Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài liên quan đến đề tài 1.1 Các nghiên cứu về lý luận bảo đảm quyền tố cáo của công dân Lý luận về quyền con người, quyền công dân đã được nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến ở các quy mô khác nhau, tuy nhiên lý luận về BĐQTC của công dân theo pháp luật ít được các học giả phân tích sâu mà mới chỉ xem xét ở các khía cạnh khác nhau của BĐQTC như vấn đề GQTC, bảo vệ người tố cáo, hoàn thiện pháp luật tố cáo. Để minh chứng cho điều này, có thể kể đến một số công trình liên quan đến luận án như sau: Nhóm công trình trong nước nghiên cứu lý luận về bảo đảm quyền con người, quyền công dân Quyền con người nói chung, quyền tố cáo của công dân nói riêng là giá trị của nhân loại, phản ánh bản chất mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, các quyền này gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của chế độ dân chủ. Việc bảo đảm các quyền con người, quyền công dân, trong đó có quyền tố cáo là nguyên tắc hiến định trong đa số Hiến pháp của các quốc gia. Ở Việt Nam, việc bảo đảm thực hiện các quyền con người, quyền công dân, trong đó có quyền tố cáo là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, được thể hiện trong nhiều văn bản của Đảng và hệ thống pháp luật.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở nước ta, đây là nguồn tham khảo rất có giá trị đối với tác giả luận án trong việc nghiên cứu bảo đảm quyền tố cáo theo pháp luật Việt Nam. Các công trình nghiên cứu có thể kể đến là: Sách chuyên khảo “Một số vấn đề về quyền dân sự và chính trị” của các tác giả Hoàng Văn Hảo và Chu Hồng Thanh chủ biên, NXB. Chính trị quốc gia, năm 1997 [34]. Đây là tập hợp các chuyên đề nghiên cứu về những nội dung cơ bản trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966.
Trong đó, các tác giả tập trung nghiên cứu khá sâu về quyền dân sự và chính trị, cũng như việc thực hiện quyền dân sự và chính trị ở Việt Nam. Nội dung cuốn sách phản ánh cái nhìn khá toàn 7 diện về các quyền dân sự và chính trị của công dân cũng như bước đầu đặt quyền tố cáo trong mối quan hệ so sánh với các quyền chính trị của công dân. Sách chuyên khảo “Quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của tác giả Trần Ngọc Đường, NXB. Chính trị quốc gia, năm 2004 [30].
Tác giả đã đưa ra quan niệm về quyền con người, quyền công dân cũng như nghĩa vụ của cá nhân công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; phân tích quá trình hình thành, phát triển của quyền con người, quyền công dân qua Hiến pháp các năm 1946, 1959, 1980; đồng thời chỉ ra những bảo đảm trong việc thực hiện quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền, đặc biệt là các cơ chế pháp lý bảo đảm thực hiện các quyền công dân. Tác giả cũng đề xuất các giải pháp xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và kiện toàn bộ máy nhà nước để bảo vệ quyền công dân. Cuốn sách là tài liệu tham khảo rất hữu ích về các cơ chế bảo đảm pháp lý đối với việc bảo đảm thực hiện quyền công dân nói chung và QTC của công dân nói riêng. Các cuốn sách “Quyền con người: tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội”, “Quyền con người”- Giáo trình giảng dạy sau đại học, “Quyền con người – tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học”- (tập I và tập II), "Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền dân sự và chính trị", NXB.
Khoa học xã hội, năm 2010, 2011 do GS. Võ Khánh Vinh chủ biên [110], [111], [113]. Đây là kết quả nghiên cứu chuyên sâu cả lý luận và thực tiễn về quyền con người, cũng như cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người theo các chuẩn mực quốc tế, quốc gia và thực tiễn ở Việt Nam. Điểm mới trong các cuốn sách là cách tiếp cận khi nghiên cứu về quyền con người mà trước đây chưa được đề cập đến như nghiên cứu quyền con người theo hướng tiếp cận đa ngành, liên ngành; nghiên cứu quyền con người bằng phương pháp tiếp cận dựa trên quyền; nghiên cứu quyền con người trong mối quan hệ với chính trị, kinh tế, xã hội, đạo đức, tôn giáo; nghiên cứu về quyền con người trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh toàn cầu hóa… Cuốn sách “Chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân ở một số nước trên thế giới” của Vũ Kiều Oanh, NXB.
Khoa học xã hội, năm 2012 [56]. Từ lý luận về chế định quyền và nghĩa vụ của công dân, tác giả đã trình bày chế định quyền và 8 nghĩa vụ cơ bản của công dân ở một số nước trên thế giới, đưa ra nhận xét tổng quan và đề xuất việc hoàn thiện chế định này ở Việt Nam. Tác giả chọn một số quốc gia điển hình có tính đến các yếu tố về chế độ chính trị, vị trí địa lý, mức độ phát triển, tôn giáo, yếu tố đặc trưng…. để người đọc thấy được sự khác biệt về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân ở nhiều nước trên thế giới.
Cuốn sách đã giúp người đọc có cái nhìn mang tính so sánh về quyền công dân nói chung và QTC nói riêng ở một số nước trên thế giới, là tư liệu tham khảo hữu ích khi xây dựng giải pháp về BĐQTC của công dân trong pháp luật Việt Nam. Cuốn sách "Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người" do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, NXB. Khoa học và xã hội xuất bản năm 2011 là công trình đầu tiên nghiên cứu về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người [112]. Cuốn sách là tập hợp nhiều bài viết của các tác giả có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực quyền con người.
Các tác giả đã nghiên cứu nhận thức chung về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người, từ cơ chế của Liên hợp quốc và cơ chế khu vực đến cơ chế của một số nước trên thế giới, đặc biệt là trong một số lĩnh vực cụ thể và cho những nhóm người cụ thể. Bên cạnh đó, còn có nhiều bài báo khoa học bàn về những vấn đề lý luận bảo đảm quyền con người, quyền công dân đã được công bố trên các tạp chí khoa học xã hội, như: Cải cách chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp theo nguyên tắc tôn trọng quyền con người, Nguyễn Đăng Dung, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 8, 2011 [22]; Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người ở Việt Nam, của Phan Nhật Thanh, Tạp chí Khoa học pháp lý số 6, 2014 [66]; Nghĩa vụ quốc tế và trách nhiệm của Nhà nước bảo đảm quyền con người, quyền công dân, Lê Thanh Mai, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12, 2015 [45]; Quyền con người và việc bảo vệ, bảo đảm thực hiện quyền con người theo Hiến pháp năm 2013, Vũ Công Giao, Nguyễn Minh Tâm, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 11, 2015 [31]; Hiến pháp - Cơ sở pháp lý cơ bản của việc bảo đảm quyền con người, Chu Thị Ngọc, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 9, 2016 [55]; Cụ thể hóa các quy định mới về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013, Tường Duy Kiên, Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 13, 2016 [44]; Hoạt động xây dựng pháp luật của Chính phủ với việc đảm bảo quyền con người của Lê Thị Minh Thư, Tạp chí 9 Nghiên cứu Lập pháp, số 17, 2016 [92], Nhận diện các mô hình giới hạn quyền con người trong pháp luật Việt Nam của Bùi Tiến Đạt, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 2, 2018 [29]; Hệ thống pháp luật về quyền con người trong Nhà nước pháp quyền ngày càng hoàn thiện của Nguyễn Thị Hoa, Tạp chí Thanh tra số 4, 2018 [32] … Những bài viết này đều có giá trị tham khảo cho nghiên cứu sinh khi xây dựng, luận giải nội dung đảm bảo quyền tố cáo của công dân theo pháp luật Việt Nam hiện nay Có thể thấy, có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về bảo đảm quyền con người, quyền công dân với những góc độ tiếp cận khác nhau, nhưng đều có sự thống nhất về khái niệm, đặc điểm và những phương thức bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Các kết quả nghiên cứu của những công trình trên đây có giá trị tham khảo cho tác giả luận án trong việc xác định đúng định hướng nội dung nghiên cứu của luận án khi mà các văn bản hiến định và pháp định ở nước ta đều khẳng định QTC là quyền cơ bản của công dân. Nhóm công trình trong nước nghiên cứu liên quan đến lý luận về bảo đảm quyền tố cáo của công dân Hiến pháp của các quốc gia nói chung và của Việt Nam nói riêng, khi quy định các quyền của công dân đều đi cùng với những bảo đảm của Nhà nước để công dân thực hiện được các quyền đó.
Quyền tố cáo được coi là một quyền bảo vệ quyền, nghĩa là công dân thực hiện quyền này để bảo vệ các quyền khác của mình. Có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến việc BĐQTC của công dân theo pháp luật ở những khía cạnh khác nhau, cụ thể như sau: Cuốn sách “Pháp luật về khiếu nại và tố cáo” của tác giả Phạm Hồng Thái chủ biên, NXB. Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2003 [63]. Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về lý luận tố cáo, quyền tố cáo và giải quyết tố cáo, đồng thời cuốn sách cũng làm rõ sự khác biệt trong khái niệm về tố cáo và quyền tố cáo; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về quyền tố cáo của công dân.
Từ việc nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tố cáo, nhóm tác giả đã đánh giá thực trạng công tác GQTC ở nước ta, kiến nghị các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả về công tác GQTC. Cuốn sách “Khiếu nại, tố cáo hành chính và giải quyết khiếu nại, tố cáo hành 10 chính ở Việt Nam hiện nay” của Viện Khoa học Thanh tra, do tác giả Lê Tiến Hào và Nguyễn Quốc Hiệp đồng chủ biên, NXB.