CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE BAO HỘ QUYEN SỞ HỮU TRÍ TUE DOI VOI TRI THUC TRUYEN THONG 1. Khái niệm, đặc điểm va các hình thức biểu hiện của tri thức truyền thống Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đã thực hiện một bộ phim hoạt hình ngắn thú vị và dễ hiểu với tiêu đề “Những cuộc phiêu lưu cia Yakuanoi” (The Adventures of the Yakuanoi) để giới thiệu về Tri thức truyền thống và mối quan hệ giữa tri thức truyền thống với việc bảo hộ sở hữu trí tuệ. Bộ phim diễn ra trong 5 phút có thé mang đến cho chúng ta một cái nhìn tong quan về Tri thức truyền thống!. Bộ phim ké về một câu chuyện của những người thuộc cộng động nhỏ Yakuanoi sinh sống sâu trong rừng nhiệt đới.
Cộng đông này qua nhiều thế hệ đã phát hiện và gìn giữ những sáng kiến, những khám phá và kinh nghiệm vô giá dé sinh ton và phát triển. Một trong những vốn quý giá đó là hop chất kỳ diệu được lấy từ những mam cây Suryan khỏe mạnh. Những mam cây nay chỉ được thu hoạch I nam một lan vào cuối của mỗi mùa xuân. Với kinh nghiệm truyền đời trong thu hoạch, chiết xuất, chăm nom riêng biệt của cộng đồng Yakuanoi, họ đã tạo ra hợp chất quý giá này có tác dụng kỳ diệu với da, chong lão hóa, chữa bỏng, làm lành các vết thương và cả bệnh ngoài da aczema.
Nó được coi là một vốn quý giá trong cộng đông Yakuanoi, được dùng dé trao đổi hàng với nhau cũng như giao thương với các cộng đông khác gần đó. Va qua giao thương và trao đổi, công dụng của dung dich kỳ diệu này đã vượt rất xa khỏi cộng động Yakuanoi. Công dụng này đã gây ấn tượng mạnh mẽ với một công ty mỹ phẩm. Công ty này đã dau tư những khoản tiền lớn vào sản phẩm kem dưỡng da chống lão hóa và đưa ra thị trường rất thành công.
Họ cũng đăng ký sáng chế và đăng ký nhăn hiệu với tên gọi “Yakuanoi” dé bảo vệ sự ưu việt sản phẩm cũng như quyên và lợi ích của mình. Một cô gái rời cộng đông Yakuanoi của mình đến thành phố dé học ngành luật được vài năm, cô ấy chưa hé có ý niệm gì về tri thức truyền thống. Tuy nhiên, cô không khỏi băn khoăn khi thay sản phẩm dưỡng da mang tên Yakuanoi được quảng bá ở khắp thành pho cô dang ở. Cô đã tìm hiểu qua WIPO (Tổ chức sở hữu trí tuệ thé L https:/www.int/tk/en/tk/yakuanoi.html, truy cập ngày 25/9/2022.
9 giới) cũng như qua Van phòng sở hữu trí tuệ quốc gia của mình và đã hiểu về tri thức truyền thống. Cô trở lại với cộng đồng Yakuanoi của mình, thuyết phục cộng dong minh cùng gặp gỡ với công ty mỹ phẩm, trao đổi về nguồn gốc dung dịch mà họ dang sử dụng trong sản phẩm chính là tri thức truyền thông của cộng đồng người Yakuanoi. Và sau một loạt những cuộc trao đổi giữa hai bên, công ty mỹ phẩm đã phải dong ý nộp lại don sáng chế và nhãn hiệu “Yakuanoi” dưới tên dong chủ sở hữu là cộng đông người Yakuanoi và công ty mỹ phẩm đó. Điều đó có nghĩa là lợi ích và cơ hội việc làm được chia sẻ công bằng với cộng đồng người Yakuanoi.
Tri thức truyền thong đã mang lại giá trị vật chat cho chính những người dân sống trong cộng dong Yakuanoi nhờ có sự liên hệ mật thiết với sở hữu trí tuệ. Hay nói cách khác, sở hữu trí tuệ cũng góp phan không nhỏ trong việc gìn giữ bảo tôn được tri thức truyền thống không bị mai một và biến đổi theo thời gian, đông thời cũng mang lại quyên lợi cho chính cộng đông sáng tạo ra tri thức truyền thong. Sự phát triển và dau ấn của tri thức truyền thong trong tién trinh lich sử của loài người Lich sử tồn tại và phát triển của loài người gắn liền với sự sáng tạo ra, chắt lọc và truyền kiến thức từ đời này qua đời khác. Tri thức truyền thống đã và đang đóng góp một phan vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày của dai đa số người dan trên khắp thế giới, nhất là ở những quốc gia đang phát triển và kém phát triển.
Trong lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ, ở các quốc gia đang phát triển, 80% người dân phụ thuộc vào thuốc y được cô truyền dé đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khoẻ của mình?. Trong nông nghiệp, tri thức truyền thống của nông dân bản địa liên quan đến trồng trọt cũng là yếu tổ cơ bản để phát triển các giống cây trồng mới và quan trọng nhất là để đảm bảo an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu. Có đến 85-90% nhu cầu cơ ban cho cuộc song hàng ngày của những người nghèo trên thé giới, được đáp ứng dựa trên việc sử dụng trực tiếp các nguồn sinh học (và tri thức truyền thống liên quan) về thực > Krystyna Swiderska, Banishing the Biopirates: A new approach to Protecting Traditional Knowledge, International Institute for Environment and Development, 2006, https://pubs.org/sites/default/files/pdfs/migrate/14537NED.pdf?, truy cập ngày 24/4/2022. 10 phẩm, thuốc men, giao théng.
Chính vì vậy mà tri thức truyền thống là yếu tố chủ chốt trong cuộc sống hàng ngày của hàng triệu người ở các nước đang phát triển, ở những nơi mà cuộc sông của con người gắn chặt và phụ thuộc vào thiên nhiên. Một số trường hợp liên quan đến tri thức truyền thống đã thu hút sự chú ý của quốc tế. Kết quả là, vẫn đề tri thức truyền thống đã được đưa lên hàng đầu trong các cuộc tranh luận chung xung quanh sở hữu trí tuệ. Những trường hợp này liên quan đến cái thường được gọi là “tính dân số sinh học".
Các ví dụ về nghệ, neem và ayahuasca minh họa các van đề có thé phát sinh khi bảo hộ băng sáng chế được cấp cho các phát minh liên quan đến tri thức truyền thống đã có trong phạm vi công cộng. Trong những trường hợp này, các bằng sáng chế không hợp lệ đã được cấp vì những người thâm định bằng sáng chế không biết về các kiến thức truyền thống liên quan. Trong một ví dụ khác, một băng sáng chế đã được cấp cho một loài thực vật có tên là Hoodia. Ở đây, vấn đề không phải là liệu bằng sáng chế nên hay không nên được cấp, mà là liệu những người dân địa phương được gọi là San, những người đã nuôi dưỡng kiến thức truyền thống làm nền tảng cho sáng chế, có được hưởng một phần công bằng cho bắt kỳ lợi ích phát sinh từ thương mại hóa.
Hay có thé ké đến rất nhiều các loại hình, biểu hiện vô cùng đa dạng phong phú của tri thức truyền thống khác ở khắp mọi nơi trên thế giới vẫn hàng ngày hàng giờ được con người sử dụng và phát huy giá trị trong đời sống, sản xuất như": - Người Việt từ lâu đời đã lưu truyền các bài ca về tiết mưa trong năm, về dự báo thời tiết; Dân tộc Mang có kiến thức về nông lịch theo sự xuất hiện của các loài hoa; các dân tộc làm nương rẫy có vốn tri thức về phân loại đất, rừng, giống cây để trồng lúa và hoa màu”; - Theo kết quả nghiên cứu do hàng trăm nhà khoa học thực hiện trong khuôn khổ Chương trình Môi trường của Liên hiệp quốc, những người nông dân bản địa sinh sống tại phía Tây và Đông châu Phi (ví dụ dân tộc Fulbe tại Benin và các bộ tộc tại 3 The Crucible II Group, (2000), Seeding solutions: Policy Options For Genetic Resources - People, Plants And Patents Revisited, Volume 1, Copublished by International Devolopement Research Centre, International Plant Genetic Resources Institute & Dag Hammarskjéld Foundation, Page 1. 4 WIPO, Intellectual Property and Generic Resources, Tradiotional Knowledge and Traditional Cutural Expressions, 2020, trang 14,15. Lê Hồng Lý, Truyền day các tri thức văn hoá dân gian qua lễ hội, Tap chí di sản văn hoá số 7 (2014), Viện nghiên cứu văn hoá. 11 Tanzania) đã biết cách kích thích sự phát triển của các tổ mối để làm tăng độ phì nhiêu, tơi xốp cho đất; - Bộ tộc người Turkana tại Kenya biết cách chọn thời điểm thích hop dé gieo cấy, trồng trọt dựa vào kinh nghiệm quan sát dấu hiệu có mưa thông qua các loại ếch và chim, như chim mỏ sừng, chim cu muỗi; - Dân tộc người lùn Aka sống tại Trung Phi thường chữa bệnh bằng cách sử dụng các loài thảo mộc cùng với sự màu nhiệm của các nghi lễ thần thánh.
Nhiều cộng đồng bản địa trên thé giới đã biết cách sử dụng cỏ cây, hoa lá và các bộ phận của động vật dé bào chế thành các loại thuốc quý; hơn nữa, họ cũng biết lựa chọn thời điểm hái lượm dé khi bào chế thành thuốc, dược liệu đó phát huy tôi da tác dụng chữa bệnh và hiệu quả đối với sức khoẻ con người; - Ở làng Vembur, Tamil Nadu, Ấn Độ, có một người tên là Thiru Palchamy Gounder biết cách chữa bệnh cho các động vật từ lúc còn 16 tuổi. Bằng phương pháp sử dụng các vị thuốc được bào chế từ các thực vật địa phương, thầy thuốc thú y cổ truyền này đã nồi danh trong vùng nhờ khả năng chữa các loại bệnh tật khác nhau như gãy xương, áp xe, gãy sừng, lưỡi sưng tay, và sưng mặt. - Yawanawa, một cộng đồng bản địa vùng Amazone ở BrazIl, có nhiều thế hệ trồng trọt một loại cây gọi là uruku, tạo ra chất nhuộm màu đỏ tự nhiên. Hiện nay hãng mỹ phẩm danh tiếng Estée Lauder dang sử dụng chất nhuộm này dé sản xuất các sản phẩm son môi; - Bộ lạc Kani ở vùng rừng Tây Ghats, thuộc huyện Thiruvananthapuram của Kerala, vùng tây nam ấn Độ biết cách sử dụng một loại thực vật trong rừng (có tên khoa học là Trichopus zeylanicus sp.travancoricus) dé chống mệt mỏi, tạo ra trạng thái thé chất khoẻ mạnh trong mỗi cuộc hành trình du cư dài ngày.
Vô vàn những tri thức được kiến tạo theo đọc chiều dài hàng nghìn năm lịch sử loài người. Các tri thức truyền thống là yêu tô đã có từ lâu đời, được xem là một yếu tố giúp phân biệt các cộng đồng dân cư với nhau. Đối với vài cộng đồng, tri thức truyền thống còn tiếp nhận các yếu tô cá nhân và yếu tố tâm linh, đồng thời phản ánh lợi ích của cả cộng đồng. Nhiều cộng đồng dựa vào vốn tri thức truyền thông này dé tồn tại và phát triển.
12 Quan trọng là vậy, tuy nhiên, chỉ vài thập niên lại đây, cộng đồng quốc tế mới bắt đầu quan tâm đến việc công nhận và tìm cách bảo vệ, bảo tồn tri thức truyền thống (traditional knowledge - TK). Năm 1981, WIPO va UNESCO đã thông qua luật mẫu về văn học dân gian.