Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh: Tất cả những điều cần biết

Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh là quy định pháp lý quan trọng, đảm bảo quyền lợi của nhà sản xuất và tác giả trong ngành công nghiệp phim.

• Tác giả: Lưu Phúc Vinh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Nguyễn Gia Thiện
• Trường học: Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. Câu hỏi nghiên cứu
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4.2.1. Phạm vi về nội dung
• 4.2.2. Phạm vi về thời gian
• 4.2.3. Phạm vi về không gian
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Nội dung nghiên cứu
• 7. Đóng góp của đề tài
• 8. Tổng quan về lĩnh vực nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của quyền tác giả
• 1.1.1. Khái niệm quyền tác giả
• 1.1.2. Đặc điểm của quyền tác giả
• 1.2. Khái niệm và đặc điểm của bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 1.2.1. Khái niệm Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 1.2.2. Đặc điểm của bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 1.3. Vai trò của việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 1.4. Nguyên tắc bảo hộ Quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 1.4.1. Đối tượng của quyền tác giả được bảo hộ không phụ thuộc vào giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật
• 1.4.2. Quyền tác giả thiên về bảo hộ hình thức thể hiện tác phẩm
• 1.4.3. Hình thức xác lập quyền theo cơ chế bảo hộ tự động
• 1.4.4. Quyền tác giả không được bảo hộ một cách tuyệt đối
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG II: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH VÀ CÁC KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả
• 2.2. Chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.2.1. Tác giả, đồng tác giả
• 2.2.2. Chủ sở hữu quyền tác giả tác đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.3. Nội dung về quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.3.1. Quyền nhân thân
• 2.3.2. Quyền tài sản
• 2.4. Giới hạn quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.4.1. Sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền thù lao
• 2.4.2. Sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép nhưng phải trả tiền nhuận bút, thù lao cho chủ sở hữu quyền tác giả
• 2.5. Thời hạn bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.6. Hành vi xâm phạm quyền tác giả đối tác phẩm điện ảnh
• 2.6.1. Quy định của Điều ước quốc tế
• 2.6.2. Quy định của Pháp luật Việt Nam
• 2.7. Các biện pháp bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh
• 2.7.1. Biện pháp dân sự
• 2.7.2. Biện pháp hành chính
• 2.7.3. Truy cứu trách nhiệm hình sự
• 2.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG II
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Phần này trình bày khái niệm và đặc điểm của bảo hộ quyền tác giả và tác phẩm điện ảnh. Quyền tác giả được định nghĩa là quyền của tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo, bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Tác phẩm điện ảnh là loại hình nghệ thuật kết hợp giữa hình ảnh, âm thanh và kịch bản, mang tính sáng tạo cao. Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh nhằm bảo vệ quyền lợi của tác giả và chủ sở hữu, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của ngành điện ảnh.

1.1 Khái niệm và đặc điểm của quyền tác giả

Quyền tác giả là quyền pháp lý của tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo. Đặc điểm của quyền tác giả bao gồm tính sáng tạo, tính độc đáo và tính cá nhân. Quyền tác giả được bảo hộ tự động từ thời điểm tác phẩm được định hình dưới một hình thức nhất định, không cần đăng ký. Tuy nhiên, việc đăng ký bản quyền giúp tăng cường khả năng bảo vệ quyền lợi của tác giả trong trường hợp tranh chấp.

1.2 Khái niệm và đặc điểm của tác phẩm điện ảnh

Tác phẩm điện ảnh là loại hình nghệ thuật kết hợp giữa hình ảnh, âm thanh và kịch bản, mang tính sáng tạo cao. Đặc điểm của tác phẩm điện ảnh bao gồm tính phức tạp trong quá trình sản xuất, sự tham gia của nhiều bên như đạo diễn, biên kịch, diễn viên và nhà sản xuất. Việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh cần xem xét đến quyền lợi của tất cả các bên liên quan.

II. Quy định của pháp luật Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Phần này phân tích các quy định của luật bản quyền Việt Nam liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành là cơ sở pháp lý chính để bảo vệ quyền tác giả. Các quy định này bao gồm việc xác định chủ thể quyền tác giả, nội dung quyền tác giả, và các biện pháp bảo vệ quyền tác giả.

2.1 Chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh bao gồm tác giả, đồng tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm, trong khi chủ sở hữu quyền tác giả có thể là cá nhân hoặc tổ chức đầu tư tài chính và cơ sở vật chất để sản xuất tác phẩm. Luật bản quyền quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể này.

2.2 Nội dung quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Nội dung quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân bao gồm quyền đặt tên tác phẩm, quyền công bố tác phẩm và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Quyền tài sản bao gồm quyền khai thác, sử dụng và chuyển nhượng quyền tác giả. Pháp luật bản quyền cũng quy định các giới hạn quyền tác giả để đảm bảo cân bằng lợi ích giữa tác giả và công chúng.

III. Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Phần này đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật bản quyền trong việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh tại Việt Nam. Thực tế cho thấy, tình trạng xâm phạm quyền tác giả vẫn còn phổ biến, đặc biệt là việc sao chép và phân phối trái phép tác phẩm điện ảnh trên internet. Các giải pháp được đề xuất bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường công tác thực thi và nâng cao nhận thức của công chúng về quyền tác giả.

3.1 Thực trạng xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Thực trạng xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Các hành vi xâm phạm phổ biến bao gồm sao chép, phân phối trái phép tác phẩm điện ảnh trên internet, cũng như việc sử dụng tác phẩm mà không xin phép hoặc trả thù lao cho tác giả. Luật điện ảnh và luật sở hữu trí tuệ cần được hoàn thiện để giải quyết các vấn đề này.

3.2 Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả

Để hoàn thiện pháp luật bản quyền trong việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh, cần thực hiện các giải pháp như: sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để phù hợp với thực tiễn; tăng cường công tác thực thi pháp luật, đặc biệt là trên môi trường internet; và nâng cao nhận thức của công chúng về tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tác giả. Các giải pháp này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành điện ảnh Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành công nghiệp điện ảnh toàn cầu đã trải qua hơn 100 năm phát triển và đóng góp hàng trăm tỷ USD vào nền kinh tế sáng tạo thế giới. Tại Việt Nam, điện ảnh không chỉ giữ vai trò là loại hình nghệ thuật thứ bảy giàu giá trị văn hóa tinh thần mà còn là ngành kinh tế mũi nhọn đang trên đà bứt phá. Tuy nhiên, sự bùng nổ của môi trường số và các nền tảng phát trực tuyến đã khiến các hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh gia tăng theo cấp số nhân, với ước tính hơn 80% các tác phẩm điện ảnh chiếu rạp bị phát tán trái phép trên không gian mạng ngay trong tuần đầu công chiếu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết khoảng cách giữa quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành và thực tiễn thực thi bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể của công trình gồm: làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quyền tác giả điện ảnh; rà soát, đánh giá toàn diện các quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ từ năm 2005 đến Luật sửa đổi, bổ sung năm 2022; phân tích thực trạng tranh chấp, xâm phạm bản quyền điển hình; và đề xuất các giải pháp lập pháp khả thi nhằm hoàn thiện khung pháp lý.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế như Công ước Berne, Hiệp định TRIPS, Hiệp định CPTPP và Hiệp ước WCT trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2023 trên phạm vi toàn quốc. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 50% thời gian xử lý tranh chấp bản quyền và nâng cao tỷ lệ thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cân bằng lợi ích và học thuyết tài sản trí tuệ vô hình làm nền tảng phân tích. Lý thuyết cân bằng lợi ích xác lập nguyên tắc dung hòa giữa quyền độc quyền khai thác kinh tế của tác giả, chủ sở hữu tác phẩm với quyền tiếp cận tri thức, thụ hưởng văn hóa của công chúng xã hội theo chuẩn mực quốc tế của Tổ chức Thương mại Thế giới. Học thuyết tài sản vô hình giải thích cơ chế bảo hộ hình thức thể hiện của tác phẩm thay vì bảo hộ ý tưởng thuần túy, cũng như nguyên tắc phát sinh quyền tự động ngay khi tác phẩm được định hình dưới dạng vật chất nhất định mà không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 5 khái niệm cốt lõi:

1. Quyền tác giả: Quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu theo quy định tại Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ.
2. Tác phẩm điện ảnh: Tác phẩm được tạo ra từ sự kết hợp của nhiều loại hình nghệ thuật, thể hiện bằng hình ảnh động liên tiếp kết hợp với âm thanh và các hiệu ứng kỹ thuật.
3. Đồng tác giả: Những cá nhân cùng trực tiếp tham gia sáng tạo tác phẩm với ý chí kết hợp đóng góp thành một chỉnh thể hoàn chỉnh theo Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022.
4. Quyền nhân thân và quyền tài sản: Hai nhóm quyền cơ bản cấu thành quyền tác giả theo Điều 19 và Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ.
5. Tác phẩm phái sinh: Tác phẩm được chuyển thể, phóng tác, cải biên từ tác phẩm gốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 100% hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam gồm Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Sở hữu trí tuệ các năm 2005, 2009, 2019, 2022, Luật Điện ảnh năm 2006, 2022 cùng các bản án thực tế từ Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn 2005 - 2023. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 12 văn bản luật chuyên ngành cùng hơn 10 vụ việc vi phạm bản quyền và tranh chấp tư cách tác giả tiêu biểu như vụ tranh chấp bộ truyện Thần đồng Đất Việt và vụ án hình sự website Phimmoi.net.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm chọn lọc các án lệ mang tính bước ngoặt, phản ánh rõ nét xung đột giữa quyền nhân thân và quyền tài sản. Nghiên cứu kết hợp phương pháp phân tích quy phạm chuẩn tắc, phương pháp so sánh luật học đối chiếu với pháp luật Châu Âu, Hoa Kỳ và phương pháp tổng hợp thực tiễn. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, làm rõ những điểm tương đồng và bất cập của pháp luật Việt Nam so với chuẩn mực quốc tế trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực tiễn và pháp lý đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tồn tại xung đột sâu sắc giữa quyền nhân thân không thể chuyển giao của tác giả với quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả. Thực tế cho thấy các vụ tranh chấp liên quan đến quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm và quyền làm tác phẩm phái sinh chiếm khoảng 45% tổng số tranh chấp bản quyền nghệ thuật phức tạp. Điển hình như Bản án dân sự sơ thẩm số 35/2019/DSST và Bản án dân sự phúc thẩm số 774/2019/DSPT vụ Thần đồng Đất Việt đã chứng minh việc bên đầu tư tài chính không thể tự ý tạo ra các biến thể phái sinh nếu chưa có sự đồng ý của tác giả trực tiếp sáng tạo.

Thứ hai, định nghĩa về đồng tác giả trước đây tại Nghị định số 22/2018/NĐ-CP còn thiếu chặt chẽ, dễ dẫn đến tranh chấp giữa nhóm sáng tạo kịch bản, đạo diễn và các bộ phận kỹ thuật như âm thanh, ánh sáng, quay phim khi chiếm tới hơn 30% vướng mắc trong việc phân chia tiền nhuận bút và thù lao khai thác tác phẩm.

Thứ ba, sự bùng nổ của hành vi xâm phạm bản quyền trên Internet diễn biến ngày càng phức tạp. Các trang web lậu sao chép, truyền đạt trái phép tác phẩm điện ảnh thu hút hàng triệu lượt truy cập mỗi ngày, gây thiệt hại ước tính hàng trăm tỷ đồng cho các nhà sản xuất phim và đơn vị phát hành rạp tại Việt Nam.

Thứ tư, chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi vi phạm bản quyền điện ảnh còn quá thấp so với lợi nhuận bất chính thu được, trong khi số vụ việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 chỉ chiếm chưa đầy 5% tổng số vụ vi phạm được phát hiện trên thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc quy định pháp luật chưa theo kịp tốc độ chuyển đổi số và tính chất đa chủ thể đặc thù của tác phẩm điện ảnh. Khi so sánh với công trình của Vũ Mạnh Chu năm 2005 và nghiên cứu của Nguyễn Thu Hương năm 2016, luận văn nhận thấy các nghiên cứu trước chủ yếu tiếp cận ở góc độ lý luận chung hoặc môi trường Internet sơ khai. Trong khi đó, báo cáo quốc tế của IRIS plus năm 2012 và nghiên cứu của Maximilian von Grafenstein năm 2012 đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác lập thời hạn bảo hộ và cơ chế cấp phép linh hoạt cho các tác phẩm nghe nhìn.

Dữ liệu so sánh giữa Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và Luật sửa đổi năm 2022 có thể được trực quan hóa qua bảng đối chiếu quy định:

• Bảng đối chiếu quyền đặt tên: Luật năm 2005 quy định quyền đặt tên thuộc quyền nhân thân tuyệt đối của tác giả; Luật năm 2022 cho phép tác giả thỏa thuận chuyển quyền sử dụng quyền đặt tên cho chủ sở hữu quyền tài sản theo Khoản 1 Điều 19.
• Bảng đối chiếu tác phẩm phái sinh: Luật năm 2005 chưa quy định cơ chế ràng buộc khi làm tác phẩm phái sinh; Luật năm 2022 bổ sung điều kiện làm tác phẩm phái sinh gây ảnh hưởng đến quyền nhân thân phải có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả theo Khoản 2 Điều 20.
• Bảng cơ chế chủ thể điện ảnh: Luật năm 2005 liệt kê chung tập thể tác giả; Luật năm 2022 tại Điều 21 phân định rõ quyền nhân thân cơ bản cho biên kịch, đạo diễn và quyền thỏa thuận của nhà đầu tư sản xuất phim.

Ý nghĩa thực tiễn của những sửa đổi này là tháo gỡ điểm nghẽn thương mại hóa tác phẩm, bảo đảm quyền lợi chính đáng cho cả nhà đầu tư vốn lẫn tác giả sáng tạo nội dung.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022: Ban hành nghị định quy định chi tiết quy trình thỏa thuận chuyển quyền đặt tên và biểu mẫu văn bản chấp thuận làm tác phẩm phái sinh đối với tác phẩm điện ảnh. Cơ quan chủ trì: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ. Thời hạn hoàn thành: Giai đoạn 2023 - 2024. Mục tiêu: Chuẩn hóa 100% hợp đồng sản xuất phim thương mại theo quy định mới.

2. Tăng cường trách nhiệm pháp lý của nhà cung cấp dịch vụ Internet: Xây dựng cơ chế phối hợp gỡ bỏ nội dung vi phạm bản quyền trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu hợp lệ từ chủ sở hữu quyền tác giả. Cơ quan thực hiện: Bộ Thông tin và Truyền thông kết hợp các đơn vị cung cấp hạ tầng viễn thông. Thời gian triển khai: 2023 - 2025. Mục tiêu: Giảm thiểu ít nhất 70% số lượng liên kết chiếu phim lậu trên không gian mạng.

3. Nâng cao hiệu lực chế tài xử phạt hành chính và đẩy mạnh xử lý hình sự: Điều chỉnh tăng mức phạt tiền vi phạm hành chính đối với hành vi phát tán phim trái phép lên gấp 3 đến 5 lần giá trị thiệt hại thực tế; tăng cường khởi tố hình sự các đường dây vận hành website phim lậu quy mô lớn theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Cơ quan thực thi: Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân và Cơ quan Cảnh sát điều tra. Lộ trình thực hiện: 2024 - 2026.

4. Thành lập Trung tâm quản lý tập thể quyền tác giả tác phẩm điện ảnh chuyên nghiệp: Thúc đẩy việc ủy quyền tập trung và thu tiền bản quyền trên các nền tảng kỹ thuật số xuyên biên giới. Cơ quan thực hiện: Hội Điện ảnh Việt Nam cùng các hiệp hội sản xuất phim. Thời hạn hoàn thiện mô hình: Tầm nhìn đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

1. Nhà sản xuất phim, đạo diễn và biên kịch: Giúp nắm vững cơ chế phân định quyền nhân thân và quyền tài sản theo Điều 21 Luật Sở hữu trí tuệ, từ đó xây dựng các hợp đồng hợp tác sản xuất minh bạch, hạn chế tranh chấp về quyền phái sinh và quyền đặt tên tác phẩm.

2. Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý sở hữu trí tuệ: Cung cấp hệ thống luận cứ chuyên sâu và phân tích án lệ thực tiễn từ các bản án dân sự số 35/2019/DSST và 774/2019/DSPT để vận dụng hiệu quả trong quá trình bảo vệ quyền lợi cho thân chủ tại tòa án.

3. Cơ quan quản lý văn hóa và cơ quan thực thi pháp luật: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về phương thức vi phạm bản quyền thời đại số và đề xuất giải pháp kỹ thuật kết hợp pháp lý để xử lý các hành vi sao chép trái phép trên Internet.

4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật sở hữu trí tuệ, luật kinh tế và luật so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh phát sinh từ thời điểm nào? Căn cứ Khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh tự động kể từ khi tác phẩm điện ảnh được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định như băng đĩa, tệp tin kỹ thuật số, không phân biệt nội dung, chất lượng và không bắt buộc phải đăng ký.

Biên kịch và đạo diễn có những quyền nhân thân nào theo quy định mới? Theo Điều 21 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022, biên kịch và đạo diễn được hưởng đầy đủ các quyền nhân thân quy định tại Điều 19 như đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm, đồng thời có thể thỏa thuận với nhà sản xuất về quyền đặt tên tác phẩm.

Chủ sở hữu quyền tác giả có được tự ý làm phần tiếp theo của tác phẩm điện ảnh không? Không. Theo quy định tại Khoản 2 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 và án lệ Thần đồng Đất Việt, việc làm tác phẩm phái sinh hoặc sáng tác phần tiếp theo nếu ảnh hưởng đến quyền nhân thân của tác giả thì bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả gốc.

Hành vi phát tán phim lậu trên mạng Internet bị xử lý ra sao? Tùy theo tính chất và mức độ, hành vi phát tán phim lậu có thể bị xử phạt vi phạm hành chính lên tới hàng trăm triệu đồng hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự với mức phạt tù lên đến 5 năm, như trường hợp khởi tố hình sự trang web Phimmoi.net năm 2021.

Thời hạn bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh là bao lâu? Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, tác phẩm điện ảnh có thời hạn bảo hộ quyền tài sản là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu tiên; đối với tác phẩm chưa công bố trong 25 năm kể từ khi định hình thì thời hạn bảo hộ là 100 năm kể từ khi định hình.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh, làm nổi bật tính chất sáng tạo đa chủ thể đặc thù của loại hình nghệ thuật thứ bảy.
• Phân tích sâu sắc các điểm mới tiến bộ của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 trong việc giải quyết xung đột giữa quyền nhân thân của tác giả sáng tạo và quyền tài sản của nhà đầu tư sản xuất phim.
• Đánh giá chân thực thực trạng xâm phạm bản quyền điện ảnh trên môi trường số thông qua các vụ việc điển hình như trang web Phimmoi.net và tranh chấp pháp lý Thần đồng Đất Việt.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế lập pháp, nâng cao hiệu lực chế tài xử phạt và phát triển mô hình quản lý tập thể quyền tác giả với lộ trình từ năm 2023 đến năm 2030.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn chuẩn xác cho các nhà làm phim, luật sư và cơ quan quản lý nhà nước nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền công nghiệp điện ảnh Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH 1. Khái niệm và đặc điểm của quyền tác giả 1. Khái niệm quyền tác giả Theo dòng phát triển pháp luật của các quốc gia trên thế giới về quyền sở hữu trí tuệ nói chung, thuật ngữ quyền tác giả ngày càng được nhìn nhận dưới góc độ rộng hơn về bản chất và giới hạn bảo hộ, đồng thời xác định rõ và cụ thể hơn hành vi nào bị coi là xâm phạm quyền tác giả và ghi nhận ngày càng nhiều những biện pháp hữu hiệu hơn để bảo hộ sản phẩm trí tuệ của tác giả khỏi hành vi xâm phạm này. Mặc dù hệ thống pháp luật giữa các quốc gia là khác nhau dẫn đến việc mỗi nơi có cách định nghĩa riêng về quyền tác giả, tuy nhiên, về ghi nhận chung thì quyền tác giả được biết đến như một loại quyền chính đáng của những người sáng tạo, những người tham gia vào hoạt động văn hóa, nghệ thuật, khoa học.

Theo từ điển Tiếng Việt, Tác giả là người sáng tác một TP văn học, nghệ thuật, hoặc khoa học 1. Như vậy tác giả là người sáng tạo ra các TP viết như sách, kịch, thơ,.Nói chính xác hơn, tác giả là người đã tạo ra hoặc ban sự sống cho một thứ gì đó và có trách nhiệm đối với thứ đó hay nói cách khác đó là QTG. Trong pháp luật quốc tế, khái niệm về QTG đã quy định những trường hợp đồng ý hoặc không đồng ý cho phép người khác sử dụng TP, phổ biến TP của tác giả. Hệ thống pháp luật dân sự đã bảo vệ các quyền vốn có của tác giả.

Theo dòng lịch sử nước ta, khái niệm về QTG cũng được biết đến từ đầu thập niên 40 của TK XX, QTG được xem là quyền quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhằm tạo nên những TP mang giá trị tinh thần cũng như phục vụ cho sự nghiệp dựng và giữ nước ngày càng phát triển trong mọi lĩnh vực.2 Pháp luật Việt Nam cũng đã xây dựng và dần hoàn thiện để quy định đầy đủ hơn về lĩnh vực quyền tác giả. Chế định quyền tác giả được ghi nhận trong các 1 Lưu Văn Hy (2009), Từ điển tiếng Việt, NXB Thanh Niên, tr.908 2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017). “Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ”, NXB Công an Nhân dân, Tr.33 10 văn bản thuộc hệ thống pháp luật như hiến pháp, bộ luật dân sự, luật sở hữu trí tuệ và các văn bản dưới luật có liên quan khác. Khoản 2 Điều 4 Luật SHTT định nghĩa “Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra”.

Căn cứ theo các quy định của pháp luật về QTG thì QTG có thể được hiểu theo hai phương diện: (i) Phương diện khách quan: QTG là tổng hợp các quy phạm PL về QTG nhằm xác định và bảo vệ quyền của tác giả, cùa chủ sở hữu QTG, xác định các nghĩa vụ của các chủ thể trong việc sáng tạo và sử dụng các TP văn học, nghệ thuật, khoa học. Quy định trình tự thực hiện và bảo vệ các quyền đó khi có hành vi xâm phạm; (ii) Phương diện chủ quan: QTG là quyền dân sự cụ thể (quyền tài sản và quyền nhân thân) của chủ thể với tư cách là tác giả hoặc chủ sở hữu QTG đối với TP văn học, nghệ thuật, công trình khoa học và quyền khởi kiện hay không khởi kiện khi quyền của mình bị xâm phạm. 3 Hay nói cách khác QTG còn được hiểu là quyền tinh thần và quyền độc quyền về kinh tế được pháp luật trao cho người sáng tạo ra TP và những tổ chức, cá nhân thực hiện các hoạt động sáng tạo với sự hỗ trợ của kỹ thuật và công nghệ, để truyền tải TP thuộc QTG đến công chúng. QTG là quyền riêng tư và thiêng liêng của tổ chức, cá nhân bằng sức lực của mình để tạo các ra TP có giá trị và được pháp luật bảo hộ.

Những tổ chức, cá nhân có QTG, quyền liên quan phải tự quản lý quyền của mình, khai thác nó để thu lại các khoản tài chính đã đầu tư, đồng thời đầu tư sáng tạo tiếp. Như vậy QTG, quyền liên quan là các quy định pháp luật liên quan đến sáng tạo, đến các quyền và thực thi QTG, các quyền liên quan.4 Như đã phân tích trên, QTG là quyền của chủ thể đối với các tác phẩm sáng tạo trí tuệ của mình. Cũng như các quan hệ pháp luật dân sự khác, lĩnh vực 3 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017). “Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ”, NXB Công an Nhân dân, Tr.34 4 Học viện Báo chí và Tuyên truyền (2019).

“Giáo trình Quyền tác giả, Quyền liên quan trong hoạt động xuất bản”, NXB Thông tin và Truyền thông, Tr.9 11 này cũng hay diễn ra những tranh chấp, vậy nên, việc phát sinh nhu cầu bảo hộ quyền hợp pháp của các chủ thể là điều tất yếu và có thể được khái quát rằng bảo hộ QTG là toàn bộ các quy định của pháp luật nhằm công nhận quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan và từ đó đặt ra các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được pháp luật thừa nhận. Việc xử lý hành vi xâm phạm QTG sẽ được thực hiện tùy theo tính chất, mức độ xâm phạm. Nói theo cách khác QTG cho phép tác giả, chủ sở hữu QTG độc quyền khai thác, sử dụng TP văn học, nghệ thuật, khoa học do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Về bản chất, QTG là quyền chỉ dành riêng cho người sáng tạo TP.

Nghĩa là, QTG được xác định trong một phạm vi và thời hạn nhất định. Đó là quyền ngăn cấm người thứ ba khai thác, sử dụng TP được bảo hộ. Từ khái niệm QTG, ta có thấy rằng QTG được xem như một quan hệ pháp luật dân sự, và được bảo hộ theo các quy định của Pháp luật Dân sự. Như vậy Nhà nước không bảo hộ những TP có nội dung trái PL, đạo đức xã hội, đi ngược lại với lợi ích của Nhà nước và lợi ích công cộng.

Đặc điểm của quyền tác giả Quyền tác giả được hiểu là quyền sở hữu đối với các kết quả của hoạt động sáng tạo trí tuệ của con người trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật hoặc khoa học được pháp luật thừa nhận và bảo hộ. Là một bộ phận của quyền SHTT, QTG được Nhà nước ghi nhận và bảo đảm bằng pháp luật. Những đặc điểm của QTG được thể hiện ở các khía cạnh sau: Về đối tượng: Quyền SHTT là một lĩnh vực sở hữu đặc thù có đối tượng là các tài sản vô hình (tài sản phi vật thể) hình thành từ hoạt động sáng tạo của con Sự khác biệt lớn nhất giữa hai loại sở hữu nói trên thể hiện ở chính đối tượng sở hữu. Nếu như đối tượng của sở hữu tài sản thông thường là các tài sản vật chất, hữu hình có thể tiếp cận về cơ học được, thì đối tượng của SHTT là các tài sản vô hình, phi vật thể.

Pháp Luật chỉ bảo hộ QTG khi các ý tưởng, sáng được thể hiện qua một hình thức nhất định như: Tác phẩm viết, 5 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017). “Giáo trình Luật Sở hữu trí tuệ”, NXB Công an Nhân dân, Tr.34 12 tác phẩm hội họa, tác phẩm sân khấu, tác phẩm điện ảnh.Bên cạnh đó tài sản trí tuệ lại có khả năng bị xâm phạm hơn những tài sản hữu hình khác, có khả năng lan truyền rộng lớn đặc biệt là trong thời đại công nghệ thông tin phát triển như hiện nay. Môi trường kỹ thuật số đã thay đổi phương thức thể hiện tác phẩm dưới dạng số hóa, với những ưu điểm vượt trội so với các hình thức thể hiện tác phẩm thông thường. Tuy nhiện đây cụng là một trường tiềm tang nhiều khả năng xảy ra hành vi xâm phạm QTG vì đây là một phương tiện thuận tiện cho việc sao chép, phân phối bất hợp pháp tác phẩm.

Về phạm vi quyền: Mặc dù quyền sở hữu nói chung mang bản chất là quyền tài sản, nhưng đối với quyền SHTT, trong đó có QTG, bên cạnh việc bảo vệ các quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu QTG, pháp luật cũng ghi nhận cả các quyền nhân thân cho chủ thể sáng tạo. Tác phẩm khác với các tài sản thông thường, nó là một sáng tạo tinh thần thể hiện nhân cách và kết quả lao động sáng tạo tinh thần của tác giả. Vì vậy, trước hết, tác giả có quyền đối với đứa con tinh thần của mình như đặt tên tác phẩm; quyền được công nhận tên tuổi (quyền về nhân thân) hay công bố tác phẩm ở đâu, như thế nào, cùng với việc được hưởng các lợi ích kinh tế khi tác phẩm được khai thác. Về nội dung quyền: Do bản chất đối tượng SHTT là tài sản vô hình, nên việc nắm giữ, quản lý nó không thể thực hiện được như các tài sản thông thường.

Vì vậy, QTG cũng giống như quyền SHTT nói chung, về bản chất chỉ tập trung vào độc quyền sử dụng, khai thác tác phẩm là chủ yếu. Về giới hạn quyền: Khác với quyền sở hữu tài sản thông thường, quyền SHTT, trong đó có QTG là loại quyền được bảo hộ có tính “giới hạn”. Bảo hộ QTG có mục đích khuyến khích hoạt động sáng tạo, tạo động lực thúc đẩy phát triển văn hóa, nghệ thuật bằng cách dành cho tác giả, chủ sở hữu chủ sở hữu độc quyền sử dụng, khai thác tác phẩm trong một thời hạn. Tuy nhiên, QTG không được cản trở hay gây ảnh hưởng đến lợi ích công cộng và sự phát triển của xã hội.

Nguyên tắc cân bằng lợi ích là nguyên tắc cơ bản, xuyên suốt trong các quy định về bảo hộ quyền SHTT cũng như QTG nhằm dung hòa lợi ích của chủ thể của QTG với lợi ích chung của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của 13 chủ thể khác. Khái niệm và đặc điểm của bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh 1. Khái niệm Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh Tính đến nay, điện ảnh đã có hơn 100 năm tuổi. Sự ra đời của điện ảnh đã làm cho nghệ thuật biến động và khởi sắc, nó tác động to lớn đến đời sống nhân loại.

Người ta không khỏi bất ngờ trước nó, nhưng điện ảnh là gì thì chưa có một khái niệm chính thức nào. Theo Từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ “điện ảnh” được hiểu là việc “nghệ thuật thể hiện hiện thực bằng hình ảnh, được thu hình và phát lên màn ảnh” 6.