Đặt vấn đề Thạch đen hay còn gọi là cây Sương sáo có tên khoa học là Mesona chinensis Benth. Cây cao từ 40 - 60cm, thân 4 cạnh, phân nhánh nhiều, toả ra trên mặt đất giống như cây bạc hà. Lá mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng, mép có răng. Là cây bò lan trên mặt đất, là cây ưa sáng và ưa ẩm nhưng không chịu được úng.
Thạch đen là cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng, không lẫn đá. Thạch đen có tác dụng giải nhiệt, giúp trị cảm mạo, hỗ trợ người bị tiểu đường, hỗ trợ giảm huyết áp, chống lão hóa và các bệnh xương khớp. Ngoài ra Thạch đen còn được coi là một tân dược vì chứa những chất làm tăng đáng kể tính giãn nở của mạch máu, chống oxy hóa, giảm cholesterol trong máu. Thạch đen có nguồn gốc từ miền Nam Trung Quốc nhưng được du nhập vào Việt Nam từ rất lâu đời và được trồng nhiều ở một số tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Lâm Đồng, Đồng Tháp.
Vốn đầu tư trồng Thạch đen ít, tốn ít công chăm sóc, cho năng suất cao, dễ bảo quản, có thể để được 2 - 3 năm. Do là cây trồng phù hợp điều kiện thổ nhưỡng cũng như tập quán sản xuất nên từ lâu, Thạch đen được nông dân trồng với diện tích khá lớn và được coi là một loài cây xóa đói giảm nghèo đang mang lại hiệu quả kinh tế cao cho bà con.Trung bình 1ha cây Thạch đen sẽ cho thu hoạch hơn 4 tấn, với giá bán dao động từ 25.000 đồng/1kg như hiện nay thì người dân thu được từ 100 đến 120 triệu đồng/ha, nếu trồng thâm canh năng suất có thể đạt từ 10 - 15 tấn/ha hiệu quả kinh tế thu được từ 250 - 300 triệu đồng/ha. Theo tính toán của người dân, trên cùng một diện tích canh tác, trồng cây Thạch đen cho thu Luan van 2 nhập cao gấp 10 lần trồng lúa nương. Do vậy nhiều vùng đã bỏ trồng lúa, hoa màu khác và thay vào đó là trồng Thạch đen.
Tuy nhiên, hiện nay quy trình kỹ thuật trồng cây Thạch đen chưa được đầu tư nghiên cứu đúng mức về các giải pháp kỹ thuật trong đó có việc nghiên cứu về thời vụ trồng hợp lý nhằm nâng cao năng suất, chất lượng cây Thạch đen, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất. Chính vì lý do trên nên việc thực hiện thí nghiệm: “Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, phát triển và năng suất cây Thạch đen vụ xuân năm 2020 tại tỉnh Lạng Sơn” là cần thiết. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được tổ hợp phân bón thích hợp cho cây Thạch đen góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật thâm canh cây Thạch đen hợp lý nhằm nâng cao năng suất cây Thạch đen và làm tăng hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1.
Ý nghĩa khoa học của đề tài Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu học tập và tham khảo về xây dựng quy trình kỹ thuật thâm canh cây Thạch đen cho tỉnh Lạng Sơn nói riêng và các địa phương có điều kiện sản xuất cây Thạch đen tương tự. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Xác định được tổ hợp phân bón thích hợp nhằm nâng cao được năng suất trong sản xuất Thạch đen tại tỉnh Lạng Sơn. Luan van 3 - Góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật thâm canh Thạch đen đạt năng suất và sản lượng cao cho tỉnh Lạng Sơn nói riêng và các địa phương có điều kiện sản xuất tương tự nói chung. Luan van 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Khái quát chung về cây Thạch đen 2. Đặc điểm hình thái cây Thạch đen Cây Thạch đen có đặc điểm hình thái như sau: - Hệ rễ: Rễ cây Thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông. Rễ của cây Thạch đen có thể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm. Do vậy, khi cây Thạch đen phát triển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinh dưỡng [5].
- Thân: Cây Thạch đen là cây thân thảo, thuộc họ bạc hà sống hằng năm. Thân cây cao khoảng 20 – 60cm hoặc hơn tùy điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng có thể dài tới 1 mét, toàn thân được phủ lông rậm, thô. Cây Thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh tỏa ra phủ kín trên mặt đất giống như cây bạc hà. - Lá: Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá.
Lá mọc đối xứng, phiến lá có hình thuôn dài hoặc hình trứng, mép lá nguyên và dày.5cm, dài 2 – 4cm, cuống lá dài 0. Hai mặt lá đều có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa. Trong lá và cây thạch đen có các chất như nước, hydratcacbon, protein, polyphenol tổng. Qua phân tích cho thấy thành phần hoá học trong lá thạch đen tốt hơn trong thân cây thạch - Hoa: Luan van 5 Hoa mọc thành cụm ở ngọn, chùm hoa dài khoảng 10 – 13cm.
Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng hay hồng nhạt, môi trên 3 thùy, môi dưới to; nhị 2, thò dài, chỉ nhị tím. Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùa đông. - Quả: Quả của cây Thạch đen thuôn, bế nhẵn, chiều dài khoảng 0,6 – 0,8mm. Nguồn gốc và phân loại của cây Thạch đen Cây Thạch đen hay còn gọi là cây Sương sáo bắt nguồn ở vùng Đông Nam Trung Quốc, phân bố nhiều ở nhiều vùng Đài Loan và khu vực Đông Nam Á.
Loài cây này mọc mạnh trên các khu vực đất dốc, đất cát. Ở Trung Quốc, Thạch đen được sử dụng để tạo ra sản phẩm từ rất lâu đời. Người dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt là các sản phẩm dưới dạng chè đóng gói, chè đóng hộp. Ở Việt Nam cây Thạch đen mọc hoang dại ở vùng rừng núi phía Bắc như các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, về sau này được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở như Sa Đéc (Đồng Tháp), Bảo Lộc (Lâm Đồng), Châu Đốc (An Giang), Đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ.
Phân loại khoa học (Scientific classification): Bộ: hoa môi ( Lamiales), Họ: hoa môi/bạc hà ( Lamiaceae), Chi: cỏ Thạch (Mesona), Loài: Mesona chinensis Benth [7]. Chi cỏ Thạch (Mesona) là một chi thực vật thân thảo thuộc họ bạc hà. Cây Thạch đen (Mesona chinensis Benth) là sống hằng năm. Thân cây cao khoảng 20 – 60cm hoặc hơn, toàn thân được phủ lông rậm, thô, cây ít Luan van 6 phân nhánh.
Ở Trung Quốc, tiếng Quan Thoại gọi là “xiancao” (tiên thảo), người Mân Nam ở Đài Loan gọi là “sian-chháu”, người Quảng Đông gọi là “leung fan cao” (lương phấn thảo). Người Việt Nam gọi là “sương sáo”. Yêu cầu kỹ thuật - Giống Việc lựa chọn giống đối với cây Thạch đen là việc quan trọng trong quá trình sản xuất cây Thạch đen. Giống khỏe và sạch bệnh để tạo điều kiện cho cây sinh trưởng, phát triển mạnh và giảm bớt chi phí đầu tư chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh.
Do vậy, việc nghiên cứu các biện pháp giữ và tạo nguồn giống cho sản xuất đối với cây Thạch đen là rất cần thiết. Thạch đen chỉ được nhân giống bằng vô tính, nguồn giống chủ yếu bằng gốc thân của vụ trước. - Bón phân và tưới nước Là biện pháp kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng Thạch đen. Cây Thạch đen có khả năng hút dinh dưỡng liên tục trong suốt quá trình sinh trưởng và sinh thực.
Nó có khả năng thích ứng với điều kiện dinh dưỡng rất rộng, có thể sống ở những nơi đất màu mỡ song cũng có thể sống ở những nơi cằn cỗi, nghèo kiệt dinh dưỡng mà vẫn cho năng suất nhất định. Lượng phân bón cho 1ha: Phân chuồng: 6 – 8 tấn /ha, phân đạm ure 75 kg, phân supe lân 200kg, phân kali 100kg hoặc sử dụng NPK 5 -10 -3: 350 – 450kg. Tiến hành tưới nước cho Thạch đen khi khô hạn để thúc đẩy sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen tạo năng suất và chất lượng Thạch đều tăng. Cây Thạch đen yêu cầu luôn đảm bảo đủ ẩm cho ruộng, cây không thích hợp với điều kiện ngập úng hay khô hạn.
- Phòng trừ sâu bệnh Luan van 7 Tùy theo từng loại sâu, bệnh mà ta sử dụng các loại thuốc khác nhau. Với sâu ăn lá: thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu. Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Ofatox 400EC, Trebon 10EC,. Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá.
Với sâu cuốn lá: Thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu. Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Sharpa 25EC, Trebon 10EC,. Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá. Với bệnh thối cổ rễ: Sử dụng cây giống khỏe mạnh, sạch sâu bệnh, không bón nhiều phân đạm, bón phân cân đối, luân canh hợp lý với cây lúa nước.
Dùng các loại thuốc sau để trừ bệnh như: Copper Zinc, Validan 5DD, Topan 70WP,. Với bệnh sương mai: Phun ngừa hay phun sớm khi bệnh chớm phát bằng các loại thuốc như: Zinancol, Copper zinc,. Với bệnh phấn trắng: dùng các loại thuốc có gốc lưu huỳnh như Anvil 5SC, Zineb 80%,. Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển nên đã có các công trình nghiên cứu về các loại sâu bệnh hại trên cây Thạch đen, từ đó kèm theo các biện pháp phòng trừ hiệu quả.
Có thể phòng trừ bằng thuốc hóa học hay các biện pháp sinh học khác nhằm tạo điều kiện cho cây Thạch đen phát triển tốt [9]. - Thu hoạch Thạch đen: Cây Thạch đen có thời gian sinh trưởng ngắn (trong vòng 4 tháng), nên mỗi năm, người dân có thể làm 2 vụ Thạch đen và tiếp tục làm thêm một vụ Luan van 8 lúa. Cắt xong một đợt, Thạch đen lại đâm chồi và phát triển tiếp, lại thêm ít bị sâu bệnh tấn công nên chỉ tốn tiền mua giống lần đầu [21]. Nếu được chăm sóc và bón phân tốt thì một năm có thể thu hoạch được hai lần vào tháng 6 và tháng 10.
Thu hoạch khi cây xuất hiện nụ hoa ở ngọn là năng suất cao nhất. Cần cắt sát gốc, thân và lá thu về rải đều, phơi nắng nhẹ một ngày sau đó đánh đống lại 1-2 ngày mới đem ra phơi tiếp. Khoảng 2-3 ngày phơi là khô.