dưới lăng kính văn hóa học liên ngành.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập nhất quán:

• RQ1: Lối sống của cư dân Đà Nẵng được định hình như thế nào trước giai đoạn đẩy mạnh phát triển du lịch?
  • H1: Lối sống truyền thống của cư dân Đà Nẵng mang đặc trưng thuần nông, làng xã cổ truyền kết hợp chặt chẽ với phương thức sinh kế ngư nghiệp vùng duyên hải miền Trung.
• RQ2: Lối sống của cư dân Đà Nẵng đã và đang biến đổi ra sao dưới tác động của làn sóng phát triển du lịch mạnh mẽ từ sau năm 2003?
  • H2: Sự phát triển vượt bậc của du lịch cùng các luồng di cư xã hội đã thúc đẩy sự giao thoa, làm phong phú hóa các thành tố lối sống, chuyển dịch cung cách mưu sinh sang khu vực dịch vụ, song vẫn bảo lưu được sắc thái khoan dung và bản sắc ứng xử địa phương.
• RQ3: Những vấn đề lý luận và thực tiễn nào đang đặt ra nhằm xây dựng lối sống văn minh, hiện đại, nhân văn, hiện thực hóa mục tiêu "thành phố đáng sống"?
  • H3: Sự phát triển du lịch nóng tiềm ẩn nguy cơ làm xói mòn một số giá trị văn hóa truyền thống và gây suy thoái môi trường sinh thái nhân văn; tuy nhiên, các nguy cơ này có thể kiểm soát thông qua các can thiệp chính sách đồng bộ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp các luận điểm cốt lõi của Lý thuyết biến đổi văn hóa, Thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) và lý luận mác-xít về phương thức sinh sống. Phạm vi khảo sát trải rộng trên 7 quận, huyện có hoạt động du lịch sôi động của Đà Nẵng (Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu, Cẩm Lệ, Hòa Vang), với mẫu khảo sát định lượng gồm 900 cư dân từ 40 tuổi trở lên (đảm bảo độ sâu trải nghiệm trước và sau mốc 2003) cùng 25 phỏng vấn sâu chuyên gia, nhà quản lý và cộng đồng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy khái niệm lối sống đã trải qua một tiến trình phát triển học thuật lâu dài. Khái niệm này lần đầu tiên được Alfred Adler (1929) đề xuất dưới góc độ tâm lý học cá nhân, sau đó được Max Weber phát triển trong Economy and Society khi khẳng định sự phân tầng xã hội phương Tây không chỉ dựa trên địa vị kinh tế mà còn do uy tín và danh dự xã hội quy định bởi lối sống. Ở góc độ duy vật lịch sử, C. Mác và Ph. Ăngghen trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức đã khẳng định phương thức sản xuất không chỉ là "sự tái sản xuất ra sự tồn tại của chính con người" mà "trên một trình độ lớn hơn nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân đó, một phương thức nhất định biểu hiện đời sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định". Tại Việt Nam, nghiên cứu lối sống phát triển qua các công trình của Trần Văn Giàu (1980), Vũ Khiêu (1983), Lê Như Hoa (1996, Lối sống đô thị miền Trung), Từ Thị Loan (2017, nghiên cứu tác động của truyền thông mới đến lối sống) và Huỳnh Khái Vinh (2001).

Trong lĩnh vực tác động của du lịch đến cấu trúc xã hội, y văn thế giới tồn tại hai luồng quan điểm đối thoại sâu sắc:

1. Luồng quan điểm phê phán tiêu cực: Các học giả như Mathieson và Wall (1982, Tourism: Economic, Physical and Social Impacts) nhấn mạnh: "Các tác động văn hóa và xã hội của du lịch là ở chỗ du lịch đang góp phần đưa đến nhiều thay đổi về hệ giá trị, hành vi cá nhân, mối quan hệ gia đình, lối sống chung, mức độ an toàn, tiêu chuẩn đạo đức, thể hiện sáng tạo, nghi lễ truyền thống và thiết chế cộng đồng". Tương tự, Kim Kyungmi (2002) chỉ ra mặt trái của du lịch dẫn đến bất bình đẳng thu nhập, quá tải hạ tầng, suy thoái chuẩn mực đạo đức, sự sao chép hành vi ngoại lai và thương mại hóa văn hóa bản địa.
2. Luồng quan điểm tích cực hóa: Glenn Kreag (2001) và Robert Lanquar (2002) chỉ ra du lịch là đòn bẩy kinh tế nâng cao chất lượng sống, củng cố lòng tự hào văn hóa cộng đồng và tài trợ cho việc bảo tồn di sản.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Theano S. Terkenli, Marcia L. Bellas và Laura Dudley Jenkins (2007) tại đảo Crete (Hy Lạp) ghi nhận sự đan xen giữa tính liên tục và biến đổi văn hóa - xã hội khi du lịch phát triển ồ ạt, buộc cư dân phải tái định vị căn tính địa phương.
• Khảo sát của A. Haley, Tim Snaith và Graham Miller (2005) tại thành phố di sản Bath (Vương quốc Anh) làm rõ sự xung đột giữa nhu cầu không gian sống của cư dân bản địa và áp lực khai thác du khách.

Luận án của NCS Nguyễn Thu Phương đã định vị vững chắc trong khoảng trống học thuật: Vượt lên cách tiếp cận xem cộng đồng địa phương là đối tượng thụ động một chiều, công trình xem cư dân Đà Nẵng là chủ thể thích ứng tích cực, vận dụng nguồn vốn xã hội và văn hóa bản địa xứ Quảng để chuyển hóa phương thức mưu sinh và cung cách sinh hoạt trong tiến trình đô thị hóa du lịch.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm sâu sắc thêm Thuyết biến đổi văn hóa và Thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory của Robert Redfield và Leonard Broom) trong bối cảnh các đô thị chuyển đổi tại các quốc gia đang phát triển. Công trình chứng minh rằng sự biến đổi lối sống không diễn ra theo một đường thẳng cơ học mà chịu sự chi phối của "độ trễ văn hóa" (cultural lag) và "tính bền vững của các giá trị truyền thống".

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions - P) được đúc kết từ thực chứng:

• P1: Sự chuyển đổi phương thức sản xuất từ nông - ngư nghiệp sang dịch vụ du lịch tạo tiền đề vật chất trực tiếp làm thay đổi cấu trúc thời gian lao động, không gian cư trú và hành vi tiêu dùng văn hóa.
• P2: Mức độ tiếp xúc du lịch tỷ lệ thuận với mức độ cởi mở trong văn hóa ứng xử, nhưng không làm triệt tiêu bản sắc văn hóa địa phương mà thúc đẩy quá trình lai ghép văn hóa (cultural hybridization) có chọn lọc.
• P3: Lối sống văn hóa tinh thần có quán tính biến đổi chậm hơn so với lối sống vật chất và sinh kế, tạo nên các điểm nghẽn thích ứng trong bộ phận dân cư cao tuổi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng trên sự tích hợp đa tầng giữa 3 trụ cột lý thuyết:

1. Quan niệm cấu trúc lối sống của Huỳnh Khái Vinh (2001), phân rã lối sống thành 4 thành tố chức năng: Cung cách sinh hoạt (ăn, mặc, ở, đi lại), Cung cách mưu sinh, Cung cách ứng xử, và Cung cách hưởng thụ - tiêu dùng văn hóa.
2. Lý thuyết biến đổi giá trị văn hóa trong kinh tế thị trường của Nguyễn Duy Bắc, phân tích tác động của các động lực kinh tế - xã hội.
3. Mô hình tương tác du lịch - xã hội của Mathieson và Wall (1982) kết hợp khung đánh giá tác động của Glenn Kreag (2001).

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng đối với các đô thị loại 1 ven biển tại Việt Nam, nơi có sự can thiệp quy hoạch mạnh mẽ của nhà nước định hướng du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn, trong bối cảnh dân cư có nền tảng văn hóa biển và truyền thống nông nghiệp lâu đời.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận (Epistemological stance) kết hợp giữa Thực dụng luận (Pragmatism) và Hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-methods design) tích hợp định lượng và định tính nhằm đảm bảo tính toàn diện và khả năng kiểm chứng chéo. Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) khảo sát từ cấp độ cá nhân cư dân, hộ gia đình đến cấp độ cộng đồng dân cư tại 7 đơn vị hành chính cấp quận, huyện của thành phố Đà Nẵng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Tổng hợp tài liệu thứ cấp: Phân tích các văn kiện chính sách, báo cáo thống kê kinh tế - xã hội và các công trình khoa học giai đoạn 2003 - 2023.
2. Khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi (Quantitative survey): Xây dựng cấu trúc bảng hỏi chuẩn hóa gồm 26 câu hỏi xoay quanh 4 biến số chỉ báo của lối sống. Tiến hành khảo sát trực tuyến ngẫu nhiên trong 20 ngày, thu về 1.215 phiếu. Sau quy trình làm sạch dữ liệu, loại bỏ các phiếu không hợp lệ, giữ lại mẫu chuẩn N = 900 cư dân từ 40 tuổi trở lên (độ tuổi có đủ độ lùi thời gian để so sánh lối sống trước và sau năm 2003).
3. Phỏng vấn sâu (In-depth interview): Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc với N = 25 đối tượng đa dạng, gồm lãnh đạo quản lý văn hóa - du lịch, chuyên gia nghiên cứu, đại diện doanh nghiệp, du khách và cư dân bản địa trực tiếp/gián tiếp tham gia sinh kế du lịch.
4. Quan sát tham dự (Participant observation): Tác giả với tư cách là cư dân sinh sống tại Đà Nẵng đã trực tiếp tham gia vào các không gian sinh hoạt, lễ hội, sự kiện du lịch và các điểm nóng dịch vụ để ghi nhận các tương tác văn hóa vi mô.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được mã hóa và xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên ngành xã hội học, sử dụng các kỹ thuật phân tích tần số, bảng chéo (cross-tabulation) và so sánh tỷ lệ theo mốc thời gian đối sánh trước/sau năm 2003. Dữ liệu định tính được phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề (Thematic Analysis), đối chiếu tam giác hóa (Data & Method Triangulation) để đảm bảo độ giá trị giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy khoa học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm của luận án đã làm sáng tỏ bức tranh biến đổi toàn diện của lối sống cư dân Đà Nẵng:

1. Biến đổi cung cách sinh hoạt (Ăn, mặc, ở, đi lại): Sự chuyển dịch từ mô hình tự cung tự cấp, giản dị sang tiện nghi, hiện đại hóa và thương mại hóa dịch vụ.
   • Ẩm thực: Tỷ lệ ăn uống tại nhà hàng, quán ăn ngoài gia đình tăng mạnh; ẩm thực địa phương (mì Quảng, bánh tráng thịt heo, hải sản) chuyển hóa từ món ăn thường nhật thành sản phẩm hàng hóa phục vụ du khách (Bảng 2).
   • Nhà ở và cảnh quan cư trú: Từ mô hình nhà cấp 4, nhà vườn truyền thống chuyển biến sang nhà ống cao tầng, nhà chia lô phục vụ kinh doanh lưu trú, homestay, cho thuê mặt bằng thương mại (Biểu đồ 2).
   • Đi lại: Chuyển dịch từ phương tiện thô sơ sang xe máy cá nhân và ô tô, xuất hiện các loại hình giao thông dịch vụ công nghệ phục vụ du lịch (Bảng 4).
2. Biến đổi cung cách mưu sinh: Cơ cấu nghề nghiệp chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ nông nghiệp thuần túy và đánh bắt ven bờ sang các ngành dịch vụ du lịch, lưu trú, ẩm thực, vận tải và thương mại bán lẻ (Biểu đồ 5). Người dân nhanh nhạy nắm bắt cơ hội việc làm trong ngành kinh tế không khói, gia tăng thu nhập cá nhân nhưng cũng đối mặt với tính bấp bênh theo mùa vụ của thị trường du lịch.
3. Biến đổi cung cách ứng xử và sự giao thoa văn hóa: Cư dân Đà Nẵng thể hiện sự thích ứng tích cực với cường độ tiếp xúc du khách ngày càng tăng (Biểu đồ 3, Biểu đồ 4). Hình thành phong cách ứng xử văn minh thương mại, hiếu khách, thân thiện, cởi mở. Tính dung hợp và khoan dung văn hóa đặc trưng của cư dân duyên hải miền Trung giúp hạn chế xung đột văn hóa gay gắt giữa người bản địa và du khách trong nước/quốc tế.
4. Biến đổi cung cách hưởng thụ và tiêu dùng văn hóa: Gia tăng mức độ quan tâm của người dân đối với các hoạt động văn hóa, lễ hội quy mô lớn như Lễ hội Pháo hoa quốc tế Đà Nẵng (DIFF), các sự kiện âm nhạc, thể thao biển (Bảng 5, Bảng 6). Nhu cầu giải trí tinh thần trở nên đa dạng, gắn kết với các tiện ích văn hóa công cộng của thành phố đáng sống (Biểu đồ 6).
5. Phát hiện phản trực giác và mặt trái của biến đổi: Hoạt động phát triển du lịch nóng làm gia tăng áp lực ô nhiễm tiếng ồn, rác thải ven biển, ùn tắc giao thông cục bộ và hiện tượng biến dạng mục đích của các sản phẩm nghệ thuật truyền thống sang hướng thuần túy thương mại hóa (Bảng 8, Bảng 9).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Làm sáng tỏ cơ chế tác động hai chiều giữa chính sách phát triển kinh tế mũi nhọn và sự tái cấu trúc lối sống đô thị; bổ sung dữ liệu thực chứng cho lý thuyết nhân học du lịch tại Đông Nam Á.
• Về phương pháp luận: Cung cấp khung biến số chỉ báo 4 thành tố (sinh hoạt, mưu sinh, ứng xử, tiêu dùng văn hóa) áp dụng hiệu quả cho việc đo lường biến đổi lối sống tại các đô thị du lịch chuyển đổi.
• Về thực tiễn và chính sách: Đề xuất căn cứ khoa học cho Thành ủy và UBND thành phố Đà Nẵng trong việc tiếp tục triển khai các chương trình xây dựng nếp sống văn hóa, văn minh đô thị (như chương trình "Thành phố 5 không, 3 có, 4 an"); hoàn thiện Sổ tay Người Đà Nẵng thực hiện nếp sống văn hóa, văn minh đô thị.
• Định hướng phát triển bền vững: Cân bằng giữa bảo tồn cảnh quan sinh thái, giữ gìn hồn cốt văn hóa xứ Quảng với mục tiêu phát triển kinh tế tri thức và dịch vụ chất lượng cao.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn học thuật:

1. Giới hạn mẫu khảo sát: Khảo sát định lượng tập trung vào nhóm cư dân từ 40 tuổi trở lên để tối ưu hóa độ sâu so sánh lịch sử (trước và sau năm 2003), do đó chưa phản ánh toàn diện các xu hướng tiêu dùng văn hóa mới của thế hệ trẻ (Gen Z) trong kỷ nguyên số.
2. Giới hạn không gian địa bàn: Nghiên cứu giới hạn tại 7 quận, huyện đất liền và nông thôn ven đô có hoạt động du lịch, không tiến hành khảo sát tại huyện đảo Hoàng Sa do đặc thù hành chính và không có hoạt động du lịch dân sự.
3. Độ trễ do biến động ngoại cảnh: Dữ liệu nghiên cứu thu thập trong giai đoạn phục hồi hậu đại dịch COVID-19, do đó một số chỉ số sinh kế dịch vụ đang trong trạng thái tái cấu trúc nhanh.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh liên đô thị (Comparative study) giữa Đà Nẵng với các trung tâm du lịch biển khác trong khu vực như Nha Trang, Phú Quốc, hoặc Pattaya, Phuket (Thái Lan).
• Nghiên cứu tác động của kinh tế ban đêm (Night-time economy) và công nghệ số đến hành vi sinh hoạt của giới trẻ đô thị du lịch.
• Đánh giá sâu tác động của biến đổi khí hậu và xâm thực bờ biển đến sinh kế bền vững của cư dân các làng chài ven đô chuyển đổi sang làm du lịch.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Văn hóa học, Nhân học, Xã hội học và Du lịch học; có tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về đô thị hóa và di sản văn hóa.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Hỗ trợ các hiệp hội du lịch, doanh nghiệp lữ hành và lưu trú tại Đà Nẵng thiết kế các sản phẩm du lịch dựa vào cộng đồng (Community-Based Tourism) tôn trọng lối sống bản địa.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp phục vụ việc sơ kết, tổng kết các nghị quyết của Đảng bộ thành phố về phát triển văn hóa ngang tầm với phát triển kinh tế.
• Lợi ích xã hội: Góp phần định hình các chuẩn mực ứng xử văn minh, nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường sống và củng cố niềm tự hào về căn tính văn hóa người Đà Nẵng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích chuẩn mực và hệ thống phương pháp luận hỗn hợp liên ngành chặt chẽ.
• Giảng viên và chuyên gia học thuật: Có thêm nguồn tư liệu thực chứng phong phú về văn hóa đô thị miền Trung phục vụ giảng dạy và nghiên cứu.
• Các nhà hoạch định chính sách đô thị: Sở hữu bức tranh dữ liệu đa chiều để xây dựng quy hoạch không gian văn hóa và an sinh xã hội bền vững.
• Doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương: Hiểu rõ cơ chế thích ứng và các điểm nghẽn văn hóa để xây dựng môi trường du lịch thân thiện, bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   • Đó là việc vận dụng và mở rộng sáng tạo Thuyết biến đổi văn hóa vào việc giải mã sự tương tác giữa phương thức sản xuất du lịch hiện đại với lối sống cư dân duyên hải miền Trung; chứng minh rằng bản sắc ứng xử địa phương có khả năng đóng vai trò "bộ lọc văn hóa", tiếp thu các giá trị văn minh đô thị nhưng duy trì tính khoan dung truyền thống.
2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây?
   • So với các nghiên cứu đơn ngành trước đây (như các nghiên cứu thuần túy kinh tế du lịch của Hồ Kỳ Minh 2011, hay thuần túy quản lý của Lê Đình Hiếu 2018), luận án sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành Văn hóa học - Xã hội học - Du lịch học với cỡ mẫu lớn N = 900 cư dân chọn lọc theo tiêu chí độ tuổi (≥40 tuổi), kết hợp đối chiếu lịch đại trước và sau mốc Nghị quyết 33-NQ/TW năm 2003.
3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế?
   • Dù mức độ tiếp xúc du lịch và thương mại hóa tăng vọt, tỷ lệ xung đột văn hóa giữa cư dân và du khách tại Đà Nẵng thấp hơn đáng kể so với các điểm đến quốc tế (như trường hợp đảo Crete hay thành phố Bath), nhờ vào thiết chế cộng đồng truyền thống và sự thành công của các chính sách an sinh xã hội đô thị đặc thù của Đà Nẵng.
4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) có được cung cấp rõ ràng không?
   • Quy trình được thiết kế chuẩn mực với cấu trúc 26 chỉ báo thuộc 4 nhóm thành tố lối sống, tiêu chí chọn mẫu và phương thức xử lý định lượng/định tính tường minh, cho phép tái lập nghiên cứu tại các đô thị khác.
5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
   • Tập trung vào sự biến đổi lối sống dưới tác động kép của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong du lịch thông minh và xu hướng di cư khí hậu tại các dải đô thị ven biển Việt Nam.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Nguyễn Thu Phương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận văn hóa học về biến đổi lối sống trong bối cảnh phát triển du lịch tại một đô thị động lực của miền Trung.
2. Tái hiện sinh động bức tranh lối sống của người Đà Nẵng qua các chặng đường lịch sử trước năm 1945, trước năm 1975 và giai đoạn trước khi đẩy mạnh du lịch năm 2003.
3. Nhận diện chuẩn xác và lượng hóa thực trạng biến đổi của 4 thành tố lối sống (sinh hoạt, mưu sinh, ứng xử, tiêu dùng văn hóa) dưới tác động của du lịch sau năm 2003.
4. Phân tích sâu sắc các chiều cạnh tích cực và các hệ lụy tiêu cực tiềm ẩn đối với môi trường tự nhiên, sinh thái xã hội và không gian văn hóa bản địa.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách khoa học, khả thi nhằm xây dựng con người Đà Nẵng văn minh, hiện đại, nhân văn, đóng góp thiết thực vào mục tiêu kiến tạo thành phố đáng sống và phát triển du lịch bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về lối sống và biến đổi lối sống 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Khái niệm về lối sống lần đầu tiên được nhà tâm lý học người Áo Alfred Adler (1870-1937) đưa ra khi bàn bạc về tâm lý cá nhân vào năm 1929.

Trong lĩnh vực xã hội học, với công trình nghiên cứu Economy and Society (Kinh tế và xã hội), Max Weber đã khai sáng cho cách tiếp cận sự phân chia giai tầng trong xã hội phương Tây không chỉ ở địa vị kinh tế mà còn được quyết định bởi danh dự mà nó được tạo nên bởi lối sống. Tuy nhiên phải đến những năm 60 của thế kỷ XX - sau chiến tranh thế giới thứ 2 - thì “lối sống” mới được xem là một khái niệm khoa học, được đưa vào các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Mỹ ở các lĩnh vực ngoại ô hóa, giải trí và tuổi già, cách tổ chức cuộc sống của con người. Đến giai đoạn những năm 70 và 80 kế tiếp, khái niệm “lối sống” được sử dụng phổ biến trong những công trình nghiên cứu về thời gian nhàn rỗi và thị trường [3]. Một số nhà nghiên cứu khác đi sâu khảo sát lối sống dưới tác động của các lĩnh vực hoạt động cụ thể trong đời sống con người đến hệ giá trị, hành vi cá nhân, lối sống chung, khuôn mẫu ứng xử, tiêu chuẩn đạo đức của con người (Mathieson và Wall 1982; Fridgen 1996; Kim Kyungmi 2001) hay nghiên cứu tác động của những thay đổi văn hóa – xã hội ở Việt Nam đến lối sống con người (Malarney, 2002; O.Salemink, 2003; Endes, 2006; Philip Taylor, 2007).

Những nghiên cứu này giúp cho các học giả, các nhà quản lý văn hóa, các nhà hoạch định chính sách cũng như các cộng đồng có được những hiểu biết và nhìn nhận đầy đủ hơn về tác động của các hoạt động văn 11 hóa, kinh tế, xã hội, tâm linh đối với lối sống của người dân Việt Nam trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa ngày càng gia tăng hiện nay. Trong lĩnh vực nghiên cứu thị trường, lối sống được quan tâm để có được những phân khúc thị trường tốt hơn mà không cần dựa trên đặc điểm nghề nghiệp và phân tầng về kinh tế, xã hội (Wells, 1974) [ 3]. Về lối sống xã hội chủ nghĩa, kể từ khi mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các nước phương Tây không còn đi vào nghiên cứu “lối sống xã hội chủ nghĩa”. Tuy nhiên, có thể kể đến tác phẩm tiêu biểu về lối sống xã hội chủ nghĩa như Bàn về vấn đề khái niệm sống của Belova (1977), Lối sống xã hội chủ nghĩa và sự phát triển về mặt tinh thần của con người của Dasepin (1977), Lối sống Xô Viết hôm nay và ngày mai của Visnhicovski và Dobrynina (1981), Lối sống xã hội chủ nghĩa của nhiều tác giả (1982).

Tình hình nghiên cứu trong nước Từ những năm 80 của thế kỷ trước ở Việt Nam đã xuất hiện công trình nghiên cứu đầu tiên có tính lý luận về lối sống Trần Văn Giàu (1980), Vũ Khiêu (1983), Phong Châu (1983), Trần Độ (1984), Trần Độ (1984), Mai Huy Bích (1987), Phan Kế Bính (1915),Trần Trọng Kim (1991). Bên cạnh đó là các công trình đi sâu khảo sát phương pháp luận nghiên cứu lối sống, các biểu hiện của lối sống hoặc bàn luận về lối sống mới xã hội chủ nghĩa, cách thức đấu tranh chống lối sống tư bản chủ nghĩa (Thanh Lê 1979; Phạm Văn Bích 1983; Đỗ Thái Đồng 1983; Nguyễn Quang Vinh 1984)… Bước sang những năm 90 của thế kỷ XX, khi công cuộc Đổi mới ở Việt Nam bắt đầu được khởi động đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu với những cách tiếp cận mới về lối sống, nhất là nghiên cứu lối sống của thế hệ trẻ. Trong công trình Nhân cách văn hóa trong bảng giá trị Việt Nam (1993), các tác giả Đỗ Huy, Chu Khắc Thuật, Vũ Khắc Liên, Trường Lưu, Lê Quang 12 Thiêm đã từ bình diện nhân cách và các nhân tố văn hóa trong lối sống nêu lên điểm gặp gỡ chung giữa lối sống và văn hóa, sự chi phối của những chuẩn mực giá trị xã hội, điều kiện sống, môi trường văn hóa đối với lối sống. Bên cạnh đó là một số công trình nghiên cứu đi sâu phân tích những vấn đề bản chất, cấu trúc, chức năng của lối sống, các nhân tố tác động đến lối sống và việc xây dựng lối sống trong các nhóm xã hội [29], [76], [74], [77], cụ thể như Ảnh hưởng của môi trường ký túc xá sinh viên với lối sống sinh viên nội trú của Trần Thị Minh Đức (1995); Vấn đề lối sống và giáo dục lối sống cho sinh viên của Mạc Văn Trang (1995); Xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay của Cao Văn Định (2000)… Bước sang thế kỷ XXI, trong khoảng 10 năm trở lại đây, ảnh hưởng của các nhân tố mới của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế tác động mạnh mẽ đến lối sống người dân Việt Nam, cả mặt tích cực lẫn tiêu cực, đã được rất nhiều tác giả đề cập đến (Lê Như Hoa 1983, Nguyễn Việt Hương 2000; Nguyễn Chí Dũng 2000, Nguyễn Viết Chức 2001, Huỳnh Khái Vinh 2001; Nguyễn Văn Huyên 2003; Nguyễn Thị Thanh Huyền 2007; Nguyễn Văn Dân 2008).

Những thay đổi mạnh mẽ của bối cảnh kinh tế, văn hóa , xã hội, các vấn đề của lối sống và sự tác động đến lối sống được đề cập đến đa dạng hơn cả về nội dung lẫn phương pháp tiếp cận. Một số tác giả tập trung vào vấn đề khái niệm (Thanh Lê 2000, Lê Như Hoa 2003, Nguyễn Hồng Hà 2005, Võ Văn Thắng 2006; Phạm Hồng Tung 2007; Nguyễn Ngọc Hà 2011). Một số khác lại nhấn mạnh đến yếu tố tâm lý và văn hóa dân tộc trong lối sống của người dân Việt Nam trong tương quan với các điều kiện địa lý, kinh tế, chính trị (Đỗ Huy 2008), đồng thời cũng đề cao việc phát huy những giá trị tốt đẹp của đạo đức, lối sống truyền thống (Lê Như Hoa 2003, Ngô Đức Thịnh 1999 và 2010). Công trình của Lê Như Hoa (1996) Lối sống đô thị miền Trung - Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn gợi mở nhiều vấn đề về 13 lý luận và thực tiễn về biến đổi lối sống đô thị miền Trung, trong đó có Đà Nẵng.

Biến đổi lối sống cũng được khảo sát một cách trực tiếp hoặc gián tiếp trong nhiều Chương trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước như Chương trình KX.06-13: Văn hóa lối sống và môi trường (1993-1994); đề tài KHXH- 04: Phát triển văn hóa, xây dựng con người trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1996-2000); đề tài KX-07: Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường (Chủ nhiệm: Nguyễn Đình Đức, Thái Duy Tuyên, 1994); đề tài KHXH-04.03: Xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn mực giá trị xã hội mới trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (Chủ nhiệm: Nguyễn Duy Quý, 2006); đề tài KX.05-07: Nghiên cứu giá trị nhân cách theo phương pháp NEO PI-R cải biên (Chủ nhiệm: Phạm Minh Hạc); đề tài KX.16: Thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế (Chủ nhiệm: Phạm Hồng Tung, 2011). Các nghiên cứu trên đều đi sâu khảo sát, phân tích đặc điểm, tính chất, nội dung của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang làm thay đổi mạnh mẽ điều kiện sống, mức sống của người dân, từ đó dẫn tới những biến đổi mạnh mẽ trong cung cách sống, lối sống của các cá nhân. Con người bị cuốn hút vào công việc, vào các hoạt động xã hội, chính sách mở cửa, hội nhập làm ảnh hưởng đáng kể đến các quan hệ gia đình, hình thành nên những lối sống rất khác biệt giữa các nhóm xã hội vừa ảnh hưởng tích cực, vừa ảnh hưởng tiêu cực. Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ năm 2012 - 2013, của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện về Tác động của một số hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đối với lối sống con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Đây có thể xem 14 là một sự nghiên cứu tổng thể, hệ thống và mang tính liên ngành, đồng thời cũng có tính chuyên sâu về sự tác động của các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đối với lối sống của con người Việt Nam hiện nay. Từ nhiều góc độ khác nhau, các công trình đã đi vào nhận diện những tác động tích cực và tác động tiêu cực không mong muốn cùng việc lý giải cơ chế tác động và nguyên nhân của sự tác động đa chiều này. Chương trình đã được xuất bản thành ấn phẩm Hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch và lối sống của con người Việt Nam hiện nay, Hoàng Tuấn Anh - Nguyễn Chí Bền (chủ biên), Nxb Văn hóa Dân tộc, 2016. Công trình Các loại hình giải trí trên phương tiện truyền thông mới tác động đến lối sống của Từ Thị Loan (Nxb Văn hóa Dân tộc, 2017) qua việc khảo sát thực trạng sử dụng các hình thức giải trí trên mạng bằng phương thức nghe nhìn (âm nhạc, phim ảnh, nghệ thuật trình diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, thời trang…), phương thức đọc (văn học mạng), phương thức chia sẻ thông tin (giao tiếp trên các trang mạng xã hội), phương thức trò chơi (game online) đã làm rõ những tác động đa chiều của chúng đến người dùng mạng cũng như thực trạng công tác quản lý Internet ở Việt Nam.

Công trình cũng là cách tiếp cận nghiên cứu tác động của internet đến cung cách hưởng thụ văn hóa của người Việt. Những nghiên cứu về tác động kinh tế của phát triển du lịch đến lối sống Có nhiều nghiên cứu tổng quan, nghiên cứu lý thuyết hay nghiên cứu trường hợp đã đề cập rất chi tiết đến tác động đến kinh tế của phát triển du lịch như Du lịch và Giảm đói nghèo (Tourism and Poverty Relief của Blake) của Adam(2008), Tác động của du lịch đối với chất lượng cuộc sống người dân cộng đồng (The effects of tourism upon quality of life of residents in the communities) của Kim. Hầu hết các nghiên cứu này đều khẳng định du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp, một ngành công nghiệp không khói tạo ra nguồn lợi khổng lồ cho các điểm đến du lịch và kể cả nơi du khách xuất phát.