Pháp Luật Về Bảo Hộ Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam

Khóa luận phân tích bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, nêu rõ thách thức và giải pháp.

• Tác giả: Phạm Kiều Minh
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Thị Vân Anh
• Trường học: Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Bảo Hộ Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC
• 1.1. Khái quát chung về bảo hộ quyền tác giả
• 1.2. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả
• 1.2.1. Khái niệm quyền tác giả
• 1.2.2. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả
• 1.2.3. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 1.2.4. Khái niệm tác phẩm văn học
• 1.3. Các đặc trưng cơ bản của quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 1.4. Mục đích bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 1.5. Vai trò của việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 1.6. Ý nghĩa của việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2. CHƯƠNG II: PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC
• 2.1. Pháp luật quốc tế về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.1.1. Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật
• 2.1.2. Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (Hiệp định TRIPS)
• 2.1.3. Hiệp định của WIPO về bản quyền tác giả (WCT)
• 2.2. Pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tại Việt Nam
• 2.2.1. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.2. Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả là tác phẩm văn học
• 2.2.3. Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả là tác giả
• 2.2.4. Đối tượng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.5. Chủ thể được bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.5.1. Tác giả sáng tạo ra tác phẩm gốc (Nguyên tác)
• 2.2.5.2. Tác giả của tác phẩm phái sinh
• 2.2.5.3. Chủ sở hữu quyền tác giả
• 2.2.6. Nội dung quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.6.1. Quyền nhân thân
• 2.2.6.2. Quyền tài sản
• 2.2.7. Thời hạn bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.8. Hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.9. Các biện pháp bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 2.2.9.1. Bảo vệ quyền tác giả bằng biện pháp tự bảo vệ
• 2.2.9.2. Biện pháp do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện
• 2.2.9.2.1. Biện pháp dân sự
• 2.2.9.2.2. Biện pháp hành chính
• 2.2.9.2.3. Biện pháp hình sự
• 2.2.9.2.4. Biện pháp kiểm soát biên giới
• 3. CHƯƠNG III: THỰC TRẠNG VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC VÀ KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng vi phạm pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam
• 3.2. Thực trạng hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 3.3. Ảnh hưởng của việc dịch lậu và phát tán tác phẩm văn học lậu
• 3.4. Xử lý hành vi vi phạm quyền tác giả ở Việt Nam hiện nay
• 3.5. Kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam
• 3.5.1. Kiến nghị một số giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• 3.5.2. Kiến nghị một số giải pháp nâng cao thực thi các biện pháp bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Hộ Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam

Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học là một vấn đề quan trọng trong việc bảo vệ sự sáng tạo của tác giả. Quyền tác giả không chỉ bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn góp phần vào sự phát triển văn hóa và xã hội. Tại Việt Nam, việc bảo hộ quyền tác giả được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật, nhưng thực tiễn vẫn còn nhiều thách thức. Việc hiểu rõ về quyền tác giả và các quy định liên quan là cần thiết để bảo vệ quyền lợi cho tác giả và chủ sở hữu tác phẩm.

1.1. Khái Niệm Bảo Hộ Quyền Tác Giả Tại Việt Nam

Bảo hộ quyền tác giả là việc ghi nhận và bảo vệ quyền lợi của tác giả đối với tác phẩm của mình. Điều này bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản, giúp tác giả có thể kiểm soát việc sử dụng tác phẩm của mình.

1.2. Vai Trò Của Bảo Hộ Quyền Tác Giả Trong Văn Học

Bảo hộ quyền tác giả đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích sự sáng tạo và bảo vệ giá trị văn hóa. Nó giúp tác giả yên tâm sáng tạo, từ đó tạo ra nhiều tác phẩm văn học có giá trị.

II. Thực Trạng Vi Phạm Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam

Thực trạng vi phạm quyền tác giả tại Việt Nam đang diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là trong lĩnh vực văn học. Nhiều tác phẩm bị sao chép, phát tán trái phép mà không có sự đồng ý của tác giả. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả mà còn làm giảm giá trị của tác phẩm. Cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để ngăn chặn tình trạng này.

2.1. Các Hình Thức Vi Phạm Quyền Tác Giả

Các hình thức vi phạm quyền tác giả bao gồm sao chép, phát tán tác phẩm mà không có sự cho phép của tác giả. Những hành vi này gây thiệt hại lớn cho tác giả và làm giảm giá trị của tác phẩm.

2.2. Hậu Quả Của Vi Phạm Quyền Tác Giả

Vi phạm quyền tác giả không chỉ ảnh hưởng đến tác giả mà còn tác động tiêu cực đến nền văn hóa và xã hội. Nó làm giảm động lực sáng tạo và gây khó khăn cho việc phát triển văn học.

III. Giải Pháp Bảo Vệ Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam

Để bảo vệ quyền tác giả hiệu quả hơn, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước và xã hội. Việc nâng cao nhận thức về quyền tác giả, tăng cường các biện pháp pháp lý và thực thi nghiêm ngặt các quy định là rất cần thiết. Ngoài ra, việc khuyến khích tác giả đăng ký quyền tác giả cũng là một giải pháp quan trọng.

3.1. Tăng Cường Giáo Dục Về Quyền Tác Giả

Giáo dục về quyền tác giả cần được đưa vào chương trình học để nâng cao nhận thức cho cộng đồng. Điều này giúp mọi người hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc bảo vệ tác phẩm.

3.2. Cải Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Quyền Tác Giả

Cần cải thiện hệ thống pháp luật để bảo vệ quyền tác giả một cách hiệu quả hơn. Các quy định cần rõ ràng và dễ thực thi, đồng thời có chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bảo Hộ Quyền Tác Giả Tại Việt Nam

Việc bảo hộ quyền tác giả không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Các tổ chức, cá nhân cần thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền lợi của mình thông qua việc đăng ký quyền tác giả và sử dụng các công cụ pháp lý để bảo vệ tác phẩm. Điều này sẽ giúp nâng cao giá trị của tác phẩm và bảo vệ quyền lợi cho tác giả.

4.1. Đăng Ký Quyền Tác Giả Lợi Ích Và Quy Trình

Đăng ký quyền tác giả giúp tác giả bảo vệ quyền lợi của mình một cách hợp pháp. Quy trình đăng ký cần được đơn giản hóa để khuyến khích nhiều tác giả tham gia.

4.2. Các Biện Pháp Bảo Vệ Quyền Tác Giả Trong Thực Tiễn

Các biện pháp bảo vệ quyền tác giả bao gồm việc sử dụng công nghệ để theo dõi và ngăn chặn hành vi vi phạm. Ngoài ra, việc hợp tác giữa các tổ chức cũng rất quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi cho tác giả.

V. Kết Luận Về Bảo Hộ Quyền Tác Giả Đối Với Tác Phẩm Văn Học Tại Việt Nam

Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học là một vấn đề cấp thiết và cần được quan tâm đúng mức. Việc bảo vệ quyền lợi cho tác giả không chỉ giúp họ yên tâm sáng tạo mà còn góp phần vào sự phát triển văn hóa và xã hội. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam.

5.1. Tương Lai Của Bảo Hộ Quyền Tác Giả Tại Việt Nam

Tương lai của bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam phụ thuộc vào sự cải thiện của hệ thống pháp luật và nhận thức của cộng đồng. Cần có những bước đi cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi cho tác giả.

5.2. Khuyến Khích Sáng Tạo Trong Văn Học

Khuyến khích sáng tạo trong văn học là một phần quan trọng trong việc bảo vệ quyền tác giả. Cần tạo ra môi trường thuận lợi để tác giả có thể tự do sáng tạo và phát triển.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam" được tác giả Phạm Kiều Minh (ngành Luật Kinh tế, Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng, thực tập tại Công ty Luật TNHH Một thành viên CMA) thực hiện năm 2024 dưới sự hướng dẫn của ThS. Đặng Thị Vân Anh.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ nhận thức rằng tác phẩm văn học là thành quả kết tinh từ tâm hồn, trí tuệ, thời gian và công sức sáng tạo của tác giả. Trong bối cảnh phát triển của công nghệ thông tin và không gian số, các tác phẩm văn học ngày càng dễ bị sao chép, cắt xén, dịch lậu hoặc khai thác thương mại trái phép mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. Nếu quyền tác giả không được bảo vệ thỏa đáng, người sáng tạo sẽ mất đi động lực lao động trí tuệ, dẫn tới suy giảm tính đa dạng văn hóa và gây thiệt hại cho nền kinh tế tri thức. Do đó, việc nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành và đánh giá thực tiễn áp dụng để đề xuất giải pháp hoàn thiện là yêu cầu cấp thiết.

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định theo 4 nội dung cụ thể trong văn bản:

1. Nghiên cứu lý luận chung về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học: Phân tích các khái niệm, mục đích, ý nghĩa, vai trò của việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học; cơ sở ban hành và nội dung pháp luật điều chỉnh việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học.
2. Phân tích pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam và trên thế giới: Phân tích đặc trưng, điều kiện được bảo hộ, đối tượng và chủ thể được bảo hộ; phân tích nội dung quyền tác giả và thời hạn bảo hộ đối với tác phẩm văn học.
3. Phân tích thực trạng vi phạm pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam và ảnh hưởng từ các hành vi vi phạm đó; dẫn chứng việc xử lý hành vi vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam hiện nay.
4. Đưa ra một số kiến nghị giải pháp để hoàn thiện pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam.

Về mục tiêu nghiên cứu, khóa luận hướng tới:

• Mục tiêu tổng quát: Làm sáng tỏ luận cứ khoa học về quyền tác giả đối với tác phẩm văn học; nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay; xây dựng kiến nghị một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học.
• Mục tiêu cụ thể:
  • Làm rõ cơ sở lý luận và mục tiêu thực tiễn của việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học.
  • Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học trong thời đại công nghệ thông tin và kỹ thuật số trên cơ sở tham khảo pháp luật quốc tế, chỉ ra khó khăn trong việc áp dụng và thi hành các quy định tại Việt Nam.
  • Đưa ra kiến nghị, giải pháp góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo hộ quyền tác giả nói chung và tác phẩm văn học nói riêng.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các quy định pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học theo pháp luật Việt Nam. Về phạm vi nghiên cứu, tác giả tập trung vào các quy định pháp lý của Việt Nam (kết hợp đối chiếu một số điều ước quốc tế và quy định của một số quốc gia) trong mối quan hệ với thực tiễn vi phạm và xử lý vi phạm bản quyền văn học, đặc biệt trên môi trường mạng Internet.

Cơ sở lý thuyết, căn cứ pháp lý và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận tiếp cận quyền tác giả từ hai bình diện: nghĩa rộng (tổng thể các quy phạm pháp luật xác định và bảo hộ quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu tác phẩm và khôi phục các quyền đó khi bị xâm phạm) và nghĩa hẹp (tổng thể các quyền cụ thể của tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra). Tác giả làm rõ sự khác biệt giữa thuật ngữ "quyền tác giả" (author's right) theo truyền thống Dân luật (Civil Law) của châu Âu lục địa vốn gắn chặt với quyền nhân thân của người sáng tạo, và thuật ngữ "bản quyền" (copyright) theo truyền thống Thông luật (Common Law) của Anh - Mỹ vốn nhấn mạnh khía cạnh thương mại và quyền sao chép tác phẩm. Về khái niệm tác phẩm văn học, khóa luận kết hợp định nghĩa pháp lý tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 90/2014/NĐ-CP với định nghĩa dưới góc độ lý luận văn học (công trình sáng tạo bằng ngôn từ và hình tượng nghệ thuật).

Hệ thống căn cứ pháp lý và điều ước quốc tế được tác giả sử dụng làm nền tảng phân tích gồm có:

Nhóm văn bản	Tên văn bản / Điều ước	Nội dung điều chỉnh áp dụng
Văn bản trong nước	Hiến pháp năm 2013 (Điều 40)	Quyền tự do sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hưởng lợi ích.
	Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019)	Điều 4, 6, 13, 14, 19, 20, 25, 26, 27, 28, 198, 202, 211, 212, 214, 216, 217.
	Bộ luật Dân sự năm 2015	Nguyên tắc bảo vệ quyền dân sự, quyền tài sản và nhân thân.
	Bộ luật Hình sự năm 2015	Điều 192 (hàng giả), Điều 225 (tội xâm phạm quyền tác giả), Điều 344 (xuất bản).
	Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015	Thủ tục giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ tại Tòa án.
	Nghị định số 100/2006/NĐ-CP	Hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ; quy định biện pháp công nghệ (Điều 43).
	Nghị định số 90/2014/NĐ-CP	Giải thích từ ngữ về tác phẩm văn học, nghệ thuật (Điều 3).
	Nghị định số 22/2018/NĐ-CP	Quy định chi tiết về quyền tác giả, tác phẩm phái sinh (Điều 6).
Điều ước quốc tế & Luật nước ngoài	Công ước Berne (1886, bổ sung 1979)	Nguyên tắc đối xử quốc gia, tự động bảo hộ, độc lập bảo hộ; thời hạn bảo hộ.
	Hiệp định TRIPS (1994)	Chuẩn mực thực thi thương mại, nguyên tắc tối huệ quốc (MFN).
	Hiệp ước WIPO về bản quyền (WCT 1996)	Bảo hộ hình thức thể hiện trong môi trường kỹ thuật số, bảo hộ sưu tập dữ liệu.
	Luật Bản quyền Australia (1968)	Điều kiện bảo hộ hình thức vật chất và tính sáng tạo mới; không bảo hộ ý tưởng.

Phương pháp luận nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp phân tích: Giải mã các điều khoản pháp luật, các yếu tố cấu thành quyền tác giả và hành vi vi phạm.
• Phương pháp tổng hợp: Hệ thống hóa các quy định từ luật quốc tế đến luật quốc gia.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu pháp luật Việt Nam với các điều ước quốc tế (Công ước Berne, TRIPS, WCT) và pháp luật của các quốc gia khác (Pháp, Anh, Mỹ, Australia).
• Phương pháp thống kê: Rà soát thực tiễn áp dụng và theo dõi các hiện tượng xâm phạm bản quyền trên thực tế.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành của Nhà nước, các văn kiện điều ước quốc tế, tài liệu thực tế tại Công ty Luật TNHH MTV CMA, các vụ việc tranh chấp trên thị trường bản quyền và các ấn phẩm nghiên cứu chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Lý luận chung về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học

Chương mở đầu tập trung xây dựng cơ sở lý luận về quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học. Tác giả phân tích:

• Bản chất của quyền tác giả: Quyền tác giả phát sinh tự động kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.
• Ba đặc trưng cơ bản:
  1. Đối tượng mang tính sáng tạo, được bảo hộ không phụ thuộc vào giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật (từ kiệt tác văn học đến tác phẩm thông thường đều được bảo hộ bình đẳng).
  2. Thiên về bảo hộ hình thức thể hiện của tác phẩm văn học; hình thức xác lập quyền theo cơ chế bảo hộ tự động (không đòi hỏi thủ tục đăng ký hành chính bắt buộc).
  3. Quyền tác giả không được bảo hộ tuyệt đối mà có thời hạn nhất định nhằm cân bằng giữa lợi ích độc quyền của tác giả và nhu cầu tiếp cận tri thức của công chúng.
• Mục đích, vai trò và ý nghĩa: Bảo hộ quyền tác giả nhằm tôn trọng sự sáng tạo, duy trì tính nguyên bản và toàn vẹn của tác phẩm, đảm bảo sự đền đáp công bằng về vật chất và tinh thần cho người sáng tác. Đây là cơ sở thực thi quyền công dân quy định tại Điều 40 Hiến pháp 2013 ("Mọi người có quyền nghiên cứu khoa học và công nghệ, sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hưởng lợi ích từ các hoạt động đó"), đồng thời tạo động lực cốt lõi cho nền kinh tế tri thức và công nghiệp văn hóa.

Chương II: Pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học

Chương này trình bày toàn diện các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam điều chỉnh quan hệ bảo hộ tác phẩm văn học:

• Pháp luật quốc tế:
  • Công ước Berne (1886): Thiết lập 3 nguyên tắc nền tảng gồm nguyên tắc đối xử quốc gia, nguyên tắc bảo hộ tự động và nguyên tắc độc lập bảo hộ; xác lập thời hạn bảo hộ tối thiểu là suốt đời tác giả cộng thêm 50 năm sau khi tác giả qua đời.
  • Hiệp định TRIPS (1994): Ràng buộc các chuẩn mực sở hữu trí tuệ với thương mại toàn cầu của WTO, áp dụng nguyên tắc đãi ngộ tối huệ quốc (MFN) và cơ chế giải quyết tranh chấp.
  • Hiệp ước WCT (1996): Bổ sung quy định bảo hộ tác phẩm trong môi trường kỹ thuật số, khẳng định nguyên tắc không phân biệt cách thức thể hiện và bảo hộ các bộ dữ liệu/tư liệu tạo nên sáng tạo trí tuệ.
  • Đối chiếu với Luật Bản quyền Australia năm 1968: Tác giả nhấn mạnh nguyên lý chung của pháp luật quốc tế là chỉ bảo hộ hình thức thể hiện khách quan của ý tưởng chứ không bảo hộ bản thân ý tưởng (idea-expression dichotomy).
• Điều kiện bảo hộ theo luật Việt Nam: Tác phẩm phải là thành quả trực tiếp từ lao động trí tuệ của tác giả, không sao chép từ người khác, được thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định (khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005) và có nội dung không trái pháp luật.
• Đối tượng và hình thức thể hiện (Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005): Bao gồm tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, bút ký, ký sự, tùy bút, hồi ký, thơ, kịch bản... thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác (chữ nổi Braille cho người khiếm thị, ký hiệu tốc ký). Tác giả minh họa qua hàng loạt tác phẩm: tiểu thuyết "Số Đỏ" (Vũ Trọng Phụng), "Harry Potter" (J.K. Rowling); truyện ngắn "Chí Phèo" (Nam Cao), "Chiếc thuyền ngoài xa" (Nguyễn Minh Châu); bút ký "Nhật ký trong tù" (Hồ Chí Minh); tùy bút "Sông Đà" (Nguyễn Tuân).
• Chủ thể được bảo hộ (Điều 13 Luật Sở hữu trí tuệ, Điều 6 Nghị định 22/2018/NĐ-CP): Phân định giữa người sáng tạo nguyên tác và tác giả tác phẩm phái sinh. Các nhóm tác giả phái sinh được phân tích cụ thể kèm ví dụ thực tiễn:
  • Tác phẩm dịch: Người dịch chuyển ngữ tác phẩm (như Trương Vĩnh Ký chuyển âm Truyện Kiều sang chữ quốc ngữ năm 1875; dịch giả Nguyễn An Lý nhận giải National Translation Award của ALTA với các bản dịch tác phẩm của Margaret Atwood, Kazuo Ishiguro, J.R.R. Tolkien...).
  • Tác phẩm phóng tác: Mô phỏng nội dung (như "Đoạn trường Tân Thanh" của Nguyễn Du phóng tác từ "Kim Vân Kiều Truyện" của Thanh Tâm Tài Nhân).
  • Tác phẩm cải biên: Sửa đổi, làm mới tác phẩm gốc (như vở chèo "Súy Vân" của tác giả Trần Bảng cải biên từ vở chèo cổ "Kim Nham").
  • Tác phẩm chuyển thể: Chuyển loại hình nghệ thuật (như phim "Tấm Cám: Chuyện chưa kể" do Ngô Thanh Vân sản xuất lấy cảm hứng từ truyện cổ tích "Tấm Cám").
  • Tác phẩm biên soạn, tuyển tập, hợp tuyển: Có tính sáng tạo trong việc sắp xếp, chú giải.
• Nội dung quyền tác giả và thời hạn bảo hộ:
  • Quyền nhân thân: Gồm các quyền không thể chuyển dịch được bảo hộ vô thời hạn (đặt tên tác phẩm, đứng tên thật hoặc bút danh, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm) và quyền nhân thân có thể chuyển giao (quyền công bố tác phẩm).
  • Quyền tài sản: Độc quyền làm tác phẩm phái sinh, sao chép, biểu diễn, phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng (Điều 20).
  • Thời hạn bảo hộ quyền tài sản và quyền công bố (Điều 27): Suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết (với đồng tác giả, tính từ sau khi người cuối cùng chết). Sau thời hạn này, tác phẩm thuộc về công chúng nhưng quyền nhân thân không thể chuyển giao vẫn được tôn trọng.
  • Giới hạn quyền tác giả (Điều 25): Các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút (sao chép 1 bản phục vụ nghiên cứu cá nhân, trích dẫn hợp lý, sao chép lưu trữ thư viện, chuyển chữ nổi...).
• Hành vi xâm phạm (Điều 28): Quy định 16 nhóm hành vi (chiếm đoạt, mạo danh, sửa chữa cắt xén, sao chép trái phép, làm phái sinh không xin phép, dỡ bỏ biện pháp kỹ thuật DRM...).
• Các biện pháp bảo vệ quyền tác giả:

Biện pháp	Căn cứ pháp lý	Chủ thể áp dụng	Nội dung và cơ chế xử lý
Tự bảo vệ	Điều 198 Luật SHTT; Điều 43 Nghị định 100/2006/NĐ-CP	Tác giả, chủ sở hữu quyền	Sử dụng biện pháp công nghệ (mã hóa, mật khẩu, thông tin quản lý quyền DRM); yêu cầu chấm dứt vi phạm, xin lỗi, bồi thường; đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả.
Dân sự	Điều 202 Luật SHTT	Tòa án nhân dân, Trọng tài thương mại, Hòa giải	Buộc chấm dứt hành vi, xin lỗi cải chính công khai, thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại, tiêu hủy hàng hóa nguyên liệu vi phạm. Trọng tài chỉ áp dụng khi có thỏa thuận trọng tài và vụ việc có tính chất thương mại.
Hành chính	Điều 211, 214 Luật SHTT	Thanh tra, Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, UBND các cấp	Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền; có thể chủ động xử lý không cần đơn yêu cầu; mức phạt tối đa trích dẫn trong văn bản là 250.000 đồng (cá nhân) và 500.000 đồng (tổ chức).
Hình sự	Điều 212 Luật SHTT; Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015	Tòa án nhân dân	Áp dụng với hành vi xâm phạm quyền tác giả quy mô thương mại (sao chép hoặc phân phối bản sao) và các tội phạm liên quan (Điều 192, 344).
Kiểm soát biên giới	Điều 216, 217 Luật SHTT	Cơ quan Hải quan	Tạm dừng làm thủ tục hải quan với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm; kiểm tra, giám sát phát hiện hàng hóa vi phạm xuất nhập khẩu.

Chương III: Thực trạng vi phạm pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học và kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam

Chương cuối đi sâu vào thực tiễn thực thi pháp luật và đề xuất định hướng:

• Thực trạng hành vi xâm phạm: Diễn biến phổ biến và phức tạp trên môi trường mạng Internet đối với hầu hết các loại hình văn học (tiểu thuyết, thơ, truyện ngắn, truyện tranh). Hành vi vi phạm bao gồm cả việc xâm phạm quyền tài sản (sao chép, truyền đạt số) và quyền nhân thân (cắt xén, xuyên tạc, gỡ tên tác giả).
• Điểm nóng dịch lậu truyện tranh: Tác giả chỉ ra nguyên nhân dịch lậu phát triển xuất phát từ khoảng trống thời gian: quy trình mua bản quyền, dịch thuật, kiểm duyệt và in ấn chính thức của các nhà xuất bản kéo dài nhiều tháng, không theo kịp nhu cầu đọc nhanh của độc giả. Trong khi đó, các nhóm dịch lậu tiếp cận bản gốc (raw) từ các trang web quốc tế, tận dụng lực lượng dịch tự phát, không tốn chi phí bản quyền và in ấn, phát hành chỉ trong vài ngày đến một tuần cho 2-3 chương truyện mới.
• Hiện tượng tâm lý và "luật ngầm": Các nhóm dịch lậu tự đặt ra quy tắc ngầm (như "không được dịch chèn"). Độc giả và các nhóm dịch lậu thường ngụy biện cho hành vi vi phạm pháp luật bằng luận điểm "làm vì đam mê", "hoạt động phi lợi nhuận phục vụ cộng đồng", từ đó coi việc làm phi lợi nhuận là "chính nghĩa" để đối đầu với các nhóm dịch lậu có thu phí.
• Vụ việc thực tế: Dẫn chứng cuộc tranh cãi giữa nhóm Lê Order (dịch lậu có thu phí) và nhóm Manga 4U (dịch lậu không thu phí) xung quanh việc dịch và phát tán bộ truyện tranh "Kimetsu no Yaiba". Vụ việc phản ánh sự biến tướng của các hành vi vi phạm bản quyền khi các nhóm dịch lậu công khai tranh giành quyền dịch một tác phẩm vốn không thuộc quyền sở hữu của họ.
• Khó khăn trong thực thi chế tài:
  • Chế tài hành chính còn phân tán thẩm quyền qua nhiều cơ quan (Thanh tra, Công an, Quản lý thị trường, Hải quan), mức xử phạt tài chính trích dẫn còn thấp so với lợi ích thu được từ vi phạm.
  • Chế tài hình sự (Điều 225 BLHS) đòi hỏi yếu tố "quy mô thương mại" và giới hạn ở hai hành vi sao chép/phân phối, gây khó khăn lớn trong việc định lượng thiệt hại, xác định ranh giới giữa sáng tác mới và sử dụng ý tưởng, cũng như đánh giá giá trị thị trường của tác phẩm văn học.
• Các nhóm giải pháp đề xuất: Khóa luận xây dựng hệ thống kiến nghị theo hai trục chính: (1) Hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học (điều chỉnh quy định phù hợp với môi trường số); (2) Nâng cao hiệu quả thực thi các biện pháp chế tài bảo vệ quyền tác giả (tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh ứng dụng biện pháp công nghệ tự bảo vệ và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của công chúng).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và trích xuất các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn với văn bản:

1. Hệ thống hóa khung lý luận và chế định pháp lý: Làm rõ các khái niệm quyền tác giả, tác phẩm văn học, cơ chế bảo hộ tự động và nguyên tắc bảo hộ hình thức thể hiện (không bảo hộ ý tưởng); phân định rõ phạm vi bảo hộ vô thời hạn đối với quyền nhân thân gắn với tác giả và bảo hộ có thời hạn (suốt đời tác giả cộng 50 năm) đối với quyền tài sản và quyền công bố.
2. Làm rõ cơ chế pháp lý cho các loại hình tác phẩm phái sinh: Khẳng định quyền tác giả của người làm tác phẩm dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn dựa trên các căn cứ thực tiễn sinh động của văn học - nghệ thuật Việt Nam.
3. Nhận diện bản chất vi phạm bản quyền trên môi trường số: Chỉ ra mâu thuẫn giữa chu trình xuất bản chính ngạch (kéo dài nhiều tháng) và tốc độ phát tán bản dịch lậu (chỉ mất vài ngày đến một tuần cho 2-3 chương nhờ khai thác nguồn raw xuyên biên giới). Phân tích hiện tượng ngụy biện "phi lợi nhuận vì đam mê" qua vụ việc điển hình giữa hai nhóm dịch lậu Lê Order và Manga 4U đối với tác phẩm "Kimetsu no Yaiba".
4. Chỉ ra rào cản áp dụng chế tài: Nêu rõ sự bất cập của mức phạt tiền hành chính (con số trích dẫn trong văn bản là 250.000 đồng với cá nhân và 500.000 đồng với tổ chức), sự chồng chéo thẩm quyền giữa nhiều cơ quan xử lý, cùng những thách thức chứng minh yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.
5. Đóng góp so sánh lập pháp: Đối chiếu quy định của Việt Nam với các điều ước quốc tế cơ bản (Công ước Berne, Hiệp định TRIPS, Hiệp ước WCT) và pháp luật của Australia, Pháp, Anh, Mỹ, từ đó làm rõ xu hướng hài hòa hóa pháp luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Khóa luận giới hạn phạm vi nghiên cứu vào đối tượng tác phẩm văn học theo quy định của pháp luật Việt Nam, chưa mở rộng phân tích chuyên sâu sang các đối tượng sở hữu trí tuệ lân cận trong lĩnh vực nghệ thuật, khoa học hay phần mềm máy tính. Về mặt số liệu thực tiễn, các dẫn chứng thực tế chủ yếu tập trung vào mảng dịch lậu truyện tranh và tranh chấp trên môi trường mạng xã hội, chưa bao quát toàn diện số liệu xét xử án tranh chấp bản quyền văn học tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng đánh giá việc áp dụng Luật Sở hữu trí tuệ trong bối cảnh các công nghệ mới xuất hiện (như trí tuệ nhân tạo tạo sinh - Generative AI tham gia sáng tác văn học), nghiên cứu hoàn thiện các quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian Internet (ISP) và xây dựng cơ chế định lượng thiệt hại tài sản đối với tác phẩm văn học trong các vụ án dân sự và hình sự.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu học thuật hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Luật, Luật Kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo có cấu trúc rõ ràng về chuyên đề quyền tác giả và quyền liên quan, đặc biệt là phương pháp phân loại tác giả phái sinh và hệ thống hóa các biện pháp chế tài bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
• Cơ quan quản lý, nhà xuất bản, dịch giả và biên tập viên: Giúp nắm vững các giới hạn sử dụng hợp lý tác phẩm theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ, điều kiện sử dụng tác phẩm văn học đã công bố và các biện pháp tự bảo vệ bằng công nghệ (DRM) trên không gian số.
• Phần có giá trị tham khảo cao nhất: Nội dung phân tích các biện pháp bảo vệ quyền tác giả tại Chương II (phân định rõ thẩm quyền và cơ chế của biện pháp tự bảo vệ, dân sự, hành chính, hình sự, kiểm soát biên giới hải quan) và phần phân tích thực trạng dịch lậu truyện tranh tại Chương III.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyền tác giả đối với tác phẩm văn học được xác lập vào thời điểm nào và có bắt buộc phải đăng ký không?
Theo quy định tại khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và nguyên tắc bảo hộ tự động của Công ước Berne, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký. Việc đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả không phải là thủ tục bắt buộc để xác lập quyền, nhưng là biện pháp tự bảo vệ được khuyến khích nhằm tạo chứng cứ pháp lý khi có tranh chấp xảy ra.

2. Thời hạn bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học tại Việt Nam được phân định như thế nào giữa quyền nhân thân và quyền tài sản?
Theo Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009): Các quyền nhân thân không thể chuyển giao (quyền đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm) được bảo hộ vô thời hạn. Ngược lại, quyền nhân thân có thể chuyển giao (quyền công bố tác phẩm) và toàn bộ các quyền tài sản có thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết (nếu là đồng tác giả thì chấm dứt vào năm thứ 50 sau năm người cuối cùng chết). Hết thời hạn này, tác phẩm thuộc về công chúng nhưng quyền nhân thân vô thời hạn của tác giả vẫn phải được tôn trọng.

3. Pháp luật Việt Nam quy định tác giả của tác phẩm phái sinh trong lĩnh vực văn học gồm những ai?
Căn cứ khoản 1 Điều 6 Nghị định số 22/2018/NĐ-CP và Luật Sở hữu trí tuệ, tác giả tác phẩm phái sinh gồm: người dịch tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác; người phóng tác từ tác phẩm đã có; người cải biên, chuyển thể tác phẩm từ loại hình này sang loại hình khác hoặc bằng thủ pháp nghệ thuật khác; người biên soạn, chú giải, tuyển chọn tác phẩm của người khác thành tác phẩm có tính sáng tạo (với điều kiện sáng tạo phái sinh không được gây phương hại đến quyền của tác giả tác phẩm gốc).

4. Vì sao hiện tượng dịch lậu truyện tranh lại phát triển mạnh mẽ trên Internet tại Việt Nam theo lý giải của tác giả?
Tác giả chỉ ra nguyên nhân chính là do quy trình mua bản quyền, dịch thuật và xuất bản chính thống của các nhà xuất bản kéo dài hàng tháng trời, không đáp ứng kịp tốc độ mong đợi của độc giả. Trong khi đó, các nhóm dịch lậu tiếp cận nguồn bản gốc (raw) trực tuyến nhanh chóng, có đội ngũ dịch tự phát đông đảo, không phải trả phí bản quyền hay in ấn, chỉ mất từ vài ngày đến một tuần để phát hành 2-3 chương mới. Hiện tượng này còn được tiếp tay bởi tâm lý ngụy biện của độc giả và nhóm dịch cho rằng hoạt động "phi lợi nhuận vì đam mê" là hành vi cống hiến cho cộng đồng.

5. Cơ quan Hải quan có thẩm quyền gì trong việc kiểm soát biên giới để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học?
Theo Điều 216 và Điều 217 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, cơ quan Hải quan có quyền áp dụng hai biện pháp kiểm soát biên giới: (1) Tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm quyền tác giả theo yêu cầu của chủ thể quyền để thu thập thông tin, chứng cứ; (2) Kiểm tra, giám sát để phát hiện hàng hóa xuất nhập khẩu có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả. Nếu phát hiện vi phạm, cơ quan Hải quan có quyền áp dụng các biện pháp hành chính để xử lý theo luật định.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Kiều Minh đã giải quyết trọn vẹn 4 nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, làm sáng tỏ cơ sở lý luận và hệ thống hóa toàn diện các quy định của pháp luật Việt Nam cũng như điều ước quốc tế về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học. Thông qua việc phân tích thực trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng và chỉ ra những bất cập trong việc áp dụng các chế tài tự bảo vệ, dân sự, hành chính, hình sự và kiểm soát biên giới, đề tài đã cung cấp các luận cứ thực tiễn thuyết phục cho việc hoàn thiện chính sách. Toàn bộ các phân tích, số liệu và kiến nghị trong công trình đều bám sát văn bản quy phạm pháp luật và thực tế áp dụng tại Việt Nam, mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho công tác nghiên cứu và thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I – LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC 1. Khái quát chung về bảo hộ quyền tác giả 1. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả 1. Khái niệm quyền tác giả Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.

Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký. Theo nghĩa rộng : Quyền tác giả là một chế định pháp luật, là tổng thể các quy phạm pháp luật xác định và bảo hộ các quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, quy định việc bảo vệ, khôi phục các quyền đó khi có hành vi xâm phạm. Theo nghĩa hẹp: Quyền tác giả bao gồm tổng thế các quyền của tác giả đối với tác phẩm mà mình đã sáng tạo ra. Như vậy, quyền tác giả bao gồm những quyền mà pháp luật trao cho chủ sở hữu của tác phẩm về việc đặt tên tác phẩm, đứng tên (thật hoặc bút danh) trên tác phẩm,….

Tác giả hoặc chủ sở hữu có quyền điều chỉnh hay truyền tải và phổ biến tác phẩm đến với công chúng bằng việc cho phép người khác tham gia vào quá trình khai thác tác phẩm được sáng tác. Quyền này được dùng để bảo vệ các sáng tạo tinh thần của tác giả (hay còn gọi là tác phẩm) không bị vi phạm quyền tác giả. Ví dụ: các bài viết về văn học hay khoa học, sáng tác nhạc, tranh vẽ, điện ảnh, các chương trình truyền thông,…. Quyền này bảo vệ quyền lợi cá nhân và lợi ích kinh tế của tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu.

Quyền tác giả không cần phải đăng ký và thuộc về tác giả khi một tác phẩm được thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào như văn bản, ghi âm, tranh vẽ, hình ảnh,… Ở Việt Nam hiện nay, thuật ngữ "quyền tác giả" thường được gọi là "bản quyền," và không có sự khác biệt đáng kể giữa hai thuật ngữ này. Mặc dù cả hai đều 7 Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng là khái niệm dùng để chỉ các quyền của tác giả và chủ sở hữu đối với tác phẩm. Tuy nhiên, trong các văn bản pháp luật chính thức của Việt Nam như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, thuật ngữ "quyền tác giả" là thuật ngữ chính thức được sử dụng. Trên thế giới hiện nay, mặc dù các pháp luật về quyền tác giả của các quốc gia tương đối tương đồng, bao gồm các quy định về đối tượng bảo hộ quyền tác giả, các quyền của tác giả và chủ sở hữu đối với tác phẩm, thời hạn bảo hộ quyền tác giả,.

nhưng có những nước sử dụng thuật ngữ "quyền tác giả" (author's right) như Pháp, và một số nước khác như Anh, Mỹ sử dụng thuật ngữ "bản quyền" (copyright). Việc sử dụng thuật ngữ "quyền tác giả" và thuật ngữ "bản quyền" có sự khác biệt cơ bản về cơ sở hình thành, liên quan đến sự khác biệt giữa hệ thống pháp luật châu Âu lục địa và hệ thống pháp luật Anh - Mỹ. Các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (ví dụ như Pháp) sử dụng thuật ngữ "quyền tác giả" xuất phát từ quan điểm gắn chặt mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm, tập trung vào việc bảo hộ quyền của tác giả, đặc biệt là các quyền tinh thần của người sáng tạo tác phẩm. Các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ sử dụng thuật ngữ "bản quyền" xuất phát từ khía cạnh thương mại, nhấn mạnh quyền sao chép, nhân bản tác phẩm, tập trung vào giá trị kinh tế của tác phẩm, chứ không phải quan tâm đến quyền tinh thần của tác giả.

Do vậy, có thể hiểu một cách đơn giản quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu, bao gồm các quyền nhân thân và quyền tài sản (Điều 19 và Điều 20 của Luật sở hữu trí tuệ 2005). Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả là các tác phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật. Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định các loại hình tác phẩm được bảo hộ bao gồm: tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và các tác phẩm khác, bài giảng, bài phát biểu, bài nói khác, tác phẩm báo chí, tác phẩm văn học, tác phẩm sân khấu, tác phẩm điện ảnh, tác phẩm tạo hình, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm nhiếp ảnh, tác phẩm kiến trúc, tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian,. Về mặt pháp lý, quyền tác giả là tổng hợp các quy phạm quy định điều chỉnh quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học.

8 Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng 1. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả Trong các văn bản pháp luật hiện nay không có quy định nào nêu rõ định nghĩa về bảo hộ quyền tác giả nhưng chúng ta có thể hiểu khái quát như sau: Bảo hộ quyền tác giả là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ghi nhận quyền tác giả của người sáng tạo ra tác phẩm, với việc ghi nhận bằng văn bằng bảo hộ các quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả hay chủ sở hữu quyền tác giả sẽ được pháp luật bảo vệ, các chủ thể khác nếu có hành vi xâm phạm quyền tác giả sẽ bị xử lý vi phạm theo quy định của pháp luật. Hay có thể hiểu bảo hộ quyền tác giả là tổng hợp chế định pháp lý nhằm bảo hộ bằng pháp luật quyền, lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với toàn bộ hoặc một phần tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học. Bảo hộ quyền tác giả đóng vai trò rất quan trọng trong thực tiễn hiện nay.

Nó bảo vệ thành quả sáng tạo, nỗ lực tạo ra sản phẩm của cá nhân, tổ chức, từ đó thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong các lĩnh vực. Không những thế, nó còn đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế, làm giàu di sản văn hóa quốc gia. Không thể phủ nhận hoạt động sáng tạo của người dân đóng góp rất lớn và sự phát triển của một đất nước, bởi vậy việc khuyến khích sáng tạo là điều tất yếu trong quá trình phát triển. Việc bảo hộ quyền tác giả còn tạo nên sự cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng trên thị trường, giúp nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân.

Thông qua đó, có thể thấy được bảo hộ quyền tác giả là một hoạt động tiêu biểu nhằm tôn vinh, khen thưởng bảo vệ cho thành quả của người sáng tạo ra tác phẩm; bên cạnh đó còn tạo ra môi trường văn minh, công bằng giúp cho các tổ chức, cá nhân có thể tự do sáng tạo, cống hiến trí tuệ của mình cho nhân loại nhằm giúp tạo động lực, điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đất nước. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học 1. Khái niệm tác phẩm văn học Tác phẩm văn học là một khái niệm phong phú và đa chiều, có thể được hiểu và đánh giá từ hai khía cạnh là pháp lý và văn học. Xét về mặt pháp lý thì tác phẩm văn học, nghệ thuật được giải thích tại khoản 1 Điều 3 quy đinh về giải thích từ ngữ ở Nghị định 90/2014/NĐ-CP như sau: “Tác 9 Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng phẩm văn học, nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật được thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào.” Xét về mặt văn học thì tác phẩm văn học là công trình sáng tạo của nhà văn, sử dụng phương tiện là ngôn từ, hình tượng nghệ thuật để gửi gắm thông điệp về con người và cuộc sống.

Sự sáng tạo này thể hiện qua việc sử dụng ngôn từ và hình tượng nghệ thuật để xây dựng nên các thể loại và đề tài văn học đa dạng. Tác phẩm văn học có thể tồn tại dưới phương diện là ngôn bản truyền miệng hoặc hình thức văn bản được ghi lại bằng văn tự cụ thể; có thể được tạo thành bằng văn vần (và thơ) hoặc văn xuôi; và được xếp vào các thể loại nhất định (như tự sự, trữ tình, kịch, nhật ký, ký, tùy bút) hay một thể loại văn học nhất định (như hài kịch, bi kịch, thơ trào phúng, thơ tự do, truyện tiếu lâm, truyện ngắn, tiểu thuyết,. Mỗi tác phẩm là một hệ thống phức tạp, được tạo ra từ sự kết hợp và tương tác giữa hàng loạt các yếu tố thuộc những bình diện khác nhau như đề tài, chủ đề, tư tưởng, kết cấu, ngôn ngữ, nhân vật, hình tượng, cốt truyện. Sự kết hợp và tác động lẫn nhau giữa các yếu tố này khiến tác phẩm trở thành một chỉnh thể nghệ thuật, một đỉnh cao của văn học, mang tính thống nhất hữu cơ giữa nội dung thẩm mỹ và hình thức nghệ thuật.

Như vậy, có thể hiểu tác phẩm văn học là một thành tựu sáng tạo trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật, được tạo ra bởi các nhà văn thông qua việc sử dụng ngôn từ và hình tượng nghệ thuật để thể hiện ý nghĩa về con người, xã hội, và cuộc sống. Tác phẩm văn học được thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào có thể bao gồm các thể loại như tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca, kịch, và các dạng khác được thể hiện dưới dạng văn bản, bút ký, ghi âm, ghi hình,… mỗi thể loại mang đặc điểm và mục đích riêng. Tác phẩm văn học không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một phương tiện để truyền đạt ý nghĩa, giáo dục, và gây cảm nhận cho độc giả. Khái niệm bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học Theo Khoản 2 Điều 4 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi là bổ sung năm 2009 và 2019: “Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.” 10 Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng Như vậy, bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ghi nhận và bảo hộ quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả hay chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm văn học.