Báo Cáo Tổng Kết Đề Tài Về Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Đối Với Sản Phẩm Trí Tuệ Nhân Tạo

Nghiên cứu khung pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam, phân tích thách thức và giải pháp hiện nay.

• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Khung Pháp Lý Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Đối Với Sản Phẩm Trí Tuệ Nhân Tạo Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
• 1.1. Những vấn đề lý luận về sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 1.2. Khái niệm trí tuệ nhân tạo
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển của trí tuệ nhân tạo
• 1.4. Đặc điểm về sản phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 1.5. Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 1.6. Khái niệm về quyền sở hữu trí tuệ. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm do trí tuệ nhân tạo ra
• 1.7. Những thách thức và khó khăn trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 1.8. Các phương thức, biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA TỪ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
• 2.1. Quan điểm của các tổ chức quốc tế về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo
• 2.2. Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO)
• 2.3. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)
• 2.4. Quan điểm của một số quốc gia về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo
• 2.5. Các vấn đề pháp lý đặt ra về bảo vệ quyền sở hữu đối với các sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo trên thế giới
• 2.6. Sự cần thiết xác lập tư cách pháp lý cho trí tuệ nhân tạo
• 2.7. Mở rộng quy định về đối tượng bảo hộ sở hữu trí tuệ tạo điều kiện để công nhận sự bảo hộ đối với các tác phẩm tạo ra từ trí tuệ nhân tạo
• 2.8. Xác định tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả đối với các sản phẩm tạo ra từ trí tuệ nhân tạo
• 2.9. Các vấn đề pháp lý khác
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ KIẾN NGHỊ XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA TỪ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
• 3.1. Bình luận quy định pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo
• 3.2. Kiến nghị xây dựng và hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo ở Việt Nam
• 3.4. Kiến nghị xây dựng Tòa sáng chế của Việt Nam
• 3.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ nhân tạo ở Việt Nam
• MỞ ĐẦU
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Khung Pháp Lý Về Quyền Sở Hữu Trí Tuệ AI

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. AI len lỏi vào mọi khía cạnh của cuộc sống, từ y tế đến giáo dục, giao thông vận tải và nhiều lĩnh vực khác. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra những thách thức lớn về mặt pháp lý, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đối với các sản phẩm do AI tạo ra. Việt Nam hiện chưa có các quy định pháp luật cụ thể về vấn đề này, dẫn đến nguy cơ tranh chấp và thiếu động lực cho sự sáng tạo. Việc xây dựng một khung pháp lý chặt chẽ là vô cùng cần thiết để đảm bảo công bằng, khuyến khích đổi mới và tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo nghiên cứu của Học viện Ngân hàng, việc bảo vệ quyền SHTT đối với sản phẩm AI không chỉ bảo vệ quyền lợi của người tạo ra mà còn tạo ra một môi trường an toàn để chia sẻ thông tin và công nghệ.

1.1. Định Nghĩa Trí Tuệ Nhân Tạo AI Trong Pháp Luật

Hiện nay, chưa có một định nghĩa thống nhất về trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn thế giới. Tuy nhiên, có thể hiểu AI là một ngành khoa học máy tính tập trung vào việc tạo ra các hệ thống có thể suy nghĩ và hành động như con người. Các hệ thống AI được thiết kế để thực hiện các nhiệm vụ như học hỏi, giải quyết vấn đề và ra quyết định. Theo John McCarthy, cha đẻ của thuật ngữ AI, 'đến lúc nó hoạt động được thì chẳng ai gọi nó là AI nữa'. Điều này cho thấy tính chất liên tục phát triển và hội nhập của AI vào cuộc sống. Các khái niệm khác nhau, ví dụ như của Rich and Knight (1991) coi AI là khoa học nghiên cứu để máy tính thực hiện những công việc mà con người còn làm tốt hơn, càng làm rõ hơn phạm vi của AI.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Hộ Quyền SHTT Cho Sản Phẩm AI

Việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đối với sản phẩm AI là vô cùng quan trọng vì nhiều lý do. Thứ nhất, nó khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo. Khi các nhà phát triển AI biết rằng quyền của họ được bảo vệ, họ sẽ có động lực để đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các sản phẩm AI mới. Thứ hai, nó tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Khi các công ty có thể bảo vệ quyền SHTT của mình, họ sẽ có thể cạnh tranh một cách công bằng trên thị trường. Thứ ba, nó thúc đẩy sự phát triển kinh tế. AI có tiềm năng tạo ra một cuộc cách mạng trong nhiều ngành công nghiệp, và việc bảo vệ quyền SHTT sẽ giúp đảm bảo rằng Việt Nam có thể tận dụng tối đa lợi ích kinh tế từ AI. Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hợp nhất giữa doanh nghiệp, chính phủ và cộng đồng nghiên cứu để định hình chính sách phù hợp.

II. Thách Thức Pháp Lý Khi Bảo Vệ Quyền Tác Giả AI

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc bảo vệ quyền tác giả AI đặt ra nhiều thách thức pháp lý phức tạp. Một trong những thách thức lớn nhất là xác định ai là tác giả của một sản phẩm do AI tạo ra. Liệu đó là người lập trình AI, người cung cấp dữ liệu huấn luyện, hay chính AI đó? Vấn đề này trở nên phức tạp hơn khi AI có khả năng tự học và tạo ra các sản phẩm một cách độc lập. Ngoài ra, việc xác định liệu một sản phẩm AI có đủ tính sáng tạo để được bảo hộ quyền tác giả cũng là một vấn đề cần được giải quyết. Các quy định hiện hành về quyền tác giả thường dựa trên khái niệm về sự sáng tạo của con người, và việc áp dụng chúng cho các sản phẩm AI có thể gặp nhiều khó khăn. Theo báo cáo của Học viện Ngân hàng, các vấn đề pháp lý đặt ra bao gồm sự cần thiết xác lập tư cách pháp lý cho AI, mở rộng quy định về đối tượng bảo hộ và xác định tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả đối với sản phẩm AI.

2.1. Ai Là Tác Giả Của Sản Phẩm Trí Tuệ Nhân Tạo Tạo Sinh

Một trong những vấn đề pháp lý hóc búa nhất là xác định ai là tác giả khi AI tạo ra một tác phẩm mới. Liệu đó có phải là người lập trình AI, người cung cấp dữ liệu, hay chính bản thân AI? Các quy định hiện hành về quyền tác giả chủ yếu dựa trên sự sáng tạo của con người, do đó việc áp dụng chúng cho các sản phẩm do AI tạo ra là một thách thức lớn. Vấn đề này đặc biệt phức tạp đối với các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), có khả năng tạo ra nội dung mới một cách độc lập.

2.2. Tính Sáng Tạo Của AI Có Đủ Để Được Bảo Hộ Quyền Tác Giả

Để một tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, nó phải đáp ứng yêu cầu về tính sáng tạo. Tuy nhiên, việc xác định liệu một sản phẩm do AI tạo ra có đủ tính sáng tạo hay không là một vấn đề gây tranh cãi. Một số người cho rằng, AI chỉ đơn thuần là thực hiện các thuật toán đã được lập trình sẵn, do đó không thể coi là có tính sáng tạo. Những người khác lại cho rằng, AI có khả năng tạo ra những sản phẩm mới và độc đáo, vượt xa khả năng của con người, do đó xứng đáng được bảo hộ quyền tác giả.

2.3. Hành vi xâm phạm quyền SHTT trong lĩnh vực AI và biện pháp xử lý

Xâm phạm quyền SHTT trong lĩnh vực AI có thể bao gồm sao chép, sửa đổi, phân phối hoặc sử dụng trái phép các sản phẩm, thuật toán hoặc dữ liệu AI được bảo hộ. Việc xác định hành vi xâm phạm và áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp là rất quan trọng để bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu. Các biện pháp có thể bao gồm khởi kiện, yêu cầu bồi thường thiệt hại, hoặc áp dụng các biện pháp hành chính.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Bảo Hộ Sáng Chế AI Bài Học

Nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu nghiên cứu và đưa ra các quy định về bảo hộ sáng chế AI. Ví dụ, Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) đã ban hành hướng dẫn về việc xác định xem một sáng chế có thể được bảo hộ hay không nếu nó được tạo ra bởi AI. Liên minh Châu Âu (EU) cũng đang xem xét các quy định mới về sở hữu trí tuệ đối với AI. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là rất quan trọng để Việt Nam có thể xây dựng một khung pháp lý phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Theo nghiên cứu của Học viện Ngân hàng, các tổ chức quốc tế như WIPO và WTO cũng đã đưa ra các quan điểm về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm AI.

3.1. Quan Điểm Của WIPO Về Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Trong Lĩnh Vực AI

Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) đã tổ chức nhiều cuộc thảo luận và hội thảo về các vấn đề pháp lý liên quan đến AI, bao gồm cả quyền sở hữu trí tuệ. WIPO nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo ra một môi trường pháp lý khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong lĩnh vực AI, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các nhà phát triển và người sử dụng AI.

3.2. EU Tiếp Cận Vấn Đề Bảo Hộ SHTT Cho Sản Phẩm AI Như Thế Nào

Liên minh Châu Âu (EU) đang tích cực xây dựng các quy định pháp luật về AI, bao gồm cả các quy định về sở hữu trí tuệ. EU tập trung vào việc đảm bảo rằng các quy định này phù hợp với các giá trị và nguyên tắc của EU, như bảo vệ quyền dữ liệu và đạo đức AI. EU cũng đang xem xét việc tạo ra một khuôn khổ pháp lý đặc biệt cho các sản phẩm AI có rủi ro cao.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Về Pháp Lý AI Tại Việt Nam

Để hoàn thiện khung pháp lý về pháp lý AI tại Việt Nam, cần có một cách tiếp cận toàn diện và đa chiều. Thứ nhất, cần xây dựng các quy định pháp luật cụ thể về bảo hộ quyền tác giả và sáng chế đối với sản phẩm AI. Thứ hai, cần xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan đến AI, bao gồm cả nhà phát triển, người sử dụng và nhà cung cấp dịch vụ. Thứ ba, cần tăng cường hợp tác quốc tế để trao đổi kinh nghiệm và học hỏi các mô hình pháp lý tiên tiến. Học viện Ngân hàng đề xuất các giải pháp như hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ quyền SHTT đối với sản phẩm AI, xây dựng Tòa sáng chế của Việt Nam và nâng cao hiệu quả pháp luật về bảo hộ quyền SHTT.

4.1. Cần Thiết Xây Dựng Luật Riêng Về Trí Tuệ Nhân Tạo

Việc xây dựng một luật riêng về trí tuệ nhân tạo có thể là một giải pháp hiệu quả để giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến AI. Luật này có thể quy định về các vấn đề như bảo hộ quyền SHTT, trách nhiệm pháp lý, quyền dữ liệu và đạo đức AI. Tuy nhiên, việc xây dựng một luật riêng về AI cũng có thể gặp nhiều khó khăn, do tính chất liên tục phát triển và thay đổi của công nghệ AI.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi Cơ Chế Thực Thi Quyền SHTT Đối Với AI

Để đảm bảo hiệu quả của khung pháp lý về AI, cần nâng cao năng lực thực thi của các cơ quan chức năng. Điều này bao gồm việc đào tạo cán bộ có chuyên môn về AI, tăng cường trang thiết bị và công nghệ hỗ trợ, và xây dựng các quy trình xử lý vi phạm quyền SHTT một cách nhanh chóng và hiệu quả. Học viện Ngân hàng nhấn mạnh sự cần thiết xây dựng Tòa sáng chế để giải quyết các tranh chấp một cách chuyên nghiệp.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu AI Và Đổi Mới Sáng Tạo Tại Việt Nam

Nghiên cứu này có thể ứng dụng để thúc đẩy AI và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho các sản phẩm AI sẽ khuyến khích các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này, tạo ra nhiều sản phẩm và dịch vụ mới, góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Đặc biệt, nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi để thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực AI, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các nhà phát triển và người sử dụng AI. Chính sách hỗ trợ phát triển AI cần được xây dựng một cách toàn diện và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

5.1. Thúc Đẩy Phát Triển Sở Hữu Trí Tuệ Phần Mềm AI Ở Việt Nam

Cần tập trung vào việc thúc đẩy phát triển sở hữu trí tuệ phần mềm AI ở Việt Nam. Điều này bao gồm việc hỗ trợ các nhà phát triển phần mềm AI đăng ký bảo hộ quyền tác giả và sáng chế, đồng thời tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi để họ có thể khai thác và thương mại hóa các sản phẩm của mình. Cần khuyến khích nghiên cứu và phát triển các thuật toán AI mới và sáng tạo, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam.

5.2. Tạo Môi Trường Pháp Lý Thuận Lợi Cho AI Và Đổi Mới Sáng Tạo

Cần tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho AI và đổi mới sáng tạo bằng cách giảm thiểu các rào cản pháp lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng. Cần khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp và nhà đầu tư vào lĩnh vực AI, đồng thời tạo ra các cơ chế tài chính để hỗ trợ các dự án nghiên cứu và phát triển AI. Quan trọng là phải bảo vệ quyền dữ liệu một cách hiệu quả.

VI. Kết Luận Quy Định Pháp Luật Về AI Hướng Đến Tương Lai

Việc xây dựng một khung pháp lý hoàn chỉnh về quy định pháp luật về AI là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Việt Nam cần chủ động nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và xây dựng các quy định pháp luật phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể tận dụng tối đa tiềm năng của AI và trở thành một quốc gia đi đầu trong lĩnh vực này. Theo các chuyên gia, một khung pháp lý linh hoạt và phù hợp sẽ là chìa khóa để thúc đẩy sự phát triển và hiện đại hóa nền kinh tế đất nước, đồng thời đảm bảo rằng Việt Nam là một nước đi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

6.1. Vai Trò Của Chính Phủ Điện Tử Và AI Trong Xây Dựng Khung Pháp Lý

Chính phủ điện tử và AI có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và thực thi khung pháp lý về AI. Chính phủ có thể sử dụng AI để thu thập và phân tích dữ liệu, từ đó đưa ra các quyết định chính sách dựa trên bằng chứng. Chính phủ cũng có thể sử dụng AI để tự động hóa các quy trình hành chính, giảm thiểu chi phí và tăng cường hiệu quả. Việc số hóa và chia sẻ thông tin thông qua chính phủ điện tử sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng khung pháp lý về AI.

6.2. Đạo Đức AI Và Trách Nhiệm Xã Hội Trong Phát Triển Công Nghệ AI

Đạo đức AI và trách nhiệm xã hội là những yếu tố quan trọng cần được xem xét trong quá trình phát triển và ứng dụng AI. Cần đảm bảo rằng AI được sử dụng một cách có đạo đức và không gây hại cho con người. Cần xây dựng các quy tắc và tiêu chuẩn về đạo đức AI, đồng thời tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức về các vấn đề đạo đức liên quan đến AI. Cần đảm bảo rằng các sản phẩm và dịch vụ AI được phát triển và sử dụng một cách minh bạch, công bằng và trách nhiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO 1. Những vấn đề lý luận về sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo 1. Khái niệm trí tuệ nhân tạo Trong thời đại Cách mạng Công nghệ 4.0 phát triển như hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) dần len lỏi vào trong mọi ngóc ngách của cuộc sống, từ các ứng dụng ngân hàng cho phép chúng ta gửi séc bằng hình ảnh đến các trợ lý ảo ví dụ như Siri, Bixby trên thiết bị di động của Apple hay là Samsung… Khắp nơi, truyền thông rầm rộ đưa tin về những tác động, ảnh hưởng to lớn mà AI đem lại cho kinh tế, xã hội. Tuy nhiên trên thực tế vẫn luôn tồn tại hai quan điểm đối lập khi đánh giá về tác động của AI.

Phe ủng hộ cho rằng AI sẽ đem lại những bước đi thần tốc đối với sự phát triển của thế giới, trong lúc đó bên còn lại với đại diện là những “ông trùm” của làng công nghệ điển hình như Elon Musk… lại đang lo ngại AI sẽ là mối đe doạ kinh hoàng mà nhân loại phải đối mặt trong thế kỉ này. Mỗi ngày đi qua, AI vẫn tiếp tục phát triển một cách vượt bậc, là lĩnh vực được các cường quốc đầu tư mạnh và cũng là chủ đề thu hút các giới nghiên cứu khắp nơi trên thế giới. Từ nhiều góc nhìn khác nhau, người ta hi vọng vào tiềm năng sức mạnh to lớn của AI nhưng cũng không ngừng lo ngại những vấn đề tiêu cực mà AI mang đến. Câu hỏi đặt ra là, liệu rằng khung pháp lý và các quy định pháp luật hiện hành đã đủ và kịp thời để điều chỉnh sự phát triển của trí tuệ nhân tạo hay chưa? Dù là phe ủng hộ hay phản đối cũng đều có chung mong muốn các đạo luật liên quan đến AI sẽ sớm được xây dựng nhằm có các biện pháp bảo vệ con người.

Tuy nhiên, nói đến trí tuệ nhân tạo, thường có ba lý do khiến mọi người đặt câu hỏi: Thứ nhất, chúng ta hay liên tưởng AI qua các bộ phim, ví dụ như Chiến tranh giữa các vì sao, Kẻ hủy diệt, Bản Odyssey Vũ trụ,… Bởi lẽ rằng tất cả đều là tưởng 6 tượng, kể cả cảnh nhân vật robot nên chúng ta cảm thấy AI chỉ là viễn tưởng, không có thật. Thứ hai, AI là một chủ đề rất rộng, bao gồm máy tính trong điện thoại, xe tự lái hay những điều gì đó trong tương lai có thể làm thay đổi thế giới một cách khủng khiếp. AI bao trùm tất cả những thứ đó, vậy nên khá dễ để gây nên nhầm lẫn. Thứ ba, chúng ta thường xuyên sử dụng AI trong cuộc sống thường ngày nhưng không biết đó chính là trí tuệ nhân tạo.

John McCarthy, cha đẻ của thuật ngữ “Trí tuệ nhân tạo” (AI) vào năm 1956 đã nói rằng “đến lúc nó hoạt động được thì chẳng ai gọi nó là AI nữa”. Vậy, trí tuệ nhân tạo là gì? Khái niệm về trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - viết tắt là AI) có thể được nhìn nhận theo nhiều cách thức khác nhau, chưa có định nghĩa nào được thừa nhận chung trên toàn thế giới. Một số định nghĩa cơ bản về trí tuệ nhân tạo, cụ thể: Theo định nghĩa của Viện Hàn lâm khoa học Hoa Kỳ, trí tuệ nhân tạo (AI) là một ngành khoa học máy tính tập trung vào việc tạo ra các hệ thống có thể suy nghĩ và hành động như con người thật. Các hệ thống AI được thiết kế để thực hiện các nhiệm vụ như học hỏi, thao tác giải quyết vấn đề và ra quyết định.

Bellman (1978) định nghĩa: Trí tuệ nhân tạo là tự động hoá các hoạt động phù hợp với suy nghĩ con người, chẳng hạn các hoạt động giải bài toán, đưa ra quyết định. Rich anh Knight (1991) thì lại cho rằng: Trí tuệ nhân tạo là khoa học nghiên cứu xem làm cách nào để máy tính có thể thực hiện những công việc mà hiện giờ con người còn làm tốt hơn cả máy tính. Winston (1992) cho rằng: Trí tuệ nhân tạo là lĩnh vực nghiên cứu các tính toán để máy có thể nhận thức, lập luận và tác động ra bên ngoài. Nilsson (1998) Trí tuệ nhân tạo nghiên cứu các hành vi thông minh được mô phỏng trong các vật thể nhân tạo.

Mỗi khái niệm, định nghĩa đều có điểm đúng riêng nhất định, nhưng có thể hiểu đơn giản trí tuệ nhân tạo là một ngành khoa học máy tính. AI được xây dựng trên một nền tảng lý thuyết vững chắc và nó có thể ứng dụng trong việc tự động hóa các hành vi thông minh của máy tính; giúp máy tính có được những trí tuệ của con người ví dụ như: 7 biết suy nghĩ và lập luận để giải quyết vấn đề, biết giao tiếp do hiểu được ngôn ngữ, tiếng nói, biết học hỏi và tự thích nghi. Nói tóm lại, trí tuệ nhân tạo là sự "tư duy" của máy móc, trong đó các thiết bị sẽ bắt chước cách tư duy hiện đại của con người để giải quyết các vấn đề đặt ra. Trong cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, AI là một trong những yếu tố chủ chốt quan trọng.

Từ khái niệm tưởng chừng như trừu tượng, AI đang từng bước đi vào đời sống, hiện thực hóa giấc mơ về những loại máy móc có khả năng tư duy như con người. Quá trình hình thành và phát triển của trí tuệ nhân tạo Nguồn gốc của trí tuệ nhân tạo Vào năm 1949, Donald Olding Hebb đã xuất bản cuốn sách "The Organization of Behavior", nội dung trong đó mô tả các quy tắc học tập và đề xuất khái niệm về trọng số (Metrics). Lý thuyết này đã đặt nền tảng cho thuật toán học của mạng nơ-ron nhân tạo trong học máy. Mạng nơ-ron nhân tạo là tiền thân của học sâu, hiện đang rất phổ biến ở hiện nay.

Năm 1950, Alan Turing cũng đã xuất bản một bài báo rất nổi tiếng có tựa đề "Máy móc có thể suy nghĩ không?", trong bài báo đó ông đưa ra định nghĩa về tư duy của máy móc và đề xuất ra phép thử Turing (một phương pháp xác định máy tính có suy nghĩ và thực sự thông minh hay không. Phép thử như sau: một người chơi thực hiện một cuộc thảo luận bằng ngôn ngữ tự nhiên với một con người và một máy tính, cả hai đều cố gắng chứng tỏ mình là con người. Ba bên tham gia phép thử được cách ly độc lập với nhau). Vì thế, Turing được mệnh danh là "cha đẻ của trí tuệ nhân tạo".

Sau này, để tưởng nhớ những đóng góp quan trọng của Turing, Hiệp hội Máy tính Hoa Kỳ đã thành lập Giải thưởng Turing để ghi nhận những người đã có những đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực khoa học máy tính. Năm 1952, Arthur Samuel đã phát triển một chương trình chơi cờ có khả năng tự học và nó có thể đánh bại những tay chơi cờ chuyên nghiệp sau khi được đào tạo. Samuel cũng đã đề xuất khái niệm "học máy", được định nghĩa là "cung cấp cho máy tính một chức năng nhất định mà không được lập trình rõ ràng". Đến năm 1956, tại Hội nghị do Marvin Minsky và John McCarthy tổ chức với sự tham dự của vài chục nhà khoa học tại trường Dartmouth (Mỹ), tên gọi “Artificial Intelligence” được chính thức công nhận và sử dụng cho đến ngày nay.

Cũng tại đây, bộ 8 môn nghiên cứu trí tuệ nhân tạo đầu tiên đã được thành lập. Một số nhà khoa học như John McCarthy, Marvin Minsky, Allen Newell và Herbert Simon cùng với những sinh viên đã viết những lập trình gây kinh ngạc cho hầu hết mọi người: máy vi tính giải được những bài toán đố của đại số , chứng minh các định lý, và nói được tiếng Anh. Các công trình nghiên cứu của họ đã được Bộ Quốc Phòng Mỹ tài trợ và trong họ đầy lạc quan về tương lai của bộ môn mới này. Một số thành tựu ban đầu của giai đoạn này có thể kể đến như: Chương trình chơi cờ của Samuel; Chương trình lý luận Logic của Newell & Simon; Chương trình chứng minh các định lý hình học của Gelernter.

Sự thăng trầm của phát triển trí tuệ nhân tạo Năm 1957, Rosenblatt đã phát minh ra perceptron, mô hình nơ-ron sớm nhất trong lý thuyết về mạng nơ-ron nhân tạo trong khái niệm máy học. Ngay sau đó sự xuất hiện của hàng loạt các nghiên cứu về lý thuyết học sâu, tế bào cảm thụ còn được so sánh với mô hình nơ-ron để có thể hiểu sâu hơn về các đơn vị cơ bản của mạng nơ-ron. Cùng với sự phát triển đột phá của lý thuyết về mạng nơ-ron nhân tạo, lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đã được chú tâm nhiều hơn, các doanh nghiệp,cơ quan, chính phủ đã đầu tư nhiều kinh phí để thành lập các dự án liên quan đến AI. Năm 1960, Vidro chính là người đầu tiên sử dụng quy tắc học delta cho các bước huấn luyện perceptron.

Phương pháp nghiên cứu này sau đó được coi là phương pháp bình phương nhỏ nhất. Năm 1969, Marvin Minsky đã xuất bản cuốn sách "Perceptrons", nội dung trong đó ông có đề cập những hạn chế của mạng nơ-ron nhân tạo. Do tầm quan trọng của Minsky trong lĩnh vực AI, và do những khó khăn trong lĩnh vực nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, các nhà nghiên cứu của các dự án AI đã không thể thực hiện lời hứa trước đó của họ. Sự kỳ vọng của mọi người về AI đã bị ảnh hưởng nặng nề, và nhiều các dự án nghiên cứu cũng đã bị dừng lại hoặc thay đổi sang các dự án khác.

Theo đó, các nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo đã phải rơi vào tình trạng tụt dốc. Sự gia tăng của các hệ thống chuyên gia 9 Từ giữa những năm 1970, trí tuệ nhân tạo đã bước vào một "thời kỳ tri thức". Một lớp các chương trình AI với tên gọi là "hệ chuyên gia" (Expert system) bước đầu được các công ty trên thế giới áp dụng và "xử lý kiến thức" (Knowledge processing) trở thành trọng tâm của nghiên cứu trí tuệ nhân tạo chính thống. Trong khoảng thời gian này, nhiều quốc gia tiên phong đã chi mạnh vào đầu tư các dự án tương tự với hy vọng chế tạo ra những cỗ máy có thể nói chuyện được với con người, dịch được ngôn ngữ, giải thích hình ảnh và suy luận giống như con người.

Hệ thống chuyên gia là một chương trình có thể giải quyết các vấn đề trong một lĩnh vực cụ thể nào đó theo một tập hợp các quy tắc được rút ra từ kiến thức chuyên ngành.