MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Điều 27 Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền đã ghi nhận: “Mọi người đều có quyền được bảo vệ các lợi ích về vật chất và tinh thần là kết quả của bất kỳ sáng tạo khoa học, văn học và nghệ thuật mà người đó là chủ sở hữu” [59, Điều 27]. Điều này cũng đƣợc tái khẳng định tại điều 15 (1) (c) Công ƣớc quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966. Ngoài ra, còn rất nhiều công ƣớc quốc tế khác cũng đã nhấn mạnh việc bảo hộ quyền tác giả chính là nhằm bảo vệ các quyền cơ bản của con ngƣời về kinh tế và văn hóa. Theo pháp luật Việt Nam, “nghiên cứu khoa học và công nghệ, sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hƣởng lợi ích từ các hoạt động đó” đƣợc ghi nhận và nghĩa vụ của Nhà nƣớc về bảo hộ quyền tác giả cũng đƣợc Hiến pháp 2013 quy định tại Điều 40.
Năm 2009, Hội đồng châu Âu đã công bố bản báo cáo về “Mối quan hệ giữa quyền tác giả và quyền con ngƣời”, trong đó khẳng định việc bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan là yếu tố quan trọng giúp đẩy mạnh các sáng tạo văn học, âm nhạc và nghệ thuật, làm phong phú thêm di sản văn hóa quốc gia cũng nhƣ phổ biến các sản phẩm của văn hóa và thông tin đến với công chúng. Qua đó có thể thấy rằng việc bảo hộ quyền tác giả, theo quan điểm của Hội đồng châu Âu, không chỉ nhằm bảo vệ những quyền con ngƣời cơ bản cho chính tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả mà còn là biện pháp giúp nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng tới các sản phẩm trí tuệ. Xem xét từ khía cạnh pháp luật bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, hầu hết các quan điểm đều cho rằng các phát minh – sáng tạo của con ngƣời là những tài sản vô hình. Trong khi đó quyền đối với tài sản là một trong những quyền con ngƣời cơ bản đã đƣợc ghi nhận trong các công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời.
Thực tiễn bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam cho thấy còn một khoảng trống lớn trên thực tế khiến các hành vi xâm phạm quyền tác giả ngày càng phức 1 z tạp hơn, đặc biệt là các xâm phạm từ môi trƣờng internet. Tính đến hết quý III năm 2012, Việt Nam đứng thứ 18 trong số 20 quốc gia sử dụng internet nhiều nhất thế giới và xếp thứ 7 trong khu vực châu Á. Với bối cảnh một quốc gia nghèo, nhu cầu rất cao về thông tin và tri thức mới đã khiến cho internet càng có tác động mạnh hơn ở Việt Nam. Trong khi đó, nhận thức về bản quyền tác giả của đại đa số ngƣời sử dụng cũng nhƣ các nhà cung cấp dịch vụ thông tin còn rất hạn chế.
Thậm chí có nhiều nhà cung cấp còn cố ý không chấp hành các quy định của pháp luật về nghĩa vụ đối với quyền tác giả để thu lợi bất hợp pháp. Điều đó khiến cho các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trƣờng internet ngày càng trầm trọng và phức tạp hơn. Xét về hậu quả lâu dài, chính công chúng là chủ thể phải chịu thiệt thòi khi mất đi cơ hội tiếp cận các tác phẩm có giá trị bởi công sức lao động sáng tạo đã không đƣợc tôn trọng, bảo vệ theo các quy định của pháp luật. Do đó, vấn đề bảo hộ quyền tác giả trƣớc những xâm phạm nói chung và cụ thể hơn, bảo hộ quyền tác giả trƣớc những xâm phạm từ internet chính là việc bảo vệ các quyền cơ bản của con ngƣời, đặc biệt đối với các quyền về kinh tế và văn hóa.
Cân nhắc những giá trị của bảo hộ quyền tác giả cũng nhƣ tính phức tạp từ thực tiễn xâm phạm bản quyền tác giả từ internet trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Nhận thức rằng mức độ nghiêm trọng của vấn đề không chỉ là câu hỏi dành cho các nhà quản lý mà chính là sự xâm phạm đến các quyền cơ bản của con ngƣời đã đƣợc cộng đồng quốc tế ghi nhận. Do đó tôi lựa chọn đề tài “Bảo hộ quyền tác giả trƣớc những xâm phạm từ internet trên thế giới và Việt Nam: Phân tích dƣới góc độ quyền con ngƣời” cho việc bảo vệ luận văn tốt nghiệp chuyên ngành thạc sĩ pháp luật về quyền con ngƣời. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn xác định hai mục tiêu cơ bản: Thứ nhất, phân tích các quy định về bảo hộ quyền tác giả với những chuẩn mực pháp luật nhân quyền quốc 2 z tế.
Thứ hai, đƣa ra giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy việc bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên internet tại Việt Nam dựa trên những kinh nghiệm của một số quốc gia tiêu biểu. Cụ thể là: - Thứ nhất, luận văn tiến hành nghiên cứu, phân tích một số quy phạm pháp lý cụ thể về pháp luật bảo hộ quyền tác giả trên thông qua các quy định pháp luật quốc tế bảo đảm các quyền con ngƣời về kinh tế và văn hóa. Từ đó so sánh mức độ tƣơng thích giữa pháp luật thực định của quốc gia với các tiêu chuẩn bảo đảm quyền con ngƣời trong lĩnh vực bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trƣớc những xâm phạm trên internet. - Thứ hai, trên cơ sở phân tích các công cụ pháp lý, thực tiễn xâm phạm quyền tác giả qua internet tại Việt Nam và kinh nghiệm vảo vệ quyền tại một số quốc gia trên thế giới để đƣa ra kiến nghị giải pháp nâng cao khả năng bảo vệ, thúc đẩy quyền.
Tính mới và những đóng góp của đề tài Luận văn nghiên cứu về vấn đề bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên internet với tƣ cách là một trong các quyền con ngƣời về kinh tế và văn hóa đã đƣợc ghi nhận trong pháp luật nhân quyền quốc tế. Từ đó, làm rõ vai trò của chủ thể có nghĩa vụ chính trong việc bảo đảm các quyền con ngƣời là nhà nƣớc trong vấn đề bảo hộ quyền tác giả trƣớc những xâm phạm từ internet. Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan nhà nƣớc trong việc xây dựng và thực hiện pháp luật liên quan đến bảo hộ quyền tác giả trên internet nói riêng và quyền con ngƣời nói chung. Ngoài ra, luận văn còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu 3 z Luận văn đƣợc tiến hành dựa trên nhóm Quyền tác giả và quyền liên quan; nhóm quyền con ngƣời cơ bản về kinh tế và văn hóa đƣợc ghi nhận theo luật nhân quyền quốc tế và Các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan từ internet. Phạm vi nghiên cứu Luận văn này giới hạn nghiên cứu trong phạm vi bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan trƣớc những xâm phạm từ internet. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Vấn đề Bảo hộ quyền tác giả trƣớc những xâm phạm từ internet có thể coi là điểm xung đột giữa hai lĩnh vực còn mới mẻ đối với Việt Nam nên việc nghiên cứu nhằm giải quyết vấn đề vẫn chƣa có những dấu ấn rõ rệt.
Điểm qua một số công trình nghiên cứu trong nƣớc cho thấy, hầu hết các nghiên cứu về bảo hộ quyền tác giả trên internet mới chỉ đƣợc thực hiện nghiên cứu dƣới góc độ chuyên ngành luật dân sự chủ yếu tại Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật – ĐHQG Hà Nội hay dƣới góc độ nghiên cứu khoa học quản lý với các công trình nghiên cứu bảo vệ tại Khoa Khoa học quản lí trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn – ĐHQG Hà Nội. Một số nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến nhƣ: (1). Hoàng Thị Diệu Thƣơng, Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc trên internet tại Việt Nam, bảo vệ tốt nghiệp cử nhân năm 2009 ngành Khoa học quản lý. Cao Ngọc Tâm, Những khó khăn của Trung tâm bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) trong môi trường kỹ thuật số, bảo vệ tốt nghiệp cử nhân năm 2011 ngành Khoa học quản lý.
Quản Tuấn An, Bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường kỹ thuật số, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, luận văn thạc sĩ luật học – chuyên ngành luật dân sự tại Đại học Luật Hà Nội, năm 2009. Lê Hải, Nguyên nhân vi phạm quyền tác giả trong môi trường internet, bảo vệ tốt nghiệp cử nhân năm 2012 tại Khoa Luật – ĐHQG Hà Nội chuyên ngành luật dân sự. Xét thấy phạm vi nghiên cứu của luận văn không chỉ giới hạn trong phạm vi pháp luật bảo hộ quyền tác giả mà chủ yếu phân tích dƣới góc độ bảo đảm quyền con ngƣời về kinh tế và văn hóa với tƣ cách là một quyền phổ quát có giá trị quốc tế. Do vậy trƣớc khi đi sâu nghiên cứu, cần phải xem xét một số công trình nghiên cứu từ một số quốc gia trên thế giới với nội dung gần với chủ đề của luận văn.
Trong đó có thể kể đến các công trình nghiên cứu nhƣ: (1). Công trình nghiên cứu của S. Prasad với tiêu đề: “Bảo vệ bản quyền kỹ thuật số: Những vấn đề trong môi trường thư viện kỹ thuật số” (2). Công trình nghiên cứu của Christoph Beat Graber với tiêu đề: “Quyền tác giả và khả năng tiếp cận – Một quan điểm về quyền con người” (3).
Báo cáo của nhóm chuyên gia Hội đồng châu Âu về Quyền con ngƣời trong xã hội thông tin mang tên: “Quyền tác giả và quyền con người” (4). Báo cáo của Trung tâm nghiên cứu chính sách châu Âu tại Bỉ với tiêu đề: “Quyền tác giả trong thị trường kỹ thuật số chung châu Âu” (5). Công trình nghiên cứu của Cục công nghiệp và thƣơng mại Hồng Kông về “Bảo vệ quyền tác giả trong môi trường kỹ thuật số” (6). Công trình nghiên cứu của Tiến sĩ Mihály Ficsor, báo cáo tại Hội nghị quốc tế về quyền tác giả và quyền con ngƣời trong thời đại thông tin: Xung đột hay hài hòa cùng tồn tại? với tiêu đề: “Cân bằng quyền tác giả với tư cách một quyền con người với các quyền con người khác” (7).
Công trình nghiên cứu của Primavera De Filippi, “Quyền tác giả trong môi trường kỹ thuật số: Từ sở hữu trí tuệ đến tài sản vô hình” 5 z (8). Công trình nghiên cứu: “Quyền con người và bản quyền: Giới thiệu về Luật tự nhiên và đối chiếu với Luật bản quyền của Hoa Kỳ” của tác giả Orit Fischman Afori (9).