Bảo Đảm Quyền Bảo Vệ Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam, góp phần nâng cao công lý và bảo vệ quyền lợi.

• Tác giả: Nguyễn Công Bình
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Trung Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Bảo Vệ Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHUNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN BẢO VỆ CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, bản chất và ý nghĩa của bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2. Cơ sở và các yếu tố quyết định bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2.1. Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN BẢO VỆ CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 2.1. Sơ lược sự hình thành và phát triển các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam về bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2. Nội dung các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN, YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUYỀN BẢO VỆ CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 3.2. Các yêu cầu và giải pháp bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyền Bảo Vệ Đương Sự Khái Niệm Ý Nghĩa

Trong tố tụng dân sự, quyền bảo vệ của đương sự là một khái niệm then chốt, đảm bảo tính công bằng và minh bạch của quá trình xét xử. Nó bao gồm các quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho các bên tham gia tố tụng, nhằm đảm bảo họ có thể trình bày, bảo vệ quan điểm và lợi ích hợp pháp của mình trước tòa. Việc bảo đảm quyền này không chỉ là trách nhiệm của tòa án mà còn là nghĩa vụ của các cơ quan nhà nước và toàn xã hội. Theo Nguyễn Công Bình, việc bảo đảm quyền bảo vệ góp phần xây dựng một nền tư pháp trong sạch, vững mạnh và dân chủ.

1.1. Định nghĩa Quyền Bảo Vệ Đương Sự trong Tố Tụng Dân Sự

Quyền bảo vệ không đơn thuần chỉ là quyền tự bào chữa mà còn bao gồm quyền được thuê luật sư, được cung cấp thông tin, được trình bày chứng cứ, được đối chất và kháng cáo. Đây là những yếu tố then chốt để đương sự trong tố tụng dân sự có thể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp một cách hiệu quả nhất. Theo BLTTDS, đương sự có quyền tự mình bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

1.2. Tầm Quan Trọng của Bảo Đảm Quyền Bảo Vệ Đương Sự

Việc bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự có ý nghĩa to lớn đối với việc bảo vệ công lý, đảm bảo quyền con người và xây dựng một xã hội pháp quyền. Nó góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp và tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Một phiên tòa công bằng là tiền đề cho sự ổn định và thịnh vượng của quốc gia.

II. Thách Thức Hạn Chế Quyền Tự Bảo Vệ Của Đương Sự Hiện Nay

Mặc dù pháp luật đã quy định khá đầy đủ về quyền của đương sự trong tố tụng dân sự, nhưng trên thực tế, việc thực thi vẫn còn nhiều hạn chế. Rào cản về kinh tế, trình độ dân trí thấp, sự thiếu hiểu biết về pháp luật và sự bất cập trong hệ thống trợ giúp pháp lý là những yếu tố cản trở quyền tự bảo vệ của đương sự. Ngoài ra, một số quy định của pháp luật còn chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc áp dụng và thực hiện.

2.1. Rào Cản Về Kinh Tế Ảnh Hưởng Quyền Tham Gia Tố Tụng

Chi phí tố tụng, chi phí thuê luật sư và các chi phí phát sinh khác có thể vượt quá khả năng chi trả của nhiều người dân, đặc biệt là những người nghèo và người dân tộc thiểu số. Điều này khiến họ không thể tiếp cận công lý một cách đầy đủ và công bằng. Bồi thường thiệt hại trong tố tụng dân sự đôi khi không đủ để bù đắp những thiệt hại mà đương sự phải gánh chịu.

2.2. Thiếu Hiểu Biết Pháp Luật Cản Trở Quyền Tự Bảo Vệ

Trình độ dân trí thấp và sự thiếu hiểu biết về pháp luật khiến nhiều người dân không biết mình có những quyền gì và làm thế nào để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Điều này tạo cơ hội cho những kẻ xấu lợi dụng và xâm phạm quyền lợi của họ. Cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân.

2.3. Hệ Thống Trợ Giúp Pháp Lý Chưa Đáp Ứng Nhu Cầu

Hệ thống trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo và các đối tượng yếu thế còn nhiều hạn chế về nguồn lực, phạm vi và chất lượng. Nhiều người dân không biết đến sự tồn tại của hệ thống này hoặc không đủ điều kiện để được trợ giúp pháp lý. Cần mở rộng và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống trợ giúp pháp lý.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Bảo Đảm Quyền Của Đương Sự

Để khắc phục những hạn chế trên, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp, tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật và phát triển hệ thống trợ giúp pháp lý. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo đảm quyền tự bảo vệ của đương sự và tạo điều kiện thuận lợi cho họ tham gia tố tụng một cách hiệu quả.

3.1. Rà Soát Sửa Đổi Các Quy Định Pháp Luật Bất Cập

Cần rà soát, sửa đổi các quy định của pháp luật tố tụng dân sự còn chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc áp dụng và thực hiện. Đồng thời, cần bổ sung các quy định để bảo đảm quyền của đương sự trong tố tụng dân sự, đặc biệt là quyền được cung cấp thông tin, được đối chất và kháng cáo. Cần xem xét các quy định về khiếu nại tố cáo trong tố tụng dân sự để đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Tư Pháp

Cần nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên và các cán bộ tư pháp khác. Đồng thời, cần trang bị đầy đủ cơ sở vật chất, kỹ thuật cho các cơ quan tư pháp để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình. Cần đảm bảo tính độc lập của Hội đồng xét xử để đảm bảo tính khách quan và công bằng trong xét xử.

3.3. Tăng Cường Tuyên Truyền Phổ Biến Pháp Luật

Cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến người dân, đặc biệt là những người nghèo, người dân tộc thiểu số và các đối tượng yếu thế khác. Cần sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền khác nhau, như phát tờ rơi, tổ chức hội thảo, sử dụng phương tiện truyền thông để nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân.

IV. Ứng Dụng Nâng Cao Hiệu Quả Tham Gia Tố Tụng Dân Sự

Ứng dụng các giải pháp trên vào thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và người dân. Cần xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả việc thực thi pháp luật và có những biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những hành vi vi phạm. Chỉ khi đó, quyền bảo vệ của đương sự mới thực sự được bảo đảm và phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

4.1. Vai Trò Của Người Bảo Vệ Quyền Và Lợi Ích Hợp Pháp

Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đóng vai trò quan trọng trong việc giúp đương sự bảo vệ quyền lợi của mình trước tòa. Luật sư có kinh nghiệm và kiến thức pháp luật sẽ giúp đương sự chuẩn bị hồ sơ, thu thập chứng cứ và trình bày quan điểm một cách thuyết phục nhất. Theo BLTTDS, đương sự có quyền mời luật sư để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

4.2. Nâng Cao Chất Lượng Hoạt Động Của Luật Sư

Cần nâng cao chất lượng đào tạo và bồi dưỡng luật sư, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của luật sư để đảm bảo họ thực hiện đúng pháp luật và đạo đức nghề nghiệp. Cần có những biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những luật sư có hành vi vi phạm pháp luật hoặc đạo đức nghề nghiệp.

4.3. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Trong Lĩnh Vực Tư Pháp

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp, đặc biệt là trong việc trao đổi kinh nghiệm và học hỏi các mô hình bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự hiệu quả từ các nước phát triển. Cần nghiên cứu kinh nghiệm của các nước về thủ tục tố tụng dân sự để hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam.

V. Kết Luận Tương Lai Của Quyền Bảo Vệ Trong Tố Tụng

Việc bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự là một quá trình liên tục và không ngừng hoàn thiện. Với sự nỗ lực của toàn xã hội, chúng ta có thể xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả, nơi mọi người dân đều được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

5.1. Nhấn Mạnh Tầm Quan Trọng Của Cải Cách Tư Pháp

Cải cách tư pháp là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp và bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự. Cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp, đặc biệt là trong các lĩnh vực như tổ chức tòa án, thủ tục tố tụng và đào tạo cán bộ tư pháp.

5.2. Hướng Tới Một Nền Tư Pháp Vì Dân

Mục tiêu cuối cùng của cải cách tư pháp là xây dựng một nền tư pháp vì dân, phục vụ nhân dân và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Cần lắng nghe ý kiến của người dân và các chuyên gia để hoàn thiện hệ thống tư pháp và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị đã xác định trọng tâm là nâng cao chất lượng xét xử, trong đó "hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và có hiệu lực cao" [6, tr. 1]. Trong bối cảnh Quốc hội khóa XI thông qua Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (BLTTDS 2004) – đạo luật tố tụng thống nhất đầu tiên của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, việc bảo đảm quyền bảo vệ (QBV) của đương sự trở thành thước đo căn bản cho tính dân chủ, công bằng và mức độ bảo vệ quyền con người của nền tư pháp.

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) hiện hữu rất rõ ràng trong lý luận pháp lý Việt Nam trước năm 2006. Các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận quyền bảo vệ một cách tản mạn: hoặc quy giản vào quyền bào chữa trong tố tụng hình sự (Nguyễn Huy Hoàn, 2004), hoặc chỉ khảo cứu các chế định riêng lẻ như hòa giải dân sự (Trần Văn Quảng, 2004), kỹ thuật lập pháp tố tụng (Phan Hữu Thư, 2001), hoặc nguyên tắc tự định đoạt (Phạm Hữu Nghị, 2000). Chưa có một công trình chuyên khảo cấp tiến sĩ nào giải quyết toàn diện, có hệ thống cơ chế pháp lý bảo đảm QBV của mọi bên đương sự trong cả vụ án và việc dân sự.

Luận án "Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Công Bình (Chuyên ngành Luật Dân sự, Mã số: 62.01, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2006; Người hướng dẫn khoa học: TS. Đinh Trung Tụng và PGS.TS. Đinh Văn Thanh) đã giải quyết triệt để khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, đặc điểm và cơ sở xác lập của việc bảo đảm QBV của đương sự trong tố tụng dân sự là gì trong mối quan hệ giữa luật nội dung và luật hình thức?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ thống quy phạm của BLTTDS 2004 và các văn bản liên quan thể chế hóa quyền tự bảo vệ, quyền được người khác bảo vệ và trách nhiệm của Tòa án ở mức độ nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn xét xử tại hệ thống Tòa án nhân dân bộc lộ những rào cản, xung đột thể chế nào làm suy giảm hiệu lực bảo vệ quyền lợi của đương sự, và giải pháp đột phá nào cần được thực thi?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Bảo đảm QBV không chỉ là sự hỗ trợ tố tụng thuần túy mà là một nguyên tắc chỉ đạo rường cột, phản ánh mức độ hiện thực hóa quyền con người trong tư pháp dân sự.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự bất bình đẳng trong năng lực tố tụng và thói quen xét hỏi truyền thống của Thẩm phán là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc xâm phạm hoặc làm hình thức hóa QBV của đương sự.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý luận Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Lý thuyết Công lý thủ tục (Procedural Justice) và các chuẩn mực quốc tế về quyền con người theo Điều 14 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR 1966). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hoạt động xét xử hàng trăm nghìn vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động tại Tòa án các cấp giai đoạn 1995–2005, tạo lập nền tảng khoa học vững chắc cho tiến trình lập pháp tố tụng Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu chính định hình không gian lý luận tố tụng dân sự Việt Nam:

1. Dòng nghiên cứu lý luận lập pháp và nguyên tắc cơ bản: Tiêu biểu là công trình cấp Bộ của Tòa án nhân dân tối cao (1996) về "Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng Bộ luật Tố tụng dân sự"; nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật (2001) về quan điểm lập pháp; luận án của Phan Hữu Thư (2001); và bài viết của Đinh Trung Tụng (2004) về các nguyên tắc cốt lõi của BLTTDS. Dòng nghiên cứu này đặt nền móng thể chế nhưng chủ yếu tiếp cận ở góc độ cấu trúc vĩ mô của đạo luật.
2. Dòng nghiên cứu các thiết chế và nguyên tắc chuyên sâu: Bao gồm nghiên cứu về hòa giải của Trần Văn Quảng (2002, 2004), quyền tự định đoạt của Phạm Hữu Nghị (2000), thủ tục hai cấp xét xử của Ngô Vĩnh Bạch Dương (2001), và thủ tục hỏi, tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm của Nguyễn Thị Thu Hà (2003). Các nghiên cứu này đào sâu từng phân khúc nghiệp vụ nhưng thiếu tính kết nối liên hoàn với toàn bộ quyền năng của đương sự.
3. Dòng nghiên cứu giáo trình và chuyên khảo thực hành: Các giáo trình chuẩn mực của Trường Đại học Luật Hà Nội (2005), Đại học Tổng hợp Hà Nội (1995) và sách chuyên khảo của Nguyễn Mạnh Bách (1996).

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận lý luận sâu sắc:

• Tranh luận về phạm vi chủ thể "Đương sự": Quan điểm truyền thống cho rằng đương sự chỉ giới hạn ở nguyên đơn và bị đơn, xem người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là chủ thể đặc biệt không thuộc khái niệm đương sự [79, tr. 13]. Luận án phản bác quan điểm này, chứng minh trên cơ sở logic pháp lý của Điều 56 và Điều 311 BLTTDS 2004 rằng khái niệm đương sự bắt buộc phải bao quát cả người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự lẫn người yêu cầu, người bị yêu cầu, người liên quan trong việc dân sự.
• Tranh luận về vị trí của thi hành án dân sự: Tồn tại sự phân hóa giữa ba luồng quan điểm coi thi hành án là một giai đoạn của tố tụng dân sự [51, tr. 12], là hoạt động tố tụng hành chính [131, tr. 12], hay là hoạt động hành chính – tư pháp độc lập [84, tr. 12]. Tác giả định vị rõ phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn giải quyết tại Tòa án để đảm bảo tính chuẩn xác và chiều sâu học thuật.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình đặt mình trong sự đối sánh với Điều 14 Bộ luật Tố tụng Dân sự Cộng hòa Pháp (BLTTDSP) [10] về nguyên tắc đối tụng triệt để (principe du contradictoire) và Điều 12 Bộ luật Tố tụng Dân sự Liên bang Nga (BLTTDSN) [8] về tính tranh tụng bình đẳng. Luận án khẳng định bước tiến vượt bậc của tư duy pháp lý Việt Nam khi chuyển biến từ mô hình thẩm vấn thuần túy sang mô hình kết hợp thẩm vấn với tranh tụng, lấy việc bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự làm điểm tựa trung tâm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra những đột phá lý luận căn bản đối với khoa học luật tố tụng dân sự Việt Nam:

1. Xác lập khái niệm chuẩn mực về bảo đảm QBV: Luận án định danh chính xác: "Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự là làm cho đương sự có đủ những điều kiện cần thiết để chắc chắn thực hiện được các quyền tố tụng dân sự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trước Tòa án".
2. Luận giải bản chất kép và tính đa tầng của quyền bảo vệ: Khẳng định QBV của đương sự là phương thức hiện thực hóa quyền dân sự nội dung trước cơ quan tài phán, mang bản chất là sự bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp theo chuẩn mực quốc tế. "Quyền lợi chỉ có ý nghĩa nếu chủ quyền chứng tỏ được sự hiện hữu của nó" [27, tr. 18].
3. Phân định trạng thái tĩnh và động của quy phạm pháp luật: Dựa trên luận điểm pháp lý kinh điển: "Bảo đảm từ quan điểm pháp lý có nghĩa là từ trạng thái tĩnh của các quy phạm pháp luật hướng đến việc che chở, bảo hộ cho các lợi ích hợp pháp của công dân... việc vi phạm các quyền và lợi ích dẫn đến trạng thái động của các quy phạm bảo vệ pháp luật" [135, tr. 21-22]. Do đó, bảo đảm QBV phải được thiết lập ngay từ khi quyền chưa bị xâm hại thông qua việc tạo lập đầy đủ các điều kiện tố tụng.
4. Xác lập nguyên tắc áp dụng phổ quát: Luận án chứng minh tính chất khác biệt cơ bản giữa tố tụng hình sự (bảo đảm quyền bào chữa chỉ hướng về phía bị can, bị cáo) và tố tụng dân sự (bảo đảm QBV bắt buộc phải áp dụng đồng thời và bình đẳng tuyệt đối cho tất cả các bên đương sự: nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Quyền năng chủ thể, Lý thuyết Tranh tụng dân sự và Lý thuyết Trách nhiệm công quyền. Khung phân tích này vận hành qua mô hình 3 trục tương tác:

• Trục tự bảo vệ: Phân tích khả năng độc lập thực thi các quyền năng định đoạt, khởi kiện, yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, cung cấp chứng cứ và tranh luận đối đáp của đương sự.
• Trục được người khác bảo vệ: Phân tích cơ chế đại diện hợp pháp, đại diện theo ủy quyền và vai trò bổ trợ tư pháp của luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, trợ giúp viên pháp lý. "Sự tôn trọng QBV là bảo đảm đầu tiên của các quyền và tự do cá nhân" [141, tr. 42].
• Trục trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng: Phân tích nghĩa vụ chủ động của Tòa án trong việc giải thích quyền nghĩa vụ, chỉ định người đại diện cho người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi, và tiến hành thu thập chứng cứ khi đương sự có yêu cầu hợp lệ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: giới hạn trong khuôn khổ tài phán tại Tòa án nhân dân theo quy định của BLTTDS Việt Nam, áp dụng cho các tranh chấp và yêu cầu thuộc lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp thuyết thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence). Thiết kế nghiên cứu đa tầng được triển khai tuần tự:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích đường lối, chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, các nguyên tắc Hiến định (Hiến pháp 1992) và cam kết nhân quyền quốc tế (ICCPR 1966).
• Cấp độ trung mô: Khảo cứu cấu trúc quy phạm của hệ thống pháp luật thực định gồm BLTTDS 2004, Bộ luật Dân sự, Luật Tổ chức TAND năm 2002.
• Cấp độ vi mô: Đánh giá thực chứng các bản án, quyết định và số liệu thống kê xét xử thực tế tại Tòa án nhân dân các cấp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật đa phương pháp chặt chẽ:

• Phân tích quy phạm chuyên sâu (Doctrinal Legal Analysis): Giải thích ngữ nghĩa, đối chiếu logic cấu trúc của các điều luật từ Điều 56 đến Điều 70 và các quy định xuyên suốt của BLTTDS 2004.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu quy chuẩn lập pháp của Việt Nam với các hệ thống dân luật điển hình như Pháp (BLTTDSP), Nga (BLTTDSN), Trung Quốc (BLTTDSTH).
• Phương pháp lịch sử - cụ thể: Lần theo tiến trình phát triển của các quy định tố tụng dân sự Việt Nam qua từng thời kỳ (trước 1945, giai đoạn 1945–1954, 1954–1975, 1975–1989 với các Thông tư chỉ đạo của TANDTC, giai đoạn Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989 và Pháp lệnh 1995, cho đến khi ban hành BLTTDS 2004).
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản pháp luật, báo cáo tổng kết xét xử hàng năm của TANDTC và phản ánh thực tế từ giới luật sư, chuyên gia tư pháp.

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp của luận án được xử lý một cách khoa học:

• Nguồn dữ liệu thống kê tư pháp: Toàn bộ báo cáo tổng kết công tác xét xử toàn ngành của TANDTC từ năm 1995 đến 2005 (trình bày chi tiết tại Phụ lục 1, 2, 3 của luận án).
• Quy mô xử lý dữ liệu: Phân tích xu hướng biến động của hàng trăm nghìn vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động được thụ lý giải quyết hàng năm. Dữ liệu cho thấy số lượng vụ việc gia tăng liên tục qua các năm đi kèm với tính chất tranh chấp ngày càng gay gắt, phức tạp dưới tác động của kinh tế thị trường.
• Phân tích sai sót tố tụng: Tổng hợp các vi phạm tố tụng phổ biến dẫn đến việc bản án bị Tòa án cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm tuyên hủy, sửa: không tống đạt hợp lệ thông báo thụ lý, tước bỏ quyền tranh luận của đương sự, thu thập chứng cứ thiếu khách quan hoặc không đưa đầy đủ người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào tham gia tố tụng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1 (Tính độc lập của QBV): Luận án chứng minh QBV trong tố tụng dân sự là một quyền chủ thể độc lập thuộc quy chế pháp lý công dân, không phụ thuộc vào việc quyền nội dung có thực sự bị xâm phạm hay không trên thực tế. Nó là phương tiện pháp lý tối cao để công dân tiếp cận công lý.
2. Phát hiện 2 (Bất cập trong cấu trúc quan niệm đương sự): Thực tiễn áp dụng pháp luật trước và ngay sau khi có BLTTDS 2004 bộc lộ lỗ hổng lớn: sự lúng túng trong việc xác định tư cách đương sự trong việc dân sự và tư cách của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, khiến nhóm chủ thể này thường xuyên bị bỏ quên quyền đưa ra chứng cứ và quyền tự bảo vệ.
3. Phát hiện 3 (Nghịch lý "trợ giúp" và "ỷ lại" trong thu thập chứng cứ): Pháp luật quy định đương sự có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh, Tòa án chỉ hỗ trợ thu thập khi đương sự không thể tự thực hiện. Tuy nhiên, trên thực tế tồn tại tâm lý ỷ lại tuyệt đối vào Tòa án từ phía người dân do hiểu biết pháp luật hạn hẹp ("ở Việt Nam, các đương sự ít có khả năng tự bảo vệ, hiểu biết pháp luật còn hạn hẹp" [86, tr. 46]), dẫn đến việc Thẩm phán can thiệp quá sâu làm sai lệch tính khách quan, vô tư của cơ quan tài phán.
4. Phát hiện 4 (Định kiến bảo hộ khu vực công): Thực tiễn xét xử cho thấy tồn tại xu hướng bất bình đẳng vô thức: Thẩm phán có chiều hướng ưu tiên, tin tưởng chứng cứ do các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Nhà nước cung cấp hơn là chứng cứ của đương sự là cá nhân yếu thế, xuất phát từ tư duy coi trọng lợi ích tập thể hơn lợi ích cá nhân tồn tại từ thời kỳ bao cấp.
5. Phát hiện 5 (Hình thức hóa thủ tục tranh tụng): Thủ tục hỏi và tranh luận tại nhiều phiên tòa sơ thẩm vẫn mang tính chiếu lệ; bản án chưa thực sự căn cứ vào kết quả tranh luận công khai mà dựa chủ yếu vào hồ sơ nghiên cứu trước của Thẩm phán, vi phạm trực tiếp định hướng cải cách tư pháp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập hệ thống khái niệm chuẩn xác, đặt nền móng lý luận vững chắc cho sự phát triển của phân ngành Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.
• Về mặt lập pháp: Luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung trực tiếp các điều khoản của BLTTDS 2004:
  • Cụ thể hóa địa vị pháp lý và quyền năng của đương sự trong việc dân sự.
  • Quy định chặt chẽ điều kiện và giới hạn việc Tòa án thu thập chứng cứ để trả lại nghĩa vụ chứng minh cho các bên.
  • Thể chế hóa nguyên tắc tranh tụng thành nguyên tắc cơ bản mang tính bắt buộc của BLTTDS, quy định rõ ràng rằng bản án chỉ được căn cứ vào các chứng cứ được kiểm tra, tranh luận công khai tại phiên tòa.
• Về mặt thực thi tư pháp: Đổi mới căn bản mô hình điều hành phiên tòa của Hội đồng xét xử; nâng cao phẩm chất liêm chính, bản lĩnh chính trị và trình độ của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án nhằm loại trừ sự can thiệp, tác động tiêu cực từ cấp trên hoặc các quan hệ thân hữu.
• Về mặt xã hội và bổ trợ tư pháp: Nâng cao vị thế độc lập của Luật sư trong tố tụng dân sự; mở rộng mạng lưới trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations): Luận án tập trung khảo sát hoạt động bảo đảm QBV tại Tòa án trong giai đoạn sơ thẩm, phúc thẩm và giám đốc thẩm, chưa đi sâu giải quyết toàn diện giai đoạn thi hành án dân sự. Do hoàn thành năm 2006 (thời điểm BLTTDS 2004 mới có hiệu lực hơn một năm), nguồn số liệu thực tiễn phản ánh các vướng mắc của chính đạo luật này còn ở giai đoạn đầu, chủ yếu đối sánh với thực tiễn áp dụng các Pháp lệnh trước đó.
• Điều kiện biên: Các luận điểm gắn liền với mô hình tổ chức bộ máy tư pháp theo Luật Tổ chức TAND năm 2002 và Hiến pháp 1992.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Mở rộng cơ chế bảo đảm QBV của đương sự sang giai đoạn thi hành án dân sự và các thủ tục phá sản doanh nghiệp.
  2. Nghiên cứu cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý của đương sự trong bối cảnh ứng dụng công nghệ thông tin, Tòa án điện tử và giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR).
  3. Khảo cứu vai trò của án lệ (Precedent) như một công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự khi luật thành văn có khoảng trống hoặc chưa rõ ràng.
  4. Đánh giá tác động định lượng của hoạt động trợ giúp pháp lý đối với tỷ lệ thắng kiện hoặc bảo vệ thành công quyền lợi của các nhóm yếu thế trong tố tụng dân sự.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực, được trích dẫn rộng rãi trong các giáo trình đại học, công trình nghiên cứu thạc sĩ, tiến sĩ chuyên ngành luật dân sự và tố tụng dân sự tại Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Tác động chính sách và cải cách thể chế: Các giải pháp lập pháp của luận án đã đóng góp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ cho việc ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS năm 2011 và quá trình soạn thảo, ban hành Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 (với việc chính thức hiến định nguyên tắc tranh tụng tại Điều 24 BLTTDS 2015).
• Tác động tư pháp và xã hội: Góp phần chuyển hóa nhận thức của đội ngũ Thẩm phán toàn quốc từ phong cách xét hỏi uy quyền sang phong cách điều hành tranh tụng dân chủ, tôn trọng quyền của đương sự, thúc đẩy ý thức pháp luật và văn hóa pháp lý của người dân khi tham gia tố tụng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Tiếp cận nguồn tri thức kinh điển, hệ thống hóa toàn diện về lý luận quyền bảo vệ, phương pháp so sánh luật học và cấu trúc tố tụng dân sự.
• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Nắm vững các chuẩn mực tố tụng bắt buộc để tránh các sai sót nghiệp vụ, bảo đảm bản án có căn cứ và đúng pháp luật.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Được trang bị cơ sở lý luận vững chắc để bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng, nâng cao vị thế bình đẳng với cơ quan tiến hành tố tụng.
• Cơ quan lập pháp và Ban chỉ đạo Cải cách Tư pháp: Có nguồn tư liệu thực chứng và cơ sở khoa học tin cậy để hoạch định chiến lược hoàn thiện hệ thống tư pháp Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc nâng tầm "Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự" từ một quy định hỗ trợ kỹ thuật đơn thuần thành một nguyên tắc chỉ đạo nền tảng của Luật Tố tụng Dân sự, mang bản chất là sự bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp theo chuẩn mực quốc tế (Điều 14 ICCPR).

2. Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu thể hiện như thế nào khi so với các nghiên cứu trước đó? Khác với các nghiên cứu trước chỉ phân tích quy phạm tĩnh (Phan Hữu Thư, 2001) hoặc tập trung đơn tuyến vào một chế định (Trần Văn Quảng, 2004), luận án đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp thực chứng quy phạm với nghiên cứu xã hội học tư pháp, đối chiếu đa chiều với pháp luật tố tụng của Pháp, Nga, Trung Quốc và xử lý kho dữ liệu thống kê xét xử 10 năm của ngành Tòa án.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì? Đó là sự xung đột giữa nguyên tắc tự định đoạt, nghĩa vụ chứng minh của đương sự với tâm lý ỷ lại tuyệt đối vào Tòa án, dẫn đến tình trạng Thẩm phán thay đương sự thu thập chứng cứ, từ đó vô tình làm mất tính khách quan vô tư và biến phiên tòa thành quá trình hợp thức hóa chứng cứ của Thẩm phán.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung phân tích có thể tái lập không? Có. Mô hình phân tích 3 trục tương tác (Tự bảo vệ – Được người khác bảo vệ – Trách nhiệm của Tòa án) là một khung lý thuyết chuẩn hóa hoàn toàn có thể tái lập để đánh giá mức độ bảo đảm quyền của công dân trong các lĩnh vực tố tụng khác như Tố tụng Hành chính hay Tố tụng Lao động.

5. Chương trình nghiên cứu dài hạn được mở ra từ công trình này là gì? Đó là lộ trình nghiên cứu chuyển đổi mô hình tố tụng dân sự Việt Nam từ kết hợp thẩm vấn – tranh tụng sang mô hình tranh tụng thực chất, hiện đại hóa thủ tục chứng minh và xây dựng cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân.

Kết luận

Luận án "Bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam" của tác giả Nguyễn Công Bình khẳng định các giá trị khoa học cốt lõi sau:

1. Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống lý luận về quyền bảo vệ và bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự, định vị đây là nguyên tắc rường cột và là biểu hiện tập trung của bảo đảm quyền con người trong tư pháp.
2. Làm rõ cấu trúc chủ thể đương sự theo luật thực định, mở rộng tư cách đương sự bao gồm đầy đủ các chủ thể trong cả vụ án dân sự và việc dân sự.
3. Nhận diện sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật, chỉ rõ các nguyên nhân thể chế, tâm lý và trình độ dẫn đến việc hình thức hóa quyền bảo vệ của đương sự tại Tòa án.
4. Xác lập hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện thể chế lập pháp, nâng cao năng lực Thẩm phán, mở rộng thiết chế luật sư và đẩy mạnh tranh tụng dân chủ.
5. Tạo lập nguồn tài liệu học thuật kinh điển, mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về công lý thủ tục và hiện đại hóa nền tư pháp Việt Nam đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I NHUNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BAO DAM QUYỀN BẢO VỆ CUA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIEM, ĐẶC DIEM, BẢN CHAT VÀ Ý NGHĨA CUA BẢO DAM QUYỀN BẢO VỆ CUA DUONG SỰ TRONG TO TUNG DAN SỰ 1. Khái niệm bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Trong xã hội, quyền và lợi ích luôn được sự quan tâm của mọi chủ thể. Khi tham gia vào các quan hệ xã hội các chủ thể bao giờ cũng hướng tới những quyền, lợi ích nhất định và mong muốn đạt được những quyền, lợi ích đó.

Theo từ điển tiếng Việt, “quyền” là “điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi” [78, tr.786]; “lợi ích” là “điều có ích, có lợi cho một tập thể người nhất định hay cho một cá nhân trong đó, trong mối quan hệ với tập thể ấy” [78, tr. Theo từ điển Hán - Việt quyền là “thế lực” [54, tr.525]; “lợi ích” là “điều cần thiết và có lợi cho mình” [54, tr. Trong khoa học pháp lý, “quyền chủ thể là cách xử sự mà pháp luật cho phép chủ thể được được tiến hành” [114, tr. Quyền của chủ thể bao gid cũng có mối quan hệ chặt chế với những lợi ích nhất định, không có lợi ích thì cũng không có quyền của chủ thể.

Qua kết quả của một số công trình nghiên cứu khoa học cho thấy: “Tinh chất và nội dung của lợi ích như thế nào thì tính chất và nội dung của quyền chủ thể như thế đó” [135, tr. Quyền và lợi ích là một phạm trù mang tính xã hội, quyết định hành vi của các chủ thể. Ở mặt tích cực thì quyền và lợi ích là động lực của sự phát triển xã hội. “Lợi ích là cái thúc đẩy con người hoạt động” [25, tr.

Vì quyền, lợi ích mà các chủ thể tích cực tham gia vào các quan hệ xã hội làm cho các quan hệ xã hội phát triển và làm cho xã hội phát triển. “Xét cho cùng, lợi ích chính là những phương thức, phương tiện tối ưu mà chủ thể lựa chọn nhằm đạt được các nhu cầu của mình, vì chủ thể giành lấy và sử dụng chúng tạo ra những điều kiện tốt nhất để trực tiếp thực hiện các nhu cầu cấp bách của bản thân” [52, tr. “Quyền dân sự và chính trị không đơn thuần chỉ mang tính chất quyền cá nhân, chỉ đảm bảo mục đích cá nhân, mà còn có vai trò lớn trong việc phục vụ mục đích toàn xã hội, vì sự tiến bộ và phát triển chung” (110, tr. Ở mặt tiêu cực thì quyền và lợi ích cũng chính là nguyên nhân, mầm mống của mọi mâu thuẫn phát sinh trong xã hội.

Trong đời sống, người ta mâu thuẫn, tranh chấp với nhau cũng chính vì quyền và lợi ích. Vì vậy, nếu điều chỉnh, kết hợp được hài hoà quyền, lợi ích của các chủ thể trong xã hội thì sẽ tránh được những mâu thuẫn, tranh chấp. Về vấn đề này, các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học Mác - Lê nin cũng đã từng nhận xét: “Cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp chiếm hữu ruộng đất và gial cấp tư sản cũng như cuộc đấu tranh giữa giai cấp tu sản và giai cấp vô sản, trước hết là ở những lợi ích kinh tế. Để thoả mãn những lợi ích kinh tế thì quyền lực chính trị chỉ được sử dụng làm phương tiện đơn thuần” [63, tr.

Quyền và lợi ích còn là một phạm trù mang tính pháp lý. Do tác động quan trọng của quyền và lợi ích đối với hành vi của các chủ thể và sự phát triển của xã hội cho nên ở những mức độ khác nhau, dù muốn hay không tất cả các Nhà nước đều phải thừa nhận và bảo hộ các quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể bằng ghi nhận trong hệ thống pháp luật. Ngoài ra, để bảo hộ các quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể, Nhà nước còn phải thiết lập cơ chế thực hiện và bảo vệ chúng trong trường hợp bị xâm phạm. Khi bàn về chính sách của Nhà nước xã hội chủ nghĩa chính V.

Lê-nin cũng đã khẳng định: “Những cội rễ sâu xa nhất của chính sách đối nội cũng như chính sách đối ngoại của Nhà nước chúng ta đều do những lợi ích kinh tế, địa vị kinh tế của các giai cấp thống tri ở nước ta quyết định” [55, tr. Xét về mối quan hệ lẫn nhau giữa lợi ích xã hội và pháp luật các nhà luật học ở nước ta cũng có quan điểm: “Khi xem xét vấn đề về bản chất của pháp luật cần phải xuất phát từ tính chất của lợi ích được cả pháp luật lẫn Nhà nước bảo vệ” [135, tr. Để giữ vững trật tự, an toàn xã hội làm cho xã hội phát triển, Nhà nước phải bảo hộ tất cả các quyền, lợi ích chính đáng của các chủ thể. Tuy vậy, do điều kiện khách quan, Nhà nước không thể ghi nhận được tất cả các quyền, lợi ích chính đáng của các chủ thể trong các quy phạm pháp luật để bảo đảm thực hiện.

Từ đó, có các khái niệm về quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm và quyền, lợi ích hợp pháp. Các quyền và lợi ích được ghi nhận trong pháp luật được gọi là quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm. Các quyền, lợi ích không mâu thuẫn với lợi ích của Nhà nước và xã hội được gọi là quyền, lợi ích hợp pháp. Tuy cũng thể hiện nhu cầu và quyết định hành vi của chủ thể nhưng khái niệm quyền, lợi ích hợp pháp có nội hàm rộng hơn khái niệm quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm, bao gồm cả các quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm và các quyền, lợi ích chưa được pháp luật bảo đảm nhưng không mâu thuẫn với lợi ích của Nhà nước và lợi ích của xã hội.

Vì vậy, các chuyên gia pháp lý cho rằng “hai khái niệm lợi ích được pháp luật bảo đảm và lợi ích hợp pháp khác nhau về nội dung” [135, tr. Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, Nhà nước bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nhưng công dân phải làm tròn nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước. Về nguyên tắc, mọi người phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình theo đúng quy định của pháp luật, không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của xã hội, quyền và lợi 10 ích hợp pháp của người khác. Tuy vậy, trên thực tế nhận thức của mỗi người khác rhau nên xử sự khác nhau.

“Tự mình thì dân chúng bao giờ cũng mong muốn điều tốt, nhưng không phải lúc nào họ cũng thấy được điều tốt” [49, tr97]. Từ đó, đã dẫn đến việc chủ thể này xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp phíp của chủ thể khác hoặc tranh chấp với chủ thể khác. Việc xâm phạm, tranh caấp về quyền, lợi ích giữa các chủ thể có thể diễn ra trong mọi lĩnh vực của đờ sống xã hội. Để pháp luật được thực hiện, “đối với các hành vi vi phạm rháp luật, tuỳ theo mức độ khác nhau, Nhà nước sẽ áp dụng những biện pháp cưỡng chế cần thiết để bảo đảm cho pháp luật được thực hiện nghiêm minh” [114, tr.

Theo đó, Nhà nước đã trao cho các chủ thể những phương tiện pháp lý cần thiết và thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp, yêu cầu để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Giải quyết tranh chấp, yêu cầu ở tại Toà án là một trong các cơ chế do pháp luật quy định để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Cơ chế này hoạt động khi có chủ thể yêu cầu Toà án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trong trường hợp có tranh chấp hoặc vi phạm. xQuyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khá đa dạng, thể hiện ở trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Trong đó, quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể trong lĩnh vực dân sự là một trong những quyền, lợi ích cơ bản của chủ thể, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của chủ thể. Để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về dân sự trong trường hợp bị xâm phạm pháp luật quy định chủ thể có quyền được thực hiện các phương thức khác nhau để bảo vệ như tự mình yêu cầu người có hành vi trái pháp luật chấm dứt hành vi đó, yêu cầu Trọng tài, Toà án hoặc cơ quan nhà nước khác có thẩm quyền bảo vệ. Trong các phương thức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về dân sự của các chủ thể thì phương thức yêu cầu Toà án bảo vệ là có nhiều hiệu quả. Tuy vậy, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp tại Toà án là một lĩnh vực phức tap và nhạy cam, 11 Trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng luôn phải chịu sự tác động từ nhiều phía nên các quyết định của họ dễ bị ảnh hưởng dẫn đến thiếu tính trung thực, khách quan.

Do vậy, để bảo đảm việc giải quyết các tranh chấp, yêu cầu của các chủ thể được nhanh chóng, khách quan và đúng đắn thì pháp luật phải quy định cụ thể, chặt chế quá trình thực hiện yêu cầu và giải quyết vụ việc dân sự. Theo đó, khi đưa ra yêu cầu Toà án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp thì chủ thể yêu cầu phải đưa ra chứng cứ, lý lẽ, căn cứ pháp lý để chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp. Toà án chỉ thụ lý và xét xử chấp nhận yêu cầu của các chủ thể khi có các căn cứ. Hoạt động giải quyết vụ việc dân sự của Toà án được tiến hành một cách độc lập, công khai, minh bạch theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng dân sự quy định.

Các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng chỉ được tiến hành những hành vi mà pháp luật cho phép và phải chịu sự giám sát của nhân dân. Theo các sách báo pháp lý đã xuất bản trong nước và nước ngoài như Thuật ngữ pháp lý phổ thông [133, tr.209], Từ điển Giải thích Thuật ngữ Luật học [1 12, tr.243], Giáo trình Luật Tố tụng dân sự của Trường Đại học Luật Hà Nội [115, tr.11], Từ điển Luật học của Cộng hoà Pháp [140, tr.440], Từ điển Bách khoa của Cộng hoà liên bang Nga [142, tr.101], Giáo trình Luật Tố tụng dân sự của Học viện Tư pháp Cộng hoà liên bang Nga [143, tr.