Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến sinh trưởng phát triển lúa séng cù tại huyện văn chấn tỉnh yên bái

Tài liệu nghiên cứu Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến sinh trưởng phát, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Công
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Phụ
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa Học Cây Trồng
• Đề tài: Luận Văn Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chế Độ Tưới Nước Và Khoảng Cách Mật Độ Cấy Đến Sinh Trưởng, Phát Triển Lúa Séng Cù Tại Huyện Văn Chấn, Tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học và nghiên cứu về mật độ
• 1.2. Cở sở khoa học của khoảng cách mật độ cấy
• 1.3. Nghiên cứu về khoảng cách mật độ cấy lúa
• 1.4. Cơ sở khoa học và nghiên cứu về tưới nước
• 1.5. Cở sở khoa học của tưới nước
• 1.6. Tình hình nghiên cứu về tưới tiết kiệm nước cho lúa trên thế giới và Việt Nam
• 1.7. Tình hình sản xuất lúa ở tỉnh Yên Bái và giống lúa Séng Cù
• 1.8. Thực trạng kỹ thuật canh tác giống lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.6. Xác định chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy thích hợp cho giống lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái
• 2.7. Đánh giá hiệu quả kinh tế của việc áp dụng chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy cho lúa Séng Cù
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 2.10. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.11. Hiệu quả kinh tế
• 2.12. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến sinh trưởng, phát triển của giống lúa Séng Cù
• 3.2. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến thời gian sinh trưởng
• 3.3. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến chiều cao cây cuối cùng của lúa Séng Cù
• 3.4. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến khả năng đẻ nhánh
• 3.5. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ đến chỉ số diện tích lá
• 3.6. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến đường kính gốc, chiều dài và độ dầy thành lóng lúa Séng cù
• 3.7. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến đường kính rễ và chiều dài rễ
• 3.8. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến khối lượng khô của rễ
• 3.9. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến khả năng tích lũy chất khô của lá, thân, bông lúa Séng Cù
• 3.10. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến khả năng chống chịu sâu bệnh của giống lúa Séng Cù
• 3.11. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của giống lúa Séng Cù
• 3.12. Ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến hiệu quả kinh tế của lúa Séng Cù
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến sinh trưởng và phát triển của giống lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện kỹ thuật canh tác lúa, đặc biệt là trong bối cảnh nhu cầu về chất lượng gạo ngày càng cao. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xác định chế độ tưới nước và mật độ cấy hợp lý, từ đó nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất lúa. Việc xác định mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường như đất đai, điều kiện khí hậu, và kỹ thuật canh tác sẽ giúp nông dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật tối ưu, góp phần phát triển bền vững sản xuất nông nghiệp tại địa phương.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Huyện Văn Chấn là một trong những khu vực trọng điểm về sản xuất lương thực của tỉnh Yên Bái. Với diện tích lúa hai vụ lên đến 8.080 ha, việc nghiên cứu và áp dụng các giống lúa chất lượng cao như Séng Cù là rất cần thiết. Giống lúa này không chỉ cho năng suất cao mà còn đáp ứng nhu cầu thị trường về chất lượng gạo. Thực tế cho thấy, kỹ thuật canh tác lúa Séng Cù hiện nay chưa được hoàn thiện, dẫn đến việc năng suất chưa đạt tối đa. Do đó, nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin khoa học cần thiết nhằm cải thiện kỹ thuật canh tác, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn.

II. Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu tập trung vào việc xác định chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy thích hợp cho giống lúa Séng Cù. Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc bố trí thí nghiệm trên các ruộng lúa thực tế tại huyện Văn Chấn, theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển của cây lúa, từ đó đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố này đến năng suất. Phương pháp xử lý số liệu sẽ được áp dụng để phân tích kết quả thu được, nhằm xác định mối liên hệ giữa các yếu tố nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể áp dụng thực tiễn trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương.

2.1. Vật liệu và phạm vi nghiên cứu

Vật liệu nghiên cứu bao gồm giống lúa Séng Cù và các yếu tố môi trường liên quan. Phạm vi nghiên cứu được xác định tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, nơi có điều kiện tự nhiên và khí hậu phù hợp cho việc trồng lúa. Thời gian nghiên cứu được thực hiện trong vụ mùa 2015, nhằm đánh giá ảnh hưởng của chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy đến sinh trưởng và phát triển của giống lúa này. Việc lựa chọn địa điểm và thời gian nghiên cứu sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của kết quả thu được.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy có ảnh hưởng rõ rệt đến các chỉ tiêu sinh trưởng của giống lúa Séng Cù. Cụ thể, chế độ tưới nước hợp lý giúp cây lúa phát triển tốt hơn, tăng khả năng đẻ nhánh và số bông trên đơn vị diện tích. Khoảng cách mật độ cấy cũng ảnh hưởng đến số hạt trên bông, khối lượng hạt và năng suất cuối cùng. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy hợp lý không chỉ nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng gạo Séng Cù, đáp ứng nhu cầu thị trường.

3.1. Ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển

Nghiên cứu cho thấy rằng, chế độ tưới nước có ảnh hưởng tích cực đến chiều cao cây lúa, khả năng đẻ nhánh, và chỉ số diện tích lá. Những cây lúa được tưới nước đầy đủ có chiều cao lớn hơn, đẻ nhánh nhiều hơn, và có chỉ số diện tích lá cao hơn so với những cây lúa không được tưới đầy đủ. Điều này cho thấy tầm quan trọng của nước trong quá trình sinh trưởng của cây lúa. Kết quả này cũng khẳng định rằng, việc quản lý nước trong canh tác lúa là yếu tố quyết định đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Luận văn không chỉ mang lại giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn đối với sản xuất nông nghiệp tại huyện Văn Chấn. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nông dân xác định được chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy phù hợp, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng lúa Séng Cù. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại sẽ góp phần phát triển bền vững sản xuất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực cho địa phương và nâng cao đời sống của người dân. Đồng thời, nghiên cứu cũng có thể làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về các giống lúa khác và các phương pháp canh tác tiên tiến.

4.1. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu có thể mở rộng sang các giống lúa khác để so sánh hiệu quả của các chế độ tưới nước và mật độ cấy khác nhau. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường khác như độ pH của đất, lượng dinh dưỡng trong đất cũng cần được xem xét. Điều này sẽ giúp xây dựng một quy trình canh tác lúa hoàn thiện hơn, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng sản xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, với diện tích tự nhiên 1.224 km² và dân số khoảng 134 nghìn người, là vùng trọng điểm sản xuất lương thực của tỉnh với diện tích lúa hai vụ đạt 8.080 ha. Giống lúa Séng Cù, một giống lúa thuần đặc sản có nguồn gốc từ Trung Quốc, đã được du nhập và phát triển tại đây từ năm 2006, với diện tích trồng khoảng 150 ha vào năm 2014. Năng suất lúa Séng Cù đạt từ 45 đến 55 tạ/ha tùy vụ, gạo có chất lượng thơm ngon, được thị trường ưa chuộng và có giá bán cao hơn các loại gạo khác từ 8-10%. Tuy nhiên, kỹ thuật canh tác giống lúa này chưa được hoàn thiện, đặc biệt là về chế độ tưới nước và mật độ cấy, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng, phát triển và năng suất.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định chế độ tưới nước và khoảng cách mật độ cấy thích hợp cho giống lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn, đồng thời đánh giá hiệu quả kinh tế của các biện pháp này trong vụ mùa 2015. Nghiên cứu tập trung trên đất lúa hai vụ, chủ động nước, tại thị trấn Sơn Thịnh, trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2015. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện quy trình sản xuất lúa Séng Cù, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế, đồng thời phát triển thương hiệu gạo đặc sản của tỉnh Yên Bái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về ảnh hưởng của mật độ cấy và chế độ tưới nước đến sinh trưởng và năng suất cây lúa. Mật độ cấy ảnh hưởng đến số bông trên đơn vị diện tích, số hạt trên bông và khối lượng hạt, trong đó số bông là yếu tố quyết định năng suất chính. Mật độ cấy quá dày làm giảm số hạt trên bông và năng suất, trong khi cấy quá thưa khó đạt số bông tối ưu, đặc biệt với giống lúa có thời gian sinh trưởng ngắn. Khả năng đẻ nhánh của cây lúa cũng phụ thuộc mật độ cấy và chế độ tưới nước, ảnh hưởng đến số bông hữu hiệu và năng suất cuối cùng.

Về tưới nước, nước là yếu tố sinh thái cơ bản ảnh hưởng đến quá trình sinh lý, quang hợp và phát triển của cây lúa. Các biện pháp tưới tiết kiệm nước như tưới nông, lộ, phơi đã được nghiên cứu và áp dụng ở nhiều quốc gia nhằm giảm lượng nước tưới mà không làm giảm năng suất. Ở Việt Nam, việc áp dụng các quy trình tưới tiết kiệm nước đang được quan tâm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nước trong sản xuất lúa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành theo thiết kế ô chính - ô phụ (Split-plot design) với 2 nhân tố chính: chế độ tưới nước (theo tập quán giữ nước liên tục và theo phương pháp SRI) và khoảng cách mật độ cấy (18x18 cm, 20x20 cm, 25x25 cm). Tổng cộng 6 công thức thí nghiệm, mỗi công thức được nhắc lại 3 lần, diện tích mỗi ô thí nghiệm 20 m², tổng diện tích thí nghiệm 360 m².

Nguồn dữ liệu thu thập từ các chỉ tiêu sinh trưởng như thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, số dảnh đẻ, chỉ số diện tích lá, các chỉ tiêu về bộ rễ, sâu bệnh hại, các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thực thu. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm IRRISTAT, kết hợp phân tích phương sai để đánh giá ảnh hưởng riêng lẻ và tương tác giữa các nhân tố.

Thời gian nghiên cứu từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2015 tại thị trấn Sơn Thịnh, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, trên đất thịt nhẹ, chủ động nước. Quy trình làm đất, gieo mạ, cấy, bón phân và chăm sóc được thực hiện theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng đến thời gian sinh trưởng: Chế độ tưới nước và mật độ cấy không ảnh hưởng rõ rệt đến thời gian sinh trưởng của lúa Séng Cù, dao động trong khoảng 105-107 ngày.

2. Chiều cao cây cuối cùng: Chế độ tưới theo phương pháp SRI làm giảm chiều cao cây từ 2,9 đến 3,5 cm so với tưới giữ nước liên tục (p < 0,05). Mật độ cấy thưa (16-25 khóm/m²) cũng làm giảm chiều cao cây, giúp cây lúa có khả năng chống đổ tốt hơn. Không có tương tác đáng kể giữa hai nhân tố này về chiều cao cây.

3. Khả năng đẻ nhánh: Tưới theo SRI và mật độ cấy thưa làm tăng số dảnh tối đa và dảnh hữu hiệu, tỷ lệ dảnh hữu hiệu tăng từ 55,2% lên 60,3% (tưới nước) và từ 53,2% lên 62,1% (mật độ cấy) (p < 0,05). Sự tương tác giữa hai nhân tố ảnh hưởng đến số dảnh hữu hiệu (p < 0,05), với công thức SRI kết hợp mật độ 16-25 khóm/m² đạt số dảnh hữu hiệu cao hơn từ 2,66 đến 3,26 dảnh/khóm so với đối chứng.

4. Chỉ số diện tích lá (LAI): Tưới theo SRI làm tăng chỉ số diện tích lá ở các giai đoạn làm đòng và trỗ (p < 0,05), giúp tăng khả năng quang hợp và tích lũy chất khô.

5. Năng suất và hiệu quả kinh tế: Công thức tưới SRI kết hợp mật độ cấy thưa đạt năng suất thực thu cao hơn từ 5-8% so với đối chứng, đồng thời tiết kiệm nước tưới khoảng 20-30%. Hiệu quả kinh tế tăng tương ứng do giảm chi phí tưới và tăng sản lượng.

Thảo luận kết quả

Việc giảm chiều cao cây khi áp dụng chế độ tưới SRI và mật độ cấy thưa phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy cây lúa có khả năng chống đổ tốt hơn, giảm thiểu tổn thất do đổ ngã. Tăng số dảnh hữu hiệu và chỉ số diện tích lá giúp cây lúa tăng khả năng quang hợp, tích lũy chất khô, từ đó nâng cao năng suất. Sự tương tác giữa chế độ tưới và mật độ cấy cho thấy cần phối hợp đồng bộ các biện pháp kỹ thuật để đạt hiệu quả tối ưu.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, biện pháp tưới nông, lộ, phơi (SRI) đã được chứng minh tiết kiệm nước từ 20-45% mà không làm giảm năng suất, thậm chí tăng năng suất từ 10-28%. Kết quả nghiên cứu tại Văn Chấn phù hợp với xu hướng này, đồng thời phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ chiều cao cây, số dảnh hữu hiệu và chỉ số diện tích lá theo từng công thức thí nghiệm, giúp minh họa rõ ràng ảnh hưởng của từng nhân tố và sự tương tác giữa chúng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng chế độ tưới SRI: Khuyến khích nông dân huyện Văn Chấn áp dụng chế độ tưới SRI với quy trình rút nước cạn xen kẽ, giúp tiết kiệm nước từ 20-30% và tăng năng suất lúa Séng Cù trong vòng 1-2 vụ mùa.

2. Điều chỉnh mật độ cấy: Khuyến cáo cấy với mật độ 16-25 khóm/m², khoảng cách 20x20 cm hoặc 25x25 cm, kết hợp 1-2 dảnh/khóm để tăng số dảnh hữu hiệu, giảm chiều cao cây, nâng cao khả năng chống đổ và năng suất.

3. Tăng cường tập huấn kỹ thuật: Tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật tưới nước và mật độ cấy cho nông dân trong vòng 6 tháng, phối hợp với các cơ quan nông nghiệp địa phương để đảm bảo chuyển giao công nghệ hiệu quả.

4. Theo dõi và đánh giá liên tục: Thiết lập hệ thống theo dõi sinh trưởng, năng suất và hiệu quả kinh tế sau khi áp dụng các biện pháp trên trong 2-3 vụ để điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng lúa tại vùng cao Yên Bái: Nhận được hướng dẫn kỹ thuật tưới nước và mật độ cấy phù hợp, giúp tăng năng suất và giảm chi phí sản xuất.

2. Cán bộ kỹ thuật nông nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để tư vấn, chuyển giao công nghệ và xây dựng chương trình phát triển giống lúa đặc sản Séng Cù.

3. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường của các biện pháp tưới tiết kiệm nước, từ đó xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển bền vững nông nghiệp vùng cao.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành khoa học cây trồng: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và phân tích để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về kỹ thuật canh tác lúa đặc sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Chế độ tưới SRI là gì và có lợi ích gì?
   Chế độ tưới SRI là phương pháp tưới nước xen kẽ giữa các giai đoạn rút nước cạn và giữ nước nông, giúp tăng oxy trong đất, giảm sâu bệnh và tiết kiệm nước từ 20-30% mà không làm giảm năng suất, thậm chí còn tăng năng suất lúa.

2. Mật độ cấy ảnh hưởng thế nào đến năng suất lúa?
   Mật độ cấy quá dày làm giảm số hạt trên bông và năng suất, trong khi cấy quá thưa khó đạt số bông tối ưu. Mật độ cấy thưa vừa phải (16-25 khóm/m²) giúp tăng số dảnh hữu hiệu, giảm chiều cao cây, nâng cao năng suất và khả năng chống đổ.

3. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tế?
   Nông dân cần được tập huấn kỹ thuật tưới SRI và điều chỉnh mật độ cấy theo khuyến cáo, đồng thời theo dõi sinh trưởng cây lúa để điều chỉnh phù hợp với điều kiện cụ thể của từng ruộng.

4. Kết quả nghiên cứu có áp dụng được cho các giống lúa khác không?
   Kết quả chủ yếu áp dụng cho giống lúa Séng Cù tại vùng cao Yên Bái. Các giống khác cần nghiên cứu riêng do đặc điểm sinh trưởng và yêu cầu kỹ thuật khác nhau.

5. Hiệu quả kinh tế của việc áp dụng chế độ tưới và mật độ cấy mới ra sao?
   Áp dụng chế độ tưới SRI và mật độ cấy thưa giúp tiết kiệm chi phí nước tưới, giảm công lao động và tăng năng suất từ 5-8%, từ đó tăng lợi nhuận cho người sản xuất.

Kết luận

• Chế độ tưới nước theo phương pháp SRI kết hợp mật độ cấy thưa (16-25 khóm/m²) là biện pháp kỹ thuật hiệu quả cho giống lúa Séng Cù tại huyện Văn Chấn.
• Phương pháp này giúp tăng số dảnh hữu hiệu, chỉ số diện tích lá, giảm chiều cao cây, nâng cao khả năng chống đổ và tăng năng suất thực thu từ 5-8%.
• Tiết kiệm nước tưới từ 20-30% so với phương pháp tưới truyền thống, góp phần bảo vệ tài nguyên nước và giảm chi phí sản xuất.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình sản xuất lúa Séng Cù, phát triển thương hiệu gạo đặc sản Yên Bái.
• Đề xuất triển khai áp dụng trong 1-2 vụ mùa tiếp theo, đồng thời tổ chức tập huấn kỹ thuật và theo dõi đánh giá hiệu quả thực tế.

Hành động ngay hôm nay để nâng cao hiệu quả sản xuất lúa Séng Cù, góp phần phát triển nông nghiệp bền vững và nâng cao thu nhập cho nông dân vùng cao Yên Bái!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và nghiên cứu về mật độ 1. Cở sở khoa học của khoảng cách mật độ cấy Mối quan hệ giữa cá thế cây lúa với quần thể ruộng lúa rất chặt chẽ. Mật độ cấy có những ảnh hưởng nhất định đến năng suất lúa.

Không có một mật độ cấy chung nào cho mọi giống lúa trong mọi điều kiện. Trên một đơn vị diện tích nếu cấy mật độ càng cao thì có thể có số bông nhiều xong số hạt trên bông tỷ lệ nghịch nên càng ít. Vì vậy, nếu cấy ở mật độ quá dày sẽ làm cho năng suất giảm; nếu gieo quá thưa, nhất là với giống có thời gian sinh trưởng ngắn thì rất khó hoặc không thể đạt số bông tối ưu. Vì vậy, khi các biện pháp kỹ thuật khác được duy trì thì việc lựa chọn xác định một mật độ hợp lý là một phương án tối ưu để đạt được số lượng hạt thóc nhiều nhất trên một đơn vị diện tích gieo cấy.

Nghiên cứu về khoảng cách mật độ cấy lúa Năng suất ruộng lúa do số bông/đơn vị diện tích, số hạt/bông và khối lượng của hạt quyết định, được tính bởi công thức: Một quần thể ruộng lúa muốn có nhiều bông trước tiên mỗi cá thể cây lúa phải có nhiều nhánh, tỷ lệ nhánh thành bông (hữu hiệu) cao, muốn có nhiều hạt chắc thì bông lúa phải có nhiều hoa, quá trình thụ phấn, thụ tinh tốt, tỷ lệ hạt mẩy cao.000 hạt là chỉ tiêu ổn định do yếu tố di truyền của từng giống quyết định. Số bông của ruộng lúa là yếu tố quyết định nhất đến năng suất, đồng thời cũng là yếu tố tương đối dễ điều chỉnh hơn so với hai yếu tố còn lại, số hạt/bông và khối lượng 1.000 hạt bị kiểm soát chặt chẽ hơn bởi yếu tố di truyền, cho dù đầu tư kỹ thuật cao thì cũng không thể biến một bông nhỏ, hạt nhẹ thành bông to nhiều hạt to được. Muốn thay đổi tính trạng này thường thì phải có biện pháp tác động thay đổi gen của giống. 4 Biện pháp kỹ thuật tác động thay đổi mật độ cấy làm tăng số bông đến mức tối đa là biện pháp then chốt trong thâm canh lúa.

Tuy nhiên cần phải có nghiên cứu từng giống phù hợp để có số bông tối ưu trên một đơn vị diện tích. Nếu cấy quá dày hoặc cấy quá nhiều dảnh/khóm thì bông lúa sẽ nhỏ đi đáng kể, số hạt trên bông sẽ nhỏ đi và cuối cùng năng suất sẽ giảm. Vì vậy, muốn đạt được năng suất cao thì người sản xuất phải biết điều khiển cho quần thể ruộng lúa có số bông tối ưu mà vẫn không ảnh hưởng đến bông lúa, số hạt chắc và độ chắc hạt trên bông vẫn không thay đổi. Số bông tối ưu của một giống lúa là số bông thu được nhiều nhất mà giống lúa đó có thể đạt được nhưng không làm giảm khối lượng hạt vốn có của giống đó.

Như vậy, các giống khác nhau có khả năng cho số bông tối ưu trên một đơn vị diện tích khác nhau, việc xác định số bông cần đạt trên một đơn vị diện tích quyết định mật độ cấy, khoảng cách và số dảnh cơ bản khi cấy. Căn cứ vào tiềm năng cho năng suất của giống, tiềm năng đất đai, khả năng thâm canh của người sản xuất mà định ra số bông cần đạt một cách hợp lý, những yếu tố quyết định số bông là mật độ cấy và số dảnh cơ bản cấy/khóm. Mật độ cấy là số khóm cấy trên một m2 đất, về nguyên tắc lý thuyết thì mật độ cấy càng cao thì số bông càng nhiều, trong một giới hạn nhất định thì việc tăng số bông không làm giảm số hạt trên bông, nhưng nếu vượt qua giới hạn đó thì số hạt trên bông bắt đầu giảm đi do lượng dinh dưỡng phải chia sẻ cho nhiều bông. Theo tính toán thống kê thì tốc độ giảm số hạt/bông giảm nhanh hơn tốc độ tăng của mật độ gieo cấy, vì vậy cấy dày đối với lúa thâm canh và lúa lai gây giảm năng suất nhiều hơn so với lúa thường.

Tuy nhiên nếu cấy quá thưa đối với giống có thời gian sinh trưởng ngắn thì khó đạt số bông tối ưu cần thiết theo dự định. Nghiên cứu về khả năng đẻ nhánh S.Yoshida (1985) [13] đã khẳng định: Trong ruộng lúa cấy, khoảng cách thích hợp cho lúa đẻ nhánh khỏe và sớm là từ 20cm x 20cm và 30cm x 30cm. Theo ông, việc đẻ nhánh chỉ xảy ra 5 đến mật độ 300 khóm/m2, nếu tăng số dảnh cấy lên nữa thì chỉ có những dảnh chính cho bông. Năng suất hạt tăng lên khi mật độ cấy tăng đến 182 - 242 dảnh/m2.

Số bông trên đơn vị diện tích tăng lên theo mật độ nhưng lại giảm số hạt trên bông. Mật độ cấy thực tế là mối tương quan giữa số dảnh cấy và sự đẻ nhánh. Thông thường gieo cấy thưa thì lúa đẻ nhánh nhiều, cấy dày thì lúa đẻ nhánh ít. Qua thực tế nhiều năm làm thí nghiệm ở các giống lúa khác nhau, Yoshida (1985) [13] cho rằng: giống IR8 (giống đẻ nhánh khỏe) năng suất đạt cực đại ở khoảng cách cấy là 20cm x 20cm.

Theo Nguyễn Thị Trâm (2000) [14], mật độ cấy càng cao số bông càng nhiều, tuy nhiên cấy càng thưa đối với giống ngắn ngày thì khó đạt được số bông trên một đơn vị diện tích theo dự định, các giống lai có thời gian sinh trưởng trung bình có thể cấy thưa, ví dụ như Bắc ưu 64 có thể cấy 35 khóm/m2. Các giống có thời gian sinh trưởng ngắn như Bồi tạp sơn thanh, bồi tạp 77 cần cấy dày 40 - 45 khóm/m2. Nhiều kết quả nghiên cứu đã xác nhận rằng trên đất giàu dinh dưỡng, mạ tốt thì cần cấy mật độ thưa, nếu mạ xấu, đất xấu thì nên cấy dày. Để xác định mật độ cấy hợp lý thì có thể căn cứ vào hai thông số đó là số bông cần đạt/m2 và số bông hữu hiệu/khóm.

* Những nghiên cứu về số bông/khóm Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ cấy và liều lượng đạm đến sinh trưởng của lúa ngắn ngày thâm canh, Nguyễn Như Hà (1999) [6] kết luận: Tăng mật độ cấy làm cho việc đẻ nhánh của một khóm giảm. So sánh số dảnh /khóm của mật độ cấy 45 khóm/m2 và mật độ cấy dày 85 khóm/m2 thì số dảnh đẻ trong một khóm lúa ở công thức cấy thưa lớn hơn 0,9 dảnh (tương đương14,8 %) ở vụ Xuân, còn ở vụ Mùa lớn hơn 1,9 dảnh/ khóm (tương đương 25%). Về dinh dưỡng đạm của lúa tác động đến mật độ cấy tác giả kết 6 luận: Tăng bón đạm ở mật độ cấy dày có tác dụng tăng tỷ lệ dảnh hữu hiệu. Tỷ lệ dảnh hữu hiệu tăng tỷ lệ thuận với mật độ cho đến 65 khóm/m2 ở vụ Mùa và 75 khóm/m2 ở vụ Xuân.

Tăng bón đạm ở mật độ cao khoảng 55 - 65 khóm/m2 làm tăng số dảnh hữu hiệu. Nguyễn Thạch Cương (2000) [2] đã làm thí nghiệm với tổ hợp Bồi Tạp Sơn Thanh trên đất phù sa sông Hồng đã kết luận: Trong vụ Xuân, với mật độ cấy 55 khóm/m2 trên đất phù sa sông Hồng cho năng suất cao nhất là 82,2 tạ/ha. Trên đất phù sa ven biến cho năng suất 83,5 tạ/ha , ở đất bạc màu ven đồng bằng mật độ 50 - 60 khóm/m2 cho năng suất 77,9 tạ/ha. Trong vụ Mùa với mật độ 50 khóm/m2 trên đất phù sa sông Hồng cho năng suất cao nhất là 74,5 tạ/ha, trên đất phù sa ven biển cho năng suất 74 tạ/ha.

Mật độ 55 khóm/m2 trên đất bạc màu cho năng suất 71,4 tạ/ha. Nguyễn Văn Luật (2008) [10] nhận xét phương pháp cổ truyền trước đây so với ngày nay: Trước năm 1967, người dân trồng lúa thường cấy thưa với mật độ cấy 40 cm x 40 cm hoặc 70cm x 70cm ở một vài ruộng sâu, còn ngày nay có xu hướng cấy dày 20 cm x 20 cm, 20 cm x 25 cm, 15 cm x 20 cm, 15 cm x 10 cm. Theo kết quả nghiên cứu của Mai Thị Ảnh (2003) [1] tại Chiêm Hóa - Tuyên Quang thì giống lúa tạp giao 1 cho năng suất và hiệu quả cao nhất khi cấy với phương thức cải tiến hàng rộng hàng hẹp (30 + 15) cm x 12 cm ứng với 33 khóm/m2, 4 dảnh/khóm (132 dảnh /m2) * Những nghiên cứu về số dảnh cấy/khóm Số dảnh cấy/khóm phụ thuộc vào số bông dự định phải đạt /m2 trên cơ sở mật độ cấy đã xác định. Việc xác định số dảnh cấy/khóm cần đảm bảo nguyên tắc chung là dựa ở mật độ nào, tuổi mạ, sức sinh trưởng của giống mạnh yếu thì vẫn phải đạt được số dảnh thành bông theo yêu cầu, độ lớn của bông không giảm, tổng số hạt chắc/m2 đạt được số lượng dự định.

7 Theo Nguyễn Thị Trâm (2000) [14] sử dụng mạ non để cấy (mạ chưa đẻ nhánh) thì sau cấy lúa thường đẻ nhánh sớm và nhanh. Nếu cần đạt 9 bông hữu hiệu/khóm với mật độ 40 khóm/m2 thì cần cấy 3 - 4 dảnh, mỗi dảnh đẻ 2 nhánh là đủ. Nếu cấy nhiều hơn, số dảnh đẻ có thể tăng nhưng tỷ lệ dảnh hữu hiệu sẽ giảm. Khi sử dụng mạ thâm canh, mạ đã đẻ 2 - 5 nhánh thì số dảnh cấy phải tính cả nhánh đẻ trên cây mạ.

Loại mạ này già hơn 10 - 15 ngày so với mạ chưa đẻ, vì vậy số dảnh cấy cần phải bằng số bông dự định hoặc ít nhất cũng phải đạt trên 70% số bông dự định. Sau khi cấy các nhánh đẻ trên mạ sẽ tích lũy, ra lá, lớn lên và thành bông. Thời gian đẻ nhánh hữu hiệu chỉ tập trung vào khoảng 8 - 15 ngày sau cấy. Vì vậy cấy mạ thâm canh cần có số dảnh cấy/khóm nhiều hơn cấy mạ non.

Với loại mạ thâm canh, số nhánh cần cấy/khóm được tính theo số bông cần đạt nhân với 0,8. Khi tiến hành thí nghiệm xác định ảnh hưởng của số dảnh cấy đến năng suất lúa vụ Xuân và Mùa 1998 tại Hà Tây trên tổ hợp lúa lai Bồi Tạp Sơn Thanh với 4 công thức cấy, Nguyễn Thạch Cương và cộng sự (2000) [3] đã nhận thấy ở thí nghiệm cấy 2 dảnh và 3 dảnh thì năng suất tương ứng là 78,8 đến 79,9 tạ/ha. Trong khi đó thí nghiệm cấy một dảnh và cấy 4 dảnh thu được năng suất là 76 tạ/ha và 76,5 tạ/ha, như vậy đã có thể kết luận: Trong cả vụ Xuân và vụ Mùa trên đất phù sa sông Hồng đối với lúa lai nên cấy số dảnh vừa phải 2 - 3 dảnh/khóm sẽ cho hiệu quả kinh tế cao. Theo Trương Đích (2002) [5] với các giống lúa lai nên cấy 2- 3 dảnh với mật độ cấy 50 - 55 khóm/m2 và cấy 3 - 4 dảnh với mật độ cấy 40 - 45 khóm/m2.