Chương I NHUNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BAO DAM QUYỀN BẢO VỆ CUA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIEM, ĐẶC DIEM, BẢN CHAT VÀ Ý NGHĨA CUA BẢO DAM QUYỀN BẢO VỆ CUA DUONG SỰ TRONG TO TUNG DAN SỰ 1. Khái niệm bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự trong tố tụng dân sự Trong xã hội, quyền và lợi ích luôn được sự quan tâm của mọi chủ thể. Khi tham gia vào các quan hệ xã hội các chủ thể bao giờ cũng hướng tới những quyền, lợi ích nhất định và mong muốn đạt được những quyền, lợi ích đó.
Theo từ điển tiếng Việt, “quyền” là “điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi” [78, tr.786]; “lợi ích” là “điều có ích, có lợi cho một tập thể người nhất định hay cho một cá nhân trong đó, trong mối quan hệ với tập thể ấy” [78, tr. Theo từ điển Hán - Việt quyền là “thế lực” [54, tr.525]; “lợi ích” là “điều cần thiết và có lợi cho mình” [54, tr. Trong khoa học pháp lý, “quyền chủ thể là cách xử sự mà pháp luật cho phép chủ thể được được tiến hành” [114, tr. Quyền của chủ thể bao gid cũng có mối quan hệ chặt chế với những lợi ích nhất định, không có lợi ích thì cũng không có quyền của chủ thể.
Qua kết quả của một số công trình nghiên cứu khoa học cho thấy: “Tinh chất và nội dung của lợi ích như thế nào thì tính chất và nội dung của quyền chủ thể như thế đó” [135, tr. Quyền và lợi ích là một phạm trù mang tính xã hội, quyết định hành vi của các chủ thể. Ở mặt tích cực thì quyền và lợi ích là động lực của sự phát triển xã hội. “Lợi ích là cái thúc đẩy con người hoạt động” [25, tr.
Vì quyền, lợi ích mà các chủ thể tích cực tham gia vào các quan hệ xã hội làm cho các quan hệ xã hội phát triển và làm cho xã hội phát triển. “Xét cho cùng, lợi ích chính là những phương thức, phương tiện tối ưu mà chủ thể lựa chọn nhằm đạt được các nhu cầu của mình, vì chủ thể giành lấy và sử dụng chúng tạo ra những điều kiện tốt nhất để trực tiếp thực hiện các nhu cầu cấp bách của bản thân” [52, tr. “Quyền dân sự và chính trị không đơn thuần chỉ mang tính chất quyền cá nhân, chỉ đảm bảo mục đích cá nhân, mà còn có vai trò lớn trong việc phục vụ mục đích toàn xã hội, vì sự tiến bộ và phát triển chung” (110, tr. Ở mặt tiêu cực thì quyền và lợi ích cũng chính là nguyên nhân, mầm mống của mọi mâu thuẫn phát sinh trong xã hội.
Trong đời sống, người ta mâu thuẫn, tranh chấp với nhau cũng chính vì quyền và lợi ích. Vì vậy, nếu điều chỉnh, kết hợp được hài hoà quyền, lợi ích của các chủ thể trong xã hội thì sẽ tránh được những mâu thuẫn, tranh chấp. Về vấn đề này, các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học Mác - Lê nin cũng đã từng nhận xét: “Cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp chiếm hữu ruộng đất và gial cấp tư sản cũng như cuộc đấu tranh giữa giai cấp tu sản và giai cấp vô sản, trước hết là ở những lợi ích kinh tế. Để thoả mãn những lợi ích kinh tế thì quyền lực chính trị chỉ được sử dụng làm phương tiện đơn thuần” [63, tr.
Quyền và lợi ích còn là một phạm trù mang tính pháp lý. Do tác động quan trọng của quyền và lợi ích đối với hành vi của các chủ thể và sự phát triển của xã hội cho nên ở những mức độ khác nhau, dù muốn hay không tất cả các Nhà nước đều phải thừa nhận và bảo hộ các quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể bằng ghi nhận trong hệ thống pháp luật. Ngoài ra, để bảo hộ các quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể, Nhà nước còn phải thiết lập cơ chế thực hiện và bảo vệ chúng trong trường hợp bị xâm phạm. Khi bàn về chính sách của Nhà nước xã hội chủ nghĩa chính V.
Lê-nin cũng đã khẳng định: “Những cội rễ sâu xa nhất của chính sách đối nội cũng như chính sách đối ngoại của Nhà nước chúng ta đều do những lợi ích kinh tế, địa vị kinh tế của các giai cấp thống tri ở nước ta quyết định” [55, tr. Xét về mối quan hệ lẫn nhau giữa lợi ích xã hội và pháp luật các nhà luật học ở nước ta cũng có quan điểm: “Khi xem xét vấn đề về bản chất của pháp luật cần phải xuất phát từ tính chất của lợi ích được cả pháp luật lẫn Nhà nước bảo vệ” [135, tr. Để giữ vững trật tự, an toàn xã hội làm cho xã hội phát triển, Nhà nước phải bảo hộ tất cả các quyền, lợi ích chính đáng của các chủ thể. Tuy vậy, do điều kiện khách quan, Nhà nước không thể ghi nhận được tất cả các quyền, lợi ích chính đáng của các chủ thể trong các quy phạm pháp luật để bảo đảm thực hiện.
Từ đó, có các khái niệm về quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm và quyền, lợi ích hợp pháp. Các quyền và lợi ích được ghi nhận trong pháp luật được gọi là quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm. Các quyền, lợi ích không mâu thuẫn với lợi ích của Nhà nước và xã hội được gọi là quyền, lợi ích hợp pháp. Tuy cũng thể hiện nhu cầu và quyết định hành vi của chủ thể nhưng khái niệm quyền, lợi ích hợp pháp có nội hàm rộng hơn khái niệm quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm, bao gồm cả các quyền, lợi ích được pháp luật bảo đảm và các quyền, lợi ích chưa được pháp luật bảo đảm nhưng không mâu thuẫn với lợi ích của Nhà nước và lợi ích của xã hội.
Vì vậy, các chuyên gia pháp lý cho rằng “hai khái niệm lợi ích được pháp luật bảo đảm và lợi ích hợp pháp khác nhau về nội dung” [135, tr. Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, Nhà nước bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nhưng công dân phải làm tròn nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước. Về nguyên tắc, mọi người phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình theo đúng quy định của pháp luật, không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của xã hội, quyền và lợi 10 ích hợp pháp của người khác. Tuy vậy, trên thực tế nhận thức của mỗi người khác rhau nên xử sự khác nhau.
“Tự mình thì dân chúng bao giờ cũng mong muốn điều tốt, nhưng không phải lúc nào họ cũng thấy được điều tốt” [49, tr97]. Từ đó, đã dẫn đến việc chủ thể này xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp phíp của chủ thể khác hoặc tranh chấp với chủ thể khác. Việc xâm phạm, tranh caấp về quyền, lợi ích giữa các chủ thể có thể diễn ra trong mọi lĩnh vực của đờ sống xã hội. Để pháp luật được thực hiện, “đối với các hành vi vi phạm rháp luật, tuỳ theo mức độ khác nhau, Nhà nước sẽ áp dụng những biện pháp cưỡng chế cần thiết để bảo đảm cho pháp luật được thực hiện nghiêm minh” [114, tr.
Theo đó, Nhà nước đã trao cho các chủ thể những phương tiện pháp lý cần thiết và thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp, yêu cầu để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Giải quyết tranh chấp, yêu cầu ở tại Toà án là một trong các cơ chế do pháp luật quy định để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Cơ chế này hoạt động khi có chủ thể yêu cầu Toà án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trong trường hợp có tranh chấp hoặc vi phạm. xQuyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khá đa dạng, thể hiện ở trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trong đó, quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể trong lĩnh vực dân sự là một trong những quyền, lợi ích cơ bản của chủ thể, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của chủ thể. Để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về dân sự trong trường hợp bị xâm phạm pháp luật quy định chủ thể có quyền được thực hiện các phương thức khác nhau để bảo vệ như tự mình yêu cầu người có hành vi trái pháp luật chấm dứt hành vi đó, yêu cầu Trọng tài, Toà án hoặc cơ quan nhà nước khác có thẩm quyền bảo vệ. Trong các phương thức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về dân sự của các chủ thể thì phương thức yêu cầu Toà án bảo vệ là có nhiều hiệu quả. Tuy vậy, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp tại Toà án là một lĩnh vực phức tap và nhạy cam, 11 Trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng luôn phải chịu sự tác động từ nhiều phía nên các quyết định của họ dễ bị ảnh hưởng dẫn đến thiếu tính trung thực, khách quan.
Do vậy, để bảo đảm việc giải quyết các tranh chấp, yêu cầu của các chủ thể được nhanh chóng, khách quan và đúng đắn thì pháp luật phải quy định cụ thể, chặt chế quá trình thực hiện yêu cầu và giải quyết vụ việc dân sự. Theo đó, khi đưa ra yêu cầu Toà án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp thì chủ thể yêu cầu phải đưa ra chứng cứ, lý lẽ, căn cứ pháp lý để chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp. Toà án chỉ thụ lý và xét xử chấp nhận yêu cầu của các chủ thể khi có các căn cứ. Hoạt động giải quyết vụ việc dân sự của Toà án được tiến hành một cách độc lập, công khai, minh bạch theo trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng dân sự quy định.
Các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng chỉ được tiến hành những hành vi mà pháp luật cho phép và phải chịu sự giám sát của nhân dân. Theo các sách báo pháp lý đã xuất bản trong nước và nước ngoài như Thuật ngữ pháp lý phổ thông [133, tr.209], Từ điển Giải thích Thuật ngữ Luật học [1 12, tr.243], Giáo trình Luật Tố tụng dân sự của Trường Đại học Luật Hà Nội [115, tr.11], Từ điển Luật học của Cộng hoà Pháp [140, tr.440], Từ điển Bách khoa của Cộng hoà liên bang Nga [142, tr.101], Giáo trình Luật Tố tụng dân sự của Học viện Tư pháp Cộng hoà liên bang Nga [143, tr.