Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Tổng quan về cây cà chua 1.1 Nguồn gốc, phân bố và phân loại của cây cà chua Cà chua (Lycopersicon esculentum Mill.) có nguồn gốc ở Peru, Ecuador, Bolivia. Những loài cà chua hoang dại gần gũi với cà chua trồng trọt ngày nay vẫn còn được tìm thấy ở dọc theo dãy núi Anđơ (Peru), Ecuador, Bolivia. Các nhà thực vật học De Candolle (1884), Mulle (1940), Luckwill (1943), Breznev (1955), đều thống nhất cho rằng cây cà chua có nguồn gốc ở bán đảo Galanpagos bên bờ biển Nam Mỹ ở Peru, Ecuador, Chilê. Tuy nhiên, Mêhicô là đất nước đầu tiên trồng trọt hóa cây cả chua (PROSEA, 1999: Trần Khắc Thi và ctv, 2003).
Theo FAO, diện tích trồng cà chua trên thế giới trong năm 2018 khoảng 5.555 ha với khoảng 182 triệu tấn cà chua được sản xuất ra. Trong đó Trung Quốc là nước sản xuất cà chua lớn nhất, chiếm khoảng một phần tư sản lượng toàn cầu, tiếp theo là Ấn Độ và Hoa Kỳ. Tại Việt Nam, cà chua được xếp vào loại rau có giá trị kinh tế cao, diện tích trồng lên đến chục ngàn ha chủ yếu tập trung ở vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ (Hà Nội, Hà Bắc, Hải Phòng) và miền Nam, tập trung chủ yếu ở Lâm Đồng (Đơn Dương, Đức Trọng, Lâm Hà), Tiền Giang, Long An. Nhiều giống cà chua lai ghép chất lượng tốt được phát triển mạnh ở Đà Lạt, Lâm Đồng.
Về mặt phân loại, ca chua thuộc họ ca (Solanaceae), chi Lycopersicon gồm 12 loài tat cả đều có nguồn gốc ở Châu Mỹ. Đã có nhiều tác giả đã đưa ra các phân loại ca chua, nhưng cho đến nay hệ thống phân loại của LB. Libner Nonnecker (1989) được sử dụng rộng rãi nhất. Chi Lycopersicon có 2 chi phụ dựa vào màu sắc quả đỏ là chi phụ Eulycopersicon (quả đỏ): quả thường không có lông, màu do hoặc đỏ - vàng, hạt to, hoa to, chùm hoa không có lá bao.
Và chi phụ Eriopersicon: quả không bao giờ chín đỏ, luôn có mau xanh, có sọc tia, có lông, chùm hoa có lá bao, hạt nhỏ.2 Đặc điểm thực vật học của cây cà chua 1.1 Rễ Ré cây cà chua thuộc loại rễ chùm, có khả năng phát trién rộng va sâu. Thời gian đầu rễ chính phát triển nhanh và ăn sâu vào đất còn rễ phụ phát triển chậm nhưng về sau rễ phụ phát triển nhanh. Đặc biệt rễ phụ phát triển rất mạnh, phân nhánh nhiều, phát triển theo chiều ngang mạnh. Hệ rễ phát triển chủ yếu ở tầng dat 0 - 30 cm.
Rễ cây cà chua có khả năng tái sinh mạnh ở giai đoạn cây con, khi rễ chính bị đứt thì rễ phụ phát triển rất mạnh. Bộ rễ cà chua phát triển mạnh nhất vào giai đoạn cây con có 4 - 5 chùm hoa nở rộ, cây bắt đầu có quả.2 Thân Thân cà chua thuộc loại thân bụi. Lúc còn nhỏ, toàn thân phủ một lớp lông tơ mềm, chứa nhiều nước, thân giòn dé gãy. Khi cây lớn, thân phát triển mạnh hóa gỗ ở gốc và dang thân có góc có cạnh lỗi lõm khác nhau.
Trên thân có nhiều đốt và dựa vào chiều cao thân cây người ta chia ra 2 dạng hình sinh trưởng: - Dạng hình sinh trưởng hữu hạn (loại thấp cây): lóng thân ngắn, độ dài lóng thân từ 3 - 6 cm, chiều cao cây < 80 cm. - Dạng hình sinh trưởng vô hạn (loại cao cây): lóng thân đài 10 - 15 em, chiều cao cây > 1 m.3 Lá Lá cà chua thuộc loại lá kép lông chim lẻ, mỗi lá kép có từ 3 - 4 đôi lá chét, ở ngọn có một lá riêng biệt gọi là lá đỉnh. Mỗi lá chét có răng cưa sâu, nông khác nhau tùy giống, biến chủng. Trên mặt lá còn có một lớp lông tơ.
Lá là một trong những đặc điểm để phân biệt giữa các giống. Dựa vào phiến lá dày hay mỏng, to hay nhỏ, có răng cưa sâu hay nông, màu sắc lá.4 Hoa Hoa cà chua thuộc loại hoa hoàn chỉnh, hoa tự phan là chủ yêu. Cấu tạo hoa: - Đài hoa: có 5 - 7 đài hoa hoặc nhiều hơn với kích thước đài hoa tùy thuộc vào giống. - Cánh hoa: số lượng cánh hoa phù hợp với số lượng đài hoa và phần gốc của hoa gan liền với nhau.
Trước khi hoa nở, cánh hoa có mau vàng xanh, khi hoa nở cánh hoa có màu vàng tươi, sau đó cánh hoa héo có mau vàng Ua thì hoa rụng. - Nhị: nhị có cuống ngắn, đính vào gốc hoa, các giống cà chua thường có > 8 nhị đực hợp thành 2 - 3 bó nhị. Khi hoa nở, nhị bình thường có màu vàng tươi, sau 24 - 48 giờ thì màu sắc của nhị biến đổi và phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường bên ngoài. - Nhụy: chiều cao của nhụy so với nhị là đặc trưng của giống hay còn gọi là hiện tượng so le, nghĩa là bao giờ nhụy cũng thấp hơn nhị.5 Quả và hạt Quả cà chua thuộc loại quả mọng, nhiêu nước, chia ra nhiêu ô (buông hạt, tâm bì).
Hình dạng quả, màu sắc, số ngăn trong quả rất khác nhau tùy thuộc vào giống. Hat ca chua nhỏ, đẹp, có nhiều lông. Bên ngoài hạt bao bọc bởi 1 lớp acid amin, lớp này nếu rửa không kỹ sẽ rất dễ hút âm, khó bảo quản, mặt khác trong dịch tế bào chứa trong quả có chứa chất kiềm hãm sự nảy mầm của hạt.3 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh đối với sinh trưởng và phát triển cây cà chua 1.1 Nhiệt độ Ca chua chịu được nhiệt độ cao nhưng rất mẫn cảm với nhiệt độ thấp. Khoảng nhiệt độ cho cây sinh trưởng và phát triển là 15 - 35°C.
Cà chua có thể nảy mầm ở nhiệt độ 15 - 30°C, nhưng thích hợp nhất là từ 25 - 30°C. Ở giai đoạn nảy mầm nhiệt độ thấp < 15°C thì thời gian nảy mầm kéo dài, tỷ lệ nảy mầm thấp. Thời gian nảy mầm kéo đài, hạt giống nằm trong đất lâu, đễ bị sâu bệnh phá hại, hư thối và giữa các cá thể sinh trưởng không đồng đều. Nếu nhiệt độ quá cao > 30°C thì tỉ lệ nảy mầm thấp.
Nhiệt độ thích hợp cho cà chua ở giai đoạn sinh trưởng là 22 - 25°C. Nhiệt độ thích hợp cho sự nở hoa là 20 - 25°C. Nhiệt độ thích hợp cho sự đậu quả là ban ngày 25°C và ban đêm 15 - 20°C.2 Ánh sáng Cà chua là cây trồng không phản ứng chặt chẽ với độ dài ngày, các giống khác nhau yêu cầu thời gian chiếu sáng không khác nhau lắm. Yếu tố quan trọng là cường độ ánh sáng.
Cây con ở giai đoạn vườn ươm nếu đủ ánh sáng (4.000 - 5000 Lux) thì cây cứng cáp, có bộ lá to khỏe, tuổi cây con sẽ ngắn hơn. Cà chua ưa cường độ ánh sáng mạnh (>10.000 Lux), ánh sáng đủ, cường độ quang hợp tăng, cây ra hoa đậu quả sớm hơn, tỷ lệ đậu quả cao và chất lượng sản phẩm cũng sẽ tốt hơn. Cường độ ánh sáng yếu làm cho nhụy bị co rút lại, phát triển không bình thường, giảm khả năng tiếp nhận hat phấn của núm nhụy. Vì vậy, việc bồ trí thời vụ gieo trồng thích hợp là một trong những yếu tố quan trọng anh hưởng đến năng suất.
Trong trường hợp thiếu ánh sáng, có thê điều khiến sự sinh trưởng và phát triển của cây cà chua thông qua việc tăng cường bón phân kali, lân. Ngoài ra, việc xác định mật độ trồng sao cho cây tiếp nhận đầy đủ ánh sáng cũng là một yếu tố quan trọng.3 Nước và độ am Theo cấu tạo của lá và hệ rễ thì cà chua được xếp vào đạng tiêu hao nước và hút nước trung bình. Tuy nhiên, thời gian sinh trưởng cà chua dài, khối lượng thân lá lớn nên yêu cầu âm độ là rất lớn. Cà chua có bộ rễ phát triển mạnh nhưng chủ yếu tập trung ở tầng đất 0 - 30 cm, diện tích lá lớn cho nên lượng nước cung cấp cho cây nhiều.
Nhu cầu nước của cây cà chua ở các giai đoạn sinh trưởng rất khác nhau: khi cây ra hoa, có trái nhu cầu nước cao nhất (75 - 85%), không nên đề khô quá hoặc quá am vi sẽ ảnh hưởng đến việc hình thành chùm hoa và giảm ty lệ đậu quả. Khi âm độ đất thấp, việc sử dụng phân bón sẽ khó khăn, cây dễ bị ngộ độc, quả sẽ chín nhanh hơn, hàm lượng chất khô và đường trong quả cao nhưng sản lượng lại giảm. Hiện tượng nứt quả thường xảy ra khi tưới quá nhiều hoặc mưa to sau thời gian bị hạn kéo dai. Am độ không khí yêu cau phải thấp hơn độ âm đất.
Độ âm dat thuận lợi cho ca chua là 70 - 80% (Tạ Thu Cúc, 2001) và độ âm không khí là 45 - 65%. Âm độ không khí cao cây yếu ớt, dễ nhiễm bệnh, khả năng nảy mam của hạt phan kém. Vì vậy, trong nhân gian gọi cây cả chua là cây yêu câu “chân ướt dau khô”.4 Dat và chất dinh dưỡng Cà chua thích hợp với đất thoát nước khá với độ chua trung bình như đất thịt nhẹ, đất đỏ bazan, đất bồi ven sông, độ pH tốt nhất là 6 - 6,5. Đất nặng nhiều sét, trũng, đọng nước không thích hop để trồng cà chua vì cây dé nhiễm bệnh và chín rễ.
Cà chua yêu cầu chế độ luân canh rất nghiêm ngặt, không được trồng cà chua trên chân đất vừa trồng họ cà, đất có ít nấm bệnh là điều cơ bản dé đạt năng suất và chất lượng cà chua cao. Cà chua là cây có thời gian sinh trưởng dài, thân lá sinh trưởng mạnh, khả năng ra hoa quả nhiều. Vì vậy cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng là yếu tố quyết định đến năng suất và chất lượng quả. Cũng như cây trồng khác cà chua cần ít nhất 16 nguyên tố dinh đưỡng cho quá trình sinh trưởng và phát triển.
Nitơ cần thiết ở những giai đoạn đầu của dé thúc đây cây con phát triển tốt. Hầu hết phốt pho được yêu cầu sớm trong quá trình phát triển của cây dé đảm bảo sự phát triển tốt của rễ và ra hoa. Kali cần thiết cho cây với số lượng lớn hơn nitơ nhất là trong thời kỳ quả lớn. Canxi cũng cần thiết với số lượng tương đối lớn, chủ yếu là từ khi ra hoa đến khi quả phát triển và cho đến khi thu hoạch.
Mỗi nguyên t6 dinh dưỡng khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đến sinh trưởng và phát triển của cây cà chua.4 Thành phần dinh dưỡng Có nhiều nghiên cứu trên thé giới đã chứng minh tác dụng đặc biệt của cà chua đối với sức khỏe con người.