Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về lối sống và biến đổi lối sống 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Khái niệm về lối sống lần đầu tiên được nhà tâm lý học người Áo Alfred Adler (1870-1937) đưa ra khi bàn bạc về tâm lý cá nhân vào năm 1929.
Trong lĩnh vực xã hội học, với công trình nghiên cứu Economy and Society (Kinh tế và xã hội), Max Weber đã khai sáng cho cách tiếp cận sự phân chia giai tầng trong xã hội phương Tây không chỉ ở địa vị kinh tế mà còn được quyết định bởi danh dự mà nó được tạo nên bởi lối sống. Tuy nhiên phải đến những năm 60 của thế kỷ XX - sau chiến tranh thế giới thứ 2 - thì “lối sống” mới được xem là một khái niệm khoa học, được đưa vào các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Mỹ ở các lĩnh vực ngoại ô hóa, giải trí và tuổi già, cách tổ chức cuộc sống của con người. Đến giai đoạn những năm 70 và 80 kế tiếp, khái niệm “lối sống” được sử dụng phổ biến trong những công trình nghiên cứu về thời gian nhàn rỗi và thị trường [3]. Một số nhà nghiên cứu khác đi sâu khảo sát lối sống dưới tác động của các lĩnh vực hoạt động cụ thể trong đời sống con người đến hệ giá trị, hành vi cá nhân, lối sống chung, khuôn mẫu ứng xử, tiêu chuẩn đạo đức của con người (Mathieson và Wall 1982; Fridgen 1996; Kim Kyungmi 2001) hay nghiên cứu tác động của những thay đổi văn hóa – xã hội ở Việt Nam đến lối sống con người (Malarney, 2002; O.Salemink, 2003; Endes, 2006; Philip Taylor, 2007).
Những nghiên cứu này giúp cho các học giả, các nhà quản lý văn hóa, các nhà hoạch định chính sách cũng như các cộng đồng có được những hiểu biết và nhìn nhận đầy đủ hơn về tác động của các hoạt động văn 11 hóa, kinh tế, xã hội, tâm linh đối với lối sống của người dân Việt Nam trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa ngày càng gia tăng hiện nay. Trong lĩnh vực nghiên cứu thị trường, lối sống được quan tâm để có được những phân khúc thị trường tốt hơn mà không cần dựa trên đặc điểm nghề nghiệp và phân tầng về kinh tế, xã hội (Wells, 1974) [ 3]. Về lối sống xã hội chủ nghĩa, kể từ khi mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các nước phương Tây không còn đi vào nghiên cứu “lối sống xã hội chủ nghĩa”. Tuy nhiên, có thể kể đến tác phẩm tiêu biểu về lối sống xã hội chủ nghĩa như Bàn về vấn đề khái niệm sống của Belova (1977), Lối sống xã hội chủ nghĩa và sự phát triển về mặt tinh thần của con người của Dasepin (1977), Lối sống Xô Viết hôm nay và ngày mai của Visnhicovski và Dobrynina (1981), Lối sống xã hội chủ nghĩa của nhiều tác giả (1982).
Tình hình nghiên cứu trong nước Từ những năm 80 của thế kỷ trước ở Việt Nam đã xuất hiện công trình nghiên cứu đầu tiên có tính lý luận về lối sống Trần Văn Giàu (1980), Vũ Khiêu (1983), Phong Châu (1983), Trần Độ (1984), Trần Độ (1984), Mai Huy Bích (1987), Phan Kế Bính (1915),Trần Trọng Kim (1991). Bên cạnh đó là các công trình đi sâu khảo sát phương pháp luận nghiên cứu lối sống, các biểu hiện của lối sống hoặc bàn luận về lối sống mới xã hội chủ nghĩa, cách thức đấu tranh chống lối sống tư bản chủ nghĩa (Thanh Lê 1979; Phạm Văn Bích 1983; Đỗ Thái Đồng 1983; Nguyễn Quang Vinh 1984)… Bước sang những năm 90 của thế kỷ XX, khi công cuộc Đổi mới ở Việt Nam bắt đầu được khởi động đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu với những cách tiếp cận mới về lối sống, nhất là nghiên cứu lối sống của thế hệ trẻ. Trong công trình Nhân cách văn hóa trong bảng giá trị Việt Nam (1993), các tác giả Đỗ Huy, Chu Khắc Thuật, Vũ Khắc Liên, Trường Lưu, Lê Quang 12 Thiêm đã từ bình diện nhân cách và các nhân tố văn hóa trong lối sống nêu lên điểm gặp gỡ chung giữa lối sống và văn hóa, sự chi phối của những chuẩn mực giá trị xã hội, điều kiện sống, môi trường văn hóa đối với lối sống. Bên cạnh đó là một số công trình nghiên cứu đi sâu phân tích những vấn đề bản chất, cấu trúc, chức năng của lối sống, các nhân tố tác động đến lối sống và việc xây dựng lối sống trong các nhóm xã hội [29], [76], [74], [77], cụ thể như Ảnh hưởng của môi trường ký túc xá sinh viên với lối sống sinh viên nội trú của Trần Thị Minh Đức (1995); Vấn đề lối sống và giáo dục lối sống cho sinh viên của Mạc Văn Trang (1995); Xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay của Cao Văn Định (2000)… Bước sang thế kỷ XXI, trong khoảng 10 năm trở lại đây, ảnh hưởng của các nhân tố mới của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế tác động mạnh mẽ đến lối sống người dân Việt Nam, cả mặt tích cực lẫn tiêu cực, đã được rất nhiều tác giả đề cập đến (Lê Như Hoa 1983, Nguyễn Việt Hương 2000; Nguyễn Chí Dũng 2000, Nguyễn Viết Chức 2001, Huỳnh Khái Vinh 2001; Nguyễn Văn Huyên 2003; Nguyễn Thị Thanh Huyền 2007; Nguyễn Văn Dân 2008).
Những thay đổi mạnh mẽ của bối cảnh kinh tế, văn hóa , xã hội, các vấn đề của lối sống và sự tác động đến lối sống được đề cập đến đa dạng hơn cả về nội dung lẫn phương pháp tiếp cận. Một số tác giả tập trung vào vấn đề khái niệm (Thanh Lê 2000, Lê Như Hoa 2003, Nguyễn Hồng Hà 2005, Võ Văn Thắng 2006; Phạm Hồng Tung 2007; Nguyễn Ngọc Hà 2011). Một số khác lại nhấn mạnh đến yếu tố tâm lý và văn hóa dân tộc trong lối sống của người dân Việt Nam trong tương quan với các điều kiện địa lý, kinh tế, chính trị (Đỗ Huy 2008), đồng thời cũng đề cao việc phát huy những giá trị tốt đẹp của đạo đức, lối sống truyền thống (Lê Như Hoa 2003, Ngô Đức Thịnh 1999 và 2010). Công trình của Lê Như Hoa (1996) Lối sống đô thị miền Trung - Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn gợi mở nhiều vấn đề về 13 lý luận và thực tiễn về biến đổi lối sống đô thị miền Trung, trong đó có Đà Nẵng.
Biến đổi lối sống cũng được khảo sát một cách trực tiếp hoặc gián tiếp trong nhiều Chương trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước như Chương trình KX.06-13: Văn hóa lối sống và môi trường (1993-1994); đề tài KHXH- 04: Phát triển văn hóa, xây dựng con người trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1996-2000); đề tài KX-07: Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường (Chủ nhiệm: Nguyễn Đình Đức, Thái Duy Tuyên, 1994); đề tài KHXH-04.03: Xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn mực giá trị xã hội mới trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (Chủ nhiệm: Nguyễn Duy Quý, 2006); đề tài KX.05-07: Nghiên cứu giá trị nhân cách theo phương pháp NEO PI-R cải biên (Chủ nhiệm: Phạm Minh Hạc); đề tài KX.16: Thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế (Chủ nhiệm: Phạm Hồng Tung, 2011). Các nghiên cứu trên đều đi sâu khảo sát, phân tích đặc điểm, tính chất, nội dung của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang làm thay đổi mạnh mẽ điều kiện sống, mức sống của người dân, từ đó dẫn tới những biến đổi mạnh mẽ trong cung cách sống, lối sống của các cá nhân. Con người bị cuốn hút vào công việc, vào các hoạt động xã hội, chính sách mở cửa, hội nhập làm ảnh hưởng đáng kể đến các quan hệ gia đình, hình thành nên những lối sống rất khác biệt giữa các nhóm xã hội vừa ảnh hưởng tích cực, vừa ảnh hưởng tiêu cực. Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ năm 2012 - 2013, của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện về Tác động của một số hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đối với lối sống con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Đây có thể xem 14 là một sự nghiên cứu tổng thể, hệ thống và mang tính liên ngành, đồng thời cũng có tính chuyên sâu về sự tác động của các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đối với lối sống của con người Việt Nam hiện nay. Từ nhiều góc độ khác nhau, các công trình đã đi vào nhận diện những tác động tích cực và tác động tiêu cực không mong muốn cùng việc lý giải cơ chế tác động và nguyên nhân của sự tác động đa chiều này. Chương trình đã được xuất bản thành ấn phẩm Hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch và lối sống của con người Việt Nam hiện nay, Hoàng Tuấn Anh - Nguyễn Chí Bền (chủ biên), Nxb Văn hóa Dân tộc, 2016. Công trình Các loại hình giải trí trên phương tiện truyền thông mới tác động đến lối sống của Từ Thị Loan (Nxb Văn hóa Dân tộc, 2017) qua việc khảo sát thực trạng sử dụng các hình thức giải trí trên mạng bằng phương thức nghe nhìn (âm nhạc, phim ảnh, nghệ thuật trình diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, thời trang…), phương thức đọc (văn học mạng), phương thức chia sẻ thông tin (giao tiếp trên các trang mạng xã hội), phương thức trò chơi (game online) đã làm rõ những tác động đa chiều của chúng đến người dùng mạng cũng như thực trạng công tác quản lý Internet ở Việt Nam.
Công trình cũng là cách tiếp cận nghiên cứu tác động của internet đến cung cách hưởng thụ văn hóa của người Việt. Những nghiên cứu về tác động kinh tế của phát triển du lịch đến lối sống Có nhiều nghiên cứu tổng quan, nghiên cứu lý thuyết hay nghiên cứu trường hợp đã đề cập rất chi tiết đến tác động đến kinh tế của phát triển du lịch như Du lịch và Giảm đói nghèo (Tourism and Poverty Relief của Blake) của Adam(2008), Tác động của du lịch đối với chất lượng cuộc sống người dân cộng đồng (The effects of tourism upon quality of life of residents in the communities) của Kim. Hầu hết các nghiên cứu này đều khẳng định du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp, một ngành công nghiệp không khói tạo ra nguồn lợi khổng lồ cho các điểm đến du lịch và kể cả nơi du khách xuất phát.