Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có hơn 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và gần 57% lực lượng lao động hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Cùng với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa, mỗi năm cả nước có khoảng 200.000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi, chuyển đổi mục đích sử dụng sang phát triển hạ tầng và du lịch dịch vụ, kéo theo bình quân 1,5 lao động trên mỗi hộ gia đình mất việc làm truyền thống. Tại tỉnh Quảng Bình, công tác thu hồi đất phục vụ các dự án trọng điểm đang tác động sâu sắc đến đời sống cư dân bản địa. Điển hình tại xã Hải Ninh, huyện Quảng Ninh, dự án Quần thể sân golf, biệt thự nghỉ dưỡng và giải trí cao cấp FLC đã thu hồi 235,5 ha đất nông - lâm nghiệp, chiếm 5,7% tổng diện tích tự nhiên toàn xã và ảnh hưởng trực tiếp đến 90 hộ dân, chiếm 9,1% tổng số hộ trên địa bàn.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi được đặt ra là sự mất mát tư liệu sản xuất nông nghiệp ven biển tạo nên cú sốc lớn đối với cấu trúc kinh tế nông hộ, đặt người nông dân trước sức ép chuyển đổi nghề nghiệp và nguy cơ tổn thương sinh kế lâu dài. Mục tiêu tổng quát của luận văn nhằm phân tích thực trạng thu hồi đất, đánh giá mức độ biến đổi của hệ thống năm nguồn lực sinh kế và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho các hộ nông - ngư dân bị thu hồi đất tại xã Hải Ninh. Phạm vi không gian nghiên cứu được xác định tại xã Hải Ninh, với dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2015 - 2016, hoàn thành tổng kết vào tháng 5/2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi lượng hóa cụ thể các chỉ số về việc làm, cơ cấu thu nhập và sự gắn kết cộng đồng sau quá trình chuyển dịch đất đai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết phân tích sinh kế bền vững (SLA) do Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) ban hành năm 1999 làm nền tảng tiếp cận trung tâm. Khung lý thuyết này phân tích đời sống nông hộ dựa trên ngũ giác năm nguồn vốn cơ bản: Vốn tự nhiên (Natural Capital) bao gồm đất đai, nguồn nước, tài nguyên biển; Vốn con người (Human Capital) gồm số lượng lao động, trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp và sức khỏe; Vốn vật chất (Physical Capital) gồm nhà ở, công trình phụ trợ, hạ tầng giao thông và máy móc sản xuất; Vốn tài chính (Financial Capital) bao gồm tiền mặt, tiền bồi thường đất đai, thu nhập và dòng tiền tích lũy; Vốn xã hội (Social Capital) gồm mạng lưới quan hệ xóm giềng, sự tương trợ cộng đồng và sự tham gia vào các đoàn thể địa phương.

Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết chiến lược sinh kế của Seppala (1996) với ba nhóm định hướng hành vi: Chiến lược tích lũy dài hạn, Chiến lược tái sản xuất trung hạn và Chiến lược tồn tại ngắn hạn. Hệ thống khái niệm then chốt trong luận văn bao gồm đất nông - lâm nghiệp, thu hồi đất và bồi thường hỗ trợ tái định cư theo Luật Đất đai 2013 và Nghị định số 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ, cùng nguyên tắc chuyển dịch lao động "Ly nông bất ly hương".

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kinh tế - xã hội của UBND xã Hải Ninh, Hội đồng giải phóng mặt bằng huyện Quảng Ninh giai đoạn 2015 - 2016 và nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 60 hộ gia đình được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng dựa trên mức độ mất đất canh tác, chia thành hai nhóm đại diện: Nhóm I gồm 30 hộ mất nhiều đất (diện tích đất bị thu hồi chiếm trên 70% tổng diện tích được giao) và Nhóm II gồm 30 hộ mất ít đất (diện tích bị thu hồi dưới 70%). Ngoài ra, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu năm chuyên gia và cán bộ quản lý địa phương gồm Phó Chủ tịch UBND huyện, Chủ tịch UBND xã, cán bộ địa chính - nông nghiệp và trưởng thôn.

Toàn bộ dữ liệu khảo sát được mã hóa và xử lý trên phần mềm SPSS 16.0 kết hợp Microsoft Excel. Lý do lựa chọn các công cụ này là nhằm áp dụng phương pháp thống kê mô tả kết hợp phân tích phương sai ANOVA một yếu tố và kiểm định sâu Post Hoc ở mức ý nghĩa 5% (p < 0,05). Phương pháp này giúp kiểm chứng một cách khách quan, chính xác sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm hộ về cơ cấu lao động, nhu cầu sử dụng đất và thu nhập. Timeline nghiên cứu thực địa và phân tích dữ liệu được tiến hành liên tục từ ngày 10/11/2016 đến ngày 20/5/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực nghiệm trên 60 hộ gia đình tại xã Hải Ninh đã chỉ ra bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, có sự dịch chuyển mạnh mẽ trong cơ cấu lao động giữa hai thời điểm trước và sau khi thu hồi đất. Tại Nhóm I (mất nhiều đất), tỷ lệ lao động thuần nông sụt giảm nghiêm trọng từ 41% trước thu hồi xuống chỉ còn 13% sau thu hồi, trong khi lao động phi nông nghiệp tăng vọt từ 34% lên 54%. Tại Nhóm II (mất ít đất), mô hình lao động kiêm chiếm ưu thế với mức tăng từ 21% lên 43%, phản ánh xu hướng đa dạng hóa việc làm nông nghiệp kết hợp làm dịch vụ phụ trợ.

Thứ hai, nguồn vốn tài chính của các hộ gia đình tăng trưởng đột biến nhưng thiếu tính bền vững. Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ chuyển đổi nghề và ổn định đời sống bình quân mỗi hộ nhận được đạt 952,5 triệu đồng (nhiều hộ nhận bồi thường trên 1,5 tỷ đồng). Nhờ đó, tổng thu nhập bình quân năm 2015 đạt 90,4 triệu đồng/hộ/năm ở Nhóm I và 82,7 triệu đồng/hộ/năm ở Nhóm II. Mặc dù vậy, tỷ trọng thu nhập từ sản xuất nông nghiệp đã giảm mạnh từ mức 57,3% xuống chỉ còn 27,7% trong cơ cấu thu nhập tổng thể của hộ.

Thứ ba, sự phân hóa sâu sắc về nguồn vốn tự nhiên và vật chất. Tỷ lệ nhà ngói cấp IV ở Nhóm I giảm từ 63,3% xuống 0%, thay thế hoàn toàn bằng 100% nhà mái bằng và nhà cao tầng khang trang; 100% hộ ở cả hai nhóm đều sử dụng nhà vệ sinh tự hoại. Tuy nhiên, nguồn vốn tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng khi có tới 40% hộ toàn xã thiếu đất sản xuất, đặc biệt tỷ lệ này tại Nhóm I lên tới 73,3%.

Thứ tư, nguồn vốn xã hội có dấu hiệu suy thoái rõ rệt. Tỷ lệ hộ duy trì mối quan hệ xóm giềng thân thiện giảm mạnh từ 85% xuống còn 55% ở Nhóm I và từ 78% xuống 40% ở Nhóm II. Thay vào đó, lối sống khép kín, xã giao tăng từ 15% lên 45% ở Nhóm I và từ 22% lên 60% ở Nhóm II.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự biến động sinh kế bắt nguồn từ việc đất đai - tư liệu sản xuất chủ yếu - bị thu hồi trên quy mô lớn, buộc người dân phải chuyển hướng sang kinh doanh phòng trọ, dịch vụ ăn uống, chạy xe ôm hoặc đi xuất khẩu lao động. Dòng tiền bồi thường lớn mang lại cú hích tài chính trước mắt giúp người dân nâng cấp nhà ở, nhưng độ tuổi bình quân của chủ hộ khá cao (54,3 tuổi, trong đó Nhóm I là 58,7 tuổi) cùng trình độ học vấn thấp (33% ở Nhóm I và 46% ở Nhóm II chỉ học hết cấp I) đã tạo nên rào cản rất lớn cho việc đào tạo nghề mới hoặc tiếp cận các vị trí việc làm chất lượng cao.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với nghiên cứu của Nguyễn Duy Hoàn (2008) tại khu công nghiệp Tiên Sơn và Vũ Tiến Quang (2005) tại Hải Phòng, khi thu hồi đất luôn dẫn đến sự teo tóp của kinh tế nông nghiệp và thúc đẩy thương mại dịch vụ tự phát. Dữ liệu thực tế cho thấy sự xói mòn vốn xã hội bắt nguồn từ việc mất đi không gian sinh hoạt đồng áng truyền thống, các hình thức đổi công mùa vụ bị triệt tiêu, tạo ra khoảng cách tâm lý giữa các hộ gia đình. Các biểu đồ cơ cấu lao động trước - sau và bảng kiểm định ANOVA với giá trị Sig = 0,001 giữa hai nhóm hộ đã minh chứng rõ nét rằng mức độ mất đất có ảnh hưởng trực tiếp đến con đường thích ứng sinh kế của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp đồng bộ nhằm củng cố sinh kế bền vững cho người dân vùng ven biển:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách đào tạo nghề và tư vấn việc làm chuyển đổi. UBND tỉnh Quảng Bình và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội cần chủ trì phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức dạy nghề miễn phí, tập trung vào các ngành nghề dịch vụ du lịch, khách sạn, lái xe, chế biến thủy hải sản. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ lao động nông thôn bị thu hồi đất được qua đào tạo nghề lên mức tối thiểu 45% trong giai đoạn 2017 - 2020.

Thứ hai, thiết lập cơ chế liên kết tuyển dụng bắt buộc với nhà đầu tư. Tập đoàn FLC và các doanh nghiệp du lịch trên địa bàn cần cam kết ưu tiên tiếp nhận từ 25% đến 30% lực lượng lao động địa phương có đất bị thu hồi vào làm việc ổn định tại các vị trí phù hợp trong khu nghỉ dưỡng từ năm 2018, thực hiện đúng phương châm "Ly nông bất ly hương".

Thứ ba, tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp chất lượng cao trên diện tích đất còn lại. UBND xã Hải Ninh và Hội Nông dân cần hướng dẫn Nhóm II (mất ít đất) ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, chuyển đổi 100% diện tích canh tác còn lại sang các giống cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, đưa cây vụ đông vào thâm canh để nâng hệ số sử dụng đất lên trên 2,0 lần vào năm 2019.

Thứ tư, hỗ trợ quản lý tài chính và định hướng sử dụng vốn đền bù. Ngân hàng Chính sách Xã hội kết hợp với chính quyền xã triển khai các lớp tập huấn kỹ năng quản lý tài chính hộ gia đình, vận động tối thiểu 80% số hộ phân bổ tiền đền bù vào phát triển dịch vụ lưu trú lâu dài, mở rộng buôn bán hoặc gửi tiết kiệm bảo toàn vốn, ngăn ngừa tình trạng tiêu dùng phung phí và tệ nạn xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, phục vụ thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương. Lãnh đạo UBND các cấp, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Bình có thể sử dụng số liệu từ 90 hộ dân bị thu hồi đất làm căn cứ thực tế để hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định canh và xây dựng phương án an sinh xã hội cho các dự án du lịch quy mô lớn tiếp theo trên địa bàn ven biển.

Thứ hai, các chủ đầu tư và doanh nghiệp phát triển dự án du lịch sinh thái. Điển hình như Tập đoàn FLC và các tập đoàn bất động sản nghỉ dưỡng, tài liệu giúp doanh nghiệp thấu hiểu đặc điểm nhân khẩu, tâm tư của người dân mất đất, từ đó xây dựng kế hoạch trách nhiệm xã hội và chính sách tuyển dụng bản địa đạt tỷ lệ trên 25% một cách hài hòa.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học. Những người theo học chuyên ngành Phát triển nông thôn, Quản lý đất đai và Kinh tế nông nghiệp có thể tham khảo mô hình ứng dụng khung SLA của DFID cùng quy trình kiểm định ANOVA trên mẫu 60 hộ làm tư liệu nghiên cứu chuyên sâu.

Thứ tư, các tổ chức đoàn thể xã hội và cộng đồng nông - ngư dân ven biển. Hội Nông dân, Hội Phụ nữ có thể tham khảo tài liệu để định hướng tư vấn chuyển đổi sinh kế và bảo tồn nguồn vốn xã hội cho hội viên khi đối mặt với quá trình đô thị hóa.

Câu hỏi thường gặp

Quá trình thu hồi đất xây dựng khu du lịch FLC tác động như thế nào đến cơ cấu lao động tại xã Hải Ninh? Cơ cấu lao động có sự chuyển dịch rõ rệt từ thuần nông sang phi nông nghiệp và làm kiêm. Tại nhóm hộ mất trên 70% diện tích đất, tỷ lệ lao động thuần nông giảm sâu từ 41% xuống 13%, trong khi lao động phi nông nghiệp tăng mạnh lên 54%.

Thu nhập bình quân của các hộ dân biến động ra sao sau khi bị thu hồi đất? Thu nhập bình quân một hộ trong năm 2015 đạt 90,4 triệu đồng ở nhóm mất nhiều đất và 82,7 triệu đồng ở nhóm mất ít đất. Tuy nhiên, mức tăng này chủ yếu đến từ tiền bồi thường, dịch vụ buôn bán và xây phòng trọ, trong khi thu nhập từ nông nghiệp giảm từ 57,3% xuống chỉ còn 27,7%.

Nguyên nhân chính khiến tỷ lệ hộ thiếu đất sản xuất tăng cao sau dự án là gì? Dự án FLC đã thu hồi 235,5 ha đất nông - lâm nghiệp đang canh tác, khiến 40% hộ điều tra rơi vào cảnh thiếu đất sản xuất. Đáng chú ý, có tới 73,3% hộ thuộc nhóm mất nhiều đất không còn đủ tư liệu sản xuất nông nghiệp để duy trì sinh kế truyền thống.

Điều kiện cơ sở vật chất và nhà ở của các hộ thay đổi như thế nào sau bồi thường? Khoản tiền đền bù bình quân 952,5 triệu đồng/hộ đã giúp người dân cải thiện đáng kể điều kiện sống. Tỷ lệ nhà ngói cấp IV ở nhóm mất nhiều đất giảm từ 63,3% về 0%, thay bằng 100% nhà mái bằng và nhà cao tầng, đồng thời 100% hộ dân đều có nhà vệ sinh tự hoại đạt chuẩn.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê nào để kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm hộ? Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích phương sai ANOVA một yếu tố kết hợp kiểm định sâu Post Hoc trên phần mềm SPSS 16.0 ở mức ý nghĩa 5%, chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về cơ cấu lao động và nhu cầu đất giữa hai nhóm hộ mất đất.

Kết luận

  • Dự án khu du lịch sinh thái FLC thu hồi 235,5 ha đất đã làm thay đổi căn bản cơ cấu sinh kế của 90 hộ nông - ngư dân xã Hải Ninh.
  • Lao động thuần nông tại nhóm hộ mất nhiều đất giảm mạnh còn 13%, trong khi lao động phi nông nghiệp tăng vọt lên 54%.
  • Thu nhập bình quân hộ tăng lên mức 82,7 đến 90,4 triệu đồng/năm nhưng tỷ trọng nguồn thu từ nông nghiệp giảm mạnh còn 27,7%.
  • Nguồn vốn vật chất được cải thiện vượt bậc với 100% nhà kiên cố, song đặt ra thách thức lớn khi 73,3% hộ nhóm mất nhiều đất thiếu tư liệu sản xuất.
  • Vốn xã hội bị xói mòn với tỷ lệ hộ duy trì quan hệ xóm giềng thân thiện giảm sâu từ 85% xuống còn 55%.

Luận văn đã đóng góp hệ thống cứ liệu khoa học và thực tiễn vững chắc, phản ánh bức tranh toàn diện về sự dịch chuyển năm nguồn lực sinh kế của nông dân ven biển dưới tác động của các dự án nghỉ dưỡng cao cấp. Trong giai đoạn 2017 - 2020, chính quyền địa phương và doanh nghiệp cần nhanh chóng hiện thực hóa các cam kết đào tạo nghề và tuyển dụng lao động bản địa để đảm bảo sinh kế ổn định lâu dài cho người dân. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để khai thác chi tiết bộ dữ liệu khảo sát và các mô hình phân tích sinh kế chuyên sâu.