Chương 1 Đạo đức học Phật giáo viết: Giáo lí đạo đức Phật giáo được xem là dựa trên cơ sở luật toàn vũ trụ của Pháp hơn là những áp đặt từ trên xuống của Thượng Đế. Đạo Phật cho rằng những điều kiện của luật này đã được phát hiện bởi những bậc thầy giác ngộ, và những ai đạt đến mức độ nhận thức nhất định đều có thể hiểu được. Khi sống một cuộc sống đạo hạnh, một 19 người trở thành hiện thực của giáo pháp, và bất cứ ai sống theo lối sống gìn giữ giới luật đều có thể kì vọng ở quả báo của thiện nghiệp, như an lạc trong kiếp này, tái sinh tốt đẹp hơn, và cuối cùng đạt cảnh giới Niết bàn,. Giáo trình Phật học của tác giả Chan Khoon San [108] là một ấn bản được nghiên cứu, biên soạn và biên dịch công phu từ tất cả những nguồn kinh điển (trích dẫn) nguyên thủy, rất nhiều sách và tư liệu quý, bao gồm 17 chương đề cập tới những đề tài liên quan đến Phật giáo trong đó có giới hạnh về đạo đức.
Một số bài viết về Phật giáo trên các báo, các tạp chí như: Quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thiện và ác [45], Ý nghĩa xã hội và nhân văn cao cả của Phật giáo [46], Góp phần tìm hiểu một số vấn đề về đạo đức Phật giáo trong xã hội Việt Nam hiện nay [69], Đạo đức Phật giáo với kinh tế thị trường [120], Đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng nhân cách con người Việt Nam [121], Bàn thêm về ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay [36], … cùng một số Luận án Tiến sĩ Triết học như: Đạo đức Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến đạo đức con người Việt Nam [68] (nghiên cứu vai trò của Phật giáo đối với đời sống xã hội và con người Việt Nam); Ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức của xã hội Việt Nam hiện nay [57] (phân tích một cách hệ thống về đạo đức Phật giáo và đưa ra một số nhận định khách quan về ảnh hưởng tích cực cũng như một số hạn chế của đạo đức Phật giáo đối với con người Việt Nam hiện đại); Phạm trù ‘Tâm” trong Phật giáo với việc xây dựng đời sống đạo đức ở nước ta hiện nay [5] (nghiên cứu về cái “Tâm” Phật giáo và những ảnh hưởng nhất định của nó đến ý thức đạo đức, thực tiễn đạo đức và quan hệ đạo đức, trong đó có cả những ảnh hưởng tích cực lẫn những hạn chế nhất định); … là những tài liệu tham khảo đã trực tiếp đề cập tới đạo đức Phật giáo. Nhìn chung, một số công trình tuy đã đưa ra các quan niệm khác nhau về đạo đức Phật giáo, nội dung cơ bản của đạo đức Phật giáo nhưng đều cho rằng sự 20 ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng đạo đức xã hội và con người Việt Nam là hết sức sâu sắc. Các công trình này đã cho người đọc thấy được sự hỗn dung của đạo đức Phật giáo trong đạo đức xã hội Việt Nam ở những giai đoạn nhất định trong lịch sử dân tộc. Nghiên cứu về Phật giáo với văn hóa đạo đức các vương triều Lý - Trần Ở thời đại Lý - Trần, Phật giáo đã có được sự kết hợp thành công giữa nhập thế và xuất thế để có được đạo đức nhân bản.
Mảng tư liệu viết về tinh thần nhập thế và xuất thế của thời đại Lý - Trần cũng rất phong phú: Tác giả Nguyễn Tài Thư trong Xu thế nhập thế trong tư tưởng Phật giáo Trần Nhân Tông [128] đã đúc kết về vua Trần Nhân Tông, một vị quân vương gắn với vị pháp chủ, người anh hùng dân tộc gắn với hành giả đắc đạo, kết tinh cho sự hòa quyện giữa văn hóa Phật giáo và văn hóa Việt Nam, biểu trưng đặc sắc cho sự kết hợp hài hòa giữa đời với đạo và giữa đạo với đời “lúc làm vua vẫn mang tư tưởng Phật giáo, lúc đã xuất gia vẫn mang nặng nỗi niềm nhập thế”. Thông qua bài viết, triết lí “đạo pháp dân tộc” của Trần Nhân Tông trong quá trình xây dựng bảo vệ nền độc lập và chủ quyền quốc gia đã được làm sáng rõ. Trong tác phẩm, Nguyễn Tài Thư đã thể hiện cách nhìn mới khi nói tới hai vai trò quan trọng của cuộc đời Trần Nhân Tông: nhà vua và nhà tu hành. Nhóm tác giả Hoàng Tuấn Anh, Nguyễn Chí Bền, Từ Thị Loan, Vũ Anh Tú của Xây dựng nhân cách văn hóa những bài học kinh nghiệm trong lịch sử Việt Nam [3] trong quá trình “tìm về quá khứ để rút ra những bài học cho việc xây dựng nhân cách cho con người Việt Nam đương đại” giai đoạn nước nhà độc lập, nhất là thời kì Lý - Trần, khi Thiền tông là tông phái chủ đạo đã nhận thấy: Phật giáo lúc bấy giờ không chỉ là tôn giáo, mà còn gần như đạt tới một hệ tư tưởng để xây dựng nên những con người phù hợp với thời đại; Dũng cảm, tự tin, cởi mở, nhân ái, bao dung.
Với thuyết nhân quả luân hồi, triết lí ở hiền gặp lành, Phật giáo khuyến khích con người ăn ở nhân đức để có cuộc sống tốt đẹp trong thế giới mai sau. 21 Giáo lí nhà Phật đề cao lòng từ bi bác ái, yêu thương người khác, thương yêu vạn vật đã củng cố cách sống nhân nghĩa, vị tha rất phù hợp với đạo lí và tập quán người Việt Nam. Chính vì thế, Phật giáo đã để lại những ảnh hưởng sâu đậm trong nhân cách con người Việt Nam thời kì này [3, tr. Nhiều khái niệm giáo lí nhà Phật đã thâm nhập vào ý thức xã hội, trở thành tiêu chuẩn của đạo đức, luân lí, lối sống của thời đại và hòa nhập vào những nét tính cách trong con người Việt Nam.
Xây dựng gắn liền với bảo vệ và ổn định đất nước, phát triển kinh tế trong xu thế Phật giáo đã đạt đến mức độ sâu sắc trong sự thâm nhập vào ý thức xã hội và các lĩnh vực hoạt động khác. Tinh thần Phật giáo kết hợp với đạo lí dân gian đã có những tác động sâu sắc tới cách suy nghĩ, lối sống, cách ứng xử của con người Việt Nam. Các tác giả nhấn mạnh: “giai đoạn này được coi là thời đại của tinh thần dân tộc phát triển đến đỉnh cao”, “thời đại của chủ nghĩa yêu nước chủ nghĩa anh hùng” [3, tr. Khoa học xã hội xuất bản cuốn Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308) con người và sự nghiệp [103] tập hợp 68 bài viết sâu sắc của các nhà nghiên cứu văn hóa Phật giáo cùng các nhà tu hành.
Sách gồm 3 nội dung: thời đại nhà Trần và vua Trần Nhân Tông; Vua Trần Nhân Tông - Anh hùng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; Di sản tư tưởng và văn hóa của thời đại nhà Trần của vua Trần Nhân Tông. NCS đưa Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308) con người và sự nghiệp vào nguồn các tài liệu nghiên cứu về Phật giáo với đạo đức các triều đại Lý - Trần bởi trong con người và sự nghiệp của Phật hoàng Trần Nhân Tông, đạo và đời luôn gắn kết cùng hạnh phúc nhân dân với những công đức được lưu giữ muôn đời, bởi sự khéo léo kết hợp lấy tâm đức, trí của đạo làm nền tảng để xây dựng đời cường thịnh. Những năm gần đây, vấn đề Phật giáo với đạo đức các vương triều Lý - Trần được nhiều hội thảo khoa học tổ chức tại nhiều địa phương trong cả nước: 22 Năm 2006, Hội thảo Tư tưởng Việt Nam thời Lý - Trần (Trường Đại học Khoa học xã hội Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh). Năm 2008, Hội thảo Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông, cuộc đời và sự nghiệp, kỉ niệm 700 năm ngày nhập Niết bàn 1308 - 2008 (Viện Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp cùng Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức tại Quảng Ninh).
Năm 2010, Hội thảo Phật giáo thời Lý với 1000 năm Thăng Long - Hà Nội (Viện Nghiên cứu Tôn giáo và Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội). Năm 2010, Hội thảo Văn học Phật giáo với 1000 năm Thăng Long - Hà Nội (Học viện Phật giáo tại thành phố Hồ Chí Minh và Hội Nghiên cứu và Giảng dạy văn học Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tại Bình Dương). Năm 2013, Hội thảo quốc tế Phật giáo Châu Á và Việt Nam trong tiến trình phát huy văn hóa dân tộc (Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội - Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức tại Quảng Ninh). Tiểu ban Phật giáo Lý - Trần của Hội thảo đã có những báo cáo: Vai trò của Phật giáo và sự thể hiện của nó dưới thời Lý - Trần (Trần Nguyên Việt), Triết lí nhân sinh trong triết học Phật giáo đời Trần (Trịnh Doãn Chính), Phật giáo Việt Nam hiện nay kế thừa và phát huy truyền thống xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc của Phật giáo Lý - Trần trong xã hội đương đại (Thích Quảng Tiếp),.
Trong khuôn khổ của luận án, NCS quan tâm tới các tham luận của các nhà nghiên cứu, học giả trong và ngoài nước đánh giá khoa học, khách quan những đóng góp của Phật giáo thời đại Lý - Trần đối với sự phát triển của dân tộc, tìm cách phát huy giá trị tốt đẹp của Phật giáo Việt Nam trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hướng tới mục tiêu xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Nghiên cứu về văn hóa đạo đức Có thể nói, các nghiên cứu về văn hóa đạo đức còn chưa nhiều. Một số giáo trình và sách chuyên khảo như Cơ sở lí luận văn hóa Mác - Lênin [1], Tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh [60], Văn hóa đạo đức: Mấy vấn đề lí luận và thực tiễn ở Việt Nam [22], Lí luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam [147], Văn hóa đạo đức ở nước ta hiện nay vấn đề và giải pháp [41] khi luận bàn về văn hóa đạo đức ít nhiều cũng đã đưa ra quan niệm về văn hóa đạo đức nên NCS xin phép được phân tích và vận dụng trong mục 1. để đưa ra khái niệm văn hóa đạo đức trong luận án.
Năm 1994, Ban Chủ nhiệm Chương trình KX.07 và tác giả Trần Đình Hượu lựa chọn một số bài viết liên quan đến nội dung và in tập sách Đến hiện đại từ truyền thống [63].