Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền trẻ em trong lĩnh vực nuôi con nuôi. Chương 2: Pháp luật Việt Nam về việc bảo vệ quyền của trẻ em trong lĩnh vực nuôi con nuôi và thực tiễn áp dụng. Chương 3: Quan điểm, giải pháp tăng cường bảo vệ quyền trẻ em trong lĩnh vực nuôi con nuôi ở Việt Nam hiện nay. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN TRẺ EM TRONG LĨNH VỰC NUÔI CON NUÔI 1.
Khái niệm quyền trẻ em và bảo vệ quyền trẻ em 1. Khái niệm trẻ em được phần lớn các nước định nghĩa dựa trên dấu hiệu về tuổi dựa trên các yếu tố phát triển về tâm sinh lý, thể lực và trí tuệ của mỗi người. Do điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia, các giai đoạn phát triển của các nước là không đồng đều nên mỗi quốc gia có quy định về độ tuổi của trẻ em là không giống nhau. “Trẻ em là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi, trừ trường hợp pháp luật có thể được áp dụng đối với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”.
Công ước quyền trẻ em, trích Tuyên ngôn QTE cũng khẳng định rằng: “…do còn non nớt về thể chất và trí tuệ, trẻ em cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời” [41]. Theo đó, khái niệm trẻ em là những người dưới 18 tuổi, nhưng để tạo điều kiện mở cho các quốc gia thì công ước này và cũng không nêu ra đây là căn cứ bắt buộc mà tùy từng quốc gia xem xét khả năng thực tế của mình về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em để quy định độ tuổi của trẻ em cho phù hợp (Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu trong việc phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em, phê chuẩn công ước vào ngày 20/2/1990 và được Liên hợp quốc công nhận phê chuẩn ngày 28/2/1990). Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có quy định thống nhất về độ tuổi của trẻ em và người chưa thành niên. Theo Luật lao động năm 2012 quy định: “Trẻ em là người dưới 15 tuổi” [49]; Luật thanh niên, “áp dụng Công ước quốc tế 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về quyền trẻ em đối với thanh niên từ đủ mười sáu tuổi đến dưới mười tám tuổi”, còn Luật trẻ em 2016 quy định: “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” „[56, Điều 1].
Theo quan điểm của học viên: Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 18 tuổi, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi còn chưa hoàn thiện đầy đủ, cần được sự bảo vệ, chăm sóc giáo dục của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Trẻ em có đầy đủ các quyền con người về mọi mặt như dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, đồng thời các em có quyền đặc thù riêng tùy theo nhu cầu phát triển ở các thời kỳ khác nhau của tuổi thơ. Đến 2015 đã có 193 quốc gia phê chuẩn Công ước QTE với thành viên trẻ nhất là Somalia (phê chuẩn ngày 20.2015) còn Mỹ và South Sudan chưa phê chuẩn. Khái niệm quyền trẻ em Quyền trẻ em trước hết là quyền con người nói chung.
Tuyên ngôn thế giới về quyền con người 1948 khẳng định rằng quyền con người là những quyền tự nhiên, vốn có. Bản tuyên ngôn nhấn mạnh: “việc thưa nhận phẩm giá vốn có và các quyền bình đẳng và bất di bất dịch của mọi thành viên trong gia đình nhân loại là nền tảng của tự do, công bằng và hòa bình trên thế giới”, “mọi người sinh ra đều tự do và bình đẳng về phẩm giá và các quyền”. Đây là quyền cơ bản, mang tính phổ quát, không thể chuyển nhượng và được Nhà nước công nhận và bảo đảm thực hiện. QTE là những đặc quyền tự nhiên mà trẻ em được hưởng, được tôn trọng và thực hiện nhằm đảm bảo sự sống còn, tham gia và phát triển toàn diện.
QTE chính là biện pháp nhằm bảo đảm cho trẻ em không những là người được nhận tình thương hay lòng tốt của bất cứ ai mà trở thành chủ thể của quyền. Có thể nói QTE trước hết là một bộ phận của quyền con người, và là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “quyền con người của một chủ thể đặc biệt” là trẻ em. Những quyền cơ bản của trẻ em được Nhà nước, thừa nhận và bảo hộ bằng pháp luật. Thật vậy, theo Hiến chương Liên hợp quốc đã ghi nhận trong Điều 1: “Tôn trọng nhân quyền và những quyền tự do cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ, hoặc tôn giáo”, và điều này được khẳng định rõ hơn ở tuyên ngôn về các quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua 1959: “Loài người có trách nhiệm trao cho trẻ em điều tốt đẹp nhất”.
Điều 24 Công ước về các quyền chính trị, dân sự 1996 (Việt Nam gia nhập 1982) nêu rõ: “Mọi trẻ em đều có quyền được hưởng sự bảo hộ của gia đình, xã hội và nhà nước”. Điều 10 công ước về các quyền kinh tế - xã hội và văn hóa 1966 (Việt Nam gia nhập 1982 (quy định) “Thanh thiếu niên cần được bảo về và không bị bóc lột về kinh tế - xã hội, cấm bóc lột lao động trẻ em” Theo công ước về quyền trẻ em quy định: Các thành viên phải tôn trọng và đảm bảo các quyền được nêu ra trong công ước này đối với mỗi trẻ em thuộc quyền tài phán của họ mà không có một sự phân biệt đối xử nào, bất kể trẻ em, cha mẹ hay người giám hộ pháp lý của trẻ em đó thuộc chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, chính kiến gì khác, nguồn gốc quốc gia, dân tộc hay xã hội, tài sản, khuyết tật, xuất thân gia đình và những mối tương quan khác [41]. Cụ thể, quyền trẻ em đƣợc pháp luật bảo vệ dựa trên những nhóm quyền cơ bản sau: Thứ nhất, nhóm quyền sống còn là quyền cơ bản của mỗi con người đảm bảo quyền được sống và đáp ứng những nhu cầu cơ bản để tồn tại. Do đối tượng chủ thể quyền là trẻ em còn non nớt về cả thể chất và tinh thần, không thể tự nuôi sống bản thân nên trong nội dung công ước có ghi nhận quyền được sống nhằm ngăn chặn các quốc gia có bất kỳ hành động tùy tiện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nào dẫn đến tước đoạt đi quyền sống của trẻ em tại điều 6: “Các quốc gia thành viên thừa nhận rằng mỗi trẻ em đều có quyền được sống”.
Theo đó, việc đảm bảo sự sống còn của trẻ em không chỉ là việc đảm bảo về tính mạng mà còn là việc bảo đảm cho trẻ em được cung cấp dinh dưỡng và sự chăm sóc y tế ở mức độ cao nhất dựa trên nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ theo điều 24: “quyền có sức khỏe và được chăm sóc sức khỏe”. Thứ hai, nhóm quyền được bảo vệ là việc bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bị bỏ rơi, bị phân biệt đối xử, bị lạm dụng. Việc bảo vệ trẻ em trong nhóm quyền này không chỉ là ngăn ngừa sự xâm hại về thể chất, tinh thần đối với trẻ mà còn bao gồm cả các hoạt động, biện pháp ngăn ngừa, khắc phục những điều kiện bất lợi đối với cuộc sống của trẻ em. Cụ thể, bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bị bỏ rơi bao gồm sự bỏ rơi của bố mẹ, xã hội, tước đi sự chăm sóc cơ bản về sức khỏe, giáo dục đối với trẻ.
Đối với các tình huống nguy hiểm, thảm họa thiên nhiên và chiến tranh có thể đe dọa khẩn cấp đối với sự sống còn và phát triển của trẻ em. Trẻ em tị nạn, trẻ em sống trong hoàn cảnh xung đột vũ trang… đều có quy định cần có biện pháp bảo vệ đặc biệt. Công ước bảo vệ cho trẻ em gái, trẻ em tàn tật, trẻ em tị nạn, trẻ em vùng dân tộc thiểu số, trẻ em bản địa tránh khỏi bất cứ hình thức phân biệt đối xử nào và tạo điều kiện để các em có quyền được giáo dục hòa nhập bình đẳng như những trẻ em khác trong cộng đồng các em đang sinh sống. Công ước cũng hướng tới quy định việc phục hồi và giúp tái hòa nhập cho trẻ em là nạn nhân của sự lạm dụng, bóc lột, tình dục, bắt cóc, buôn bán.
Thứ ba, nhóm quyền phát triển. Đây là nhóm quyền cơ bản tạo điều kiện đảm bảo cho trẻ em được phát triển toàn diện cả thể chất và tinh thần trên các phương diện về chăm sóc sức khỏe, giáo dục phổ cập, phát triển năng khiếu và đảm bảo quyền vui chơi, giải trí, tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao du lịch… phù hợp với lứa tuổi. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, nhóm quyền tham gia là việc để trẻ em được bày tỏ ý kiến cá nhân đối với các vấn đề liên quan đến bản thân và quyền được tiếp cận thông tin, bày tỏ ý kiến, tham gia các hoạt động xã hội. QTE thực sự có hiệu lực chỉ khi chính trẻ em xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình mà pháp luật không cấm.
Tuy nhiên trên thực tế, không mọi trường hợp trẻ em đều có thể tự mình thực hiện quyền này mà quyền trẻ em được thực thi và bảo đảm thông qua người đại diện hoặc người giám hộ. Những cá nhân này thực hiện quyền và nghĩa vụ cho trẻ khi trẻ chưa có khả năng thực thi quyền của mình khi tham gia vào các quan hệ xã hội đòi hỏi những điều kiện nhất định hoặc khi bản thân trẻ không có đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của mình… Bên cạnh đó, nhằm bảo đảm quyền trẻ em được thực thi thì việc quy định trách nhiệm của các cá nhân, cơ quan, tổ chức liên quan cần có nghĩa vụ để. Như vậy, quyền trẻ em chỉ được bảo đảm thực hiện khi và chỉ khi được pháp luật ghi nhận và đảm bảo quyền này thực thi trong thực tế. Vì vậy, không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận các điều luật về quyền trẻ em mà pháp luật cần có các biện pháp bảo đảm để các quyền đó được thực thi.
Khái niệm bảo vệ quyền trẻ em Như đã đề cập ở trên, quyền trẻ em được toàn thể cộng đồng quốc tế cũng quan tâm và bảo vệ.