CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ KHOÁNG SẢN VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN ĐẾN MÔI TRƯỜNG 1.1 Những vấn đề chung về khoáng sản 1.1 Khái niệm về khoáng sản Theo từ điển địa chất: “khoáng sản là những thành tạo của khoáng vật tự nhiên mà con người có thể lợi dụng trực tiếp hoặc do thăm dò khai thác để sử dụng trong nền kinh tế quốc dân”. Trong phạm trù kinh tế chính trị học và địa lý kinh tế: “khoáng sản được định nghĩa là một tư liệu sản xuất quan trọng là một nguồn lợi từ thiên nhiên bên cạnh các nguồn lợi khác như nông sản, lâm sản, hải sản…” Dưới góc độ pháp luật khoáng sản được hiểu “bao gồm các tài nguyên trong lòng đất, trên mặt đất dưới dạng những tích tụ tự nhiên khoáng vật, khoáng chất có ích ở thể rắn, thể lỏng, thể khí, hiện tại hoặc sau này có thể khai thác. Khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mảo mà sau này có thể được khai thác lại cũng là khoáng sản” (khoản 1 điều 3 Luật khoáng sản năm 1996; Luật sửa đổi bổ sung một số điều Luật khoáng sản năm 2005) Luật khoáng sản 2010 được Quốc hội thông qua ngày 17 tháng 11 năm 2010 có quy định tại khoản 1 điều 2 Khoáng sản “là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể lỏng, thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mỏ”. Như vậy có thể hiểu rằng: khoáng sản là những vật chất được hình thành trong tự nhiên có vai trò quan trọng trong cuộc sống và phát triển của con người như kim loại ( sắt, đồng, kẽm, nhôm), dầu khí, các loại vật liệu xây dựng ( cát, đá, đá vôi), nước khoáng thiên nhiên… 1.2 Phân loại khoáng sản Có rất nhiều cách phân loại khoáng sản nhưng chủ yếu dựa trên các yếu tố sau: Phân bố theo dạng tồn tại gồm có: - Dạng rắn như các loại quặng, đá vôi, đá xây dựng, cát… - Dạng lỏng như dầu mỏ, nước khoáng… - Dạng khí như khí đốt… SVTH: Ngô Văn Giao Lớp: Môi trường 54 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 7 GVHD: ThS.
Ngô Thanh Mai Phân loại theo nguồn gốc gồm có: - Nội sinh: là các loại khoảng sản được sinh ra và nằm ở trong lòng đất - Ngoại sinh: là các loại khoáng sản sinh ra trên bề mặt trái đất có thể nhìn thấy trực tiếp Phân loại theo thành phần hóa học - Khoáng sản kim loại: là các khoảng sản có chứa kim loại và được chia ra các loại sau: kim loại màu, kim loại đen, kim loại quý hiếm. - Khoáng sản phi kim: Bao gồm các dạng vật liệu xây dựng như đá vôi, cát, đất sét, đá xây dựng, đá hoa cương , và các khoáng sản phi kim khác… - Khoáng sản năng lượng: Là các loại khoáng sản có thể đốt cháy, dùng làm nhiên liệu năng lượng như: khí đốt, dầu mỏ, than… Phân loại thành phần thì khoáng sản chia làm hai loại - Loại chứa các khoáng vật hoặc nguyên tố được sử dụng trực tiếp hoặc dùng làm nguyên liệu cho ngành luyện kim gọi là quặng. - Loại chứa các khoáng vật khác gọi là khoáng vật mạch 1.3 Phân bố khoáng sản Khoáng sản là các vật chất tích tụ dưới dạng đơn chất hay hợp chất vì thế diện phân bố của khoáng sản được chai làm nhiều loại tùy theo mức đọ trữ lượng của loại khoảng sản đó nhưng nhìn chung được chia ra như sau; - Mỏ khoáng sản: là những phần vỏ Trái đất có cấu trúc đặc trưng, trong đó khoáng sản tập trung trong các thân quặng, về mặt số lượng đủ để khai thác, về mặt chất lượng đảm bảo các yêu cầu sử dụng cho một hoặc nhiều ngành công nghiệp - Tỉnh khoáng sản là phần vỏ Trái đất liên quan với một vùng nền, một đai uốn nếp địa máng hoặc một đáy đại dương chứa các mỏ khoáng sản đặc trưng cho chúng - Vùng khoáng sản ( đai, bể khoáng sản) chiếm một phần tỉnh khoáng sản và được đặc trưng bằng một tập hợp các mỏ khoáng sản xác định về thành phần và nguồn gốc, cùng thuộc về một hoặc nhóm yếu tố kiến tạo quan trọng của khu vực - Bể khoáng sản đặc trưng cho các kiến trúc chứa dầu khí, than, khoáng sản phi quặng, quặng sắt và mangan, trầm tích biến chất - Khu vực khoáng sản là một phần của vùng khoáng sản có sự tập trung SVTH: Ngô Văn Giao Lớp: Môi trường 54 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 8 GVHD: ThS. Ngô Thanh Mai cục bộ các mỏ khoáng sản đôi khi còn gọi là nút khoáng sản - Trường khoáng sản là nhóm các mỏ khoáng sản có chung nguồn gốc và giống nhau về cấu tạo địa chất 1.4 Vai trò của khoáng sản Khoáng sản là một vật chất không thể thiếu trong cuộc sống, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, kinh tế, sức khỏe cũng như môi trường xung quanh con người.
Bằng sự tiến bộ của khoa học hiện nay nhiều loại khoáng sản đã được tìm thấy. Góp phần phát triển nền kinh tế cũng như thõa mãn nhu cầu phát triển của con người. Từ đó ta thấy rằng khoáng sản ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sản xuất quá trình phát triển của một quốc gia khu vực. Vì vậy vai trò của khoáng sản đối vơi con người vô cùng quan trọng không những về mặt chất mà còn về cả mặt lượng.1 Khoáng sản có vai trò thúc đẩy nền kinh tế phát triển Khoáng sản là tài nguyên, tiềm lực quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội.Tài nguyên khoáng là yếu tố thúc đẩy sản xuất phát triển, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế.Nguồn khoáng sản là cơ sở chủ yếu để phát triển các ngành công nghiệp trọng điểm như ngành công nghiệp khai thác, công nghiệp luyên kim, công nghiệp chiết xuất.
Ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển của một nền kinh tế bởi đâu là yếu tố đầu vào quan trọng mà hầu hết ngành công nghiệp nào cũng phải có. Mặt khác như chúng ta đã biết muốn nền kinh tế phát triển phải dựa trên quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa. Việc phát triển công nghiệp là yếu tố quan trọng cho việc phát triển nền kinh tế.2 Khoáng sản là nguồn cung cấp các sản phẩm xuất khẩu có giá trị cao Tài nguyên khoáng sản là yếu tố quan trọng tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tích luỹ vốn và phát triển ổn định. Với những nước được thiên nhiên ưu đãi nguồn tài nguyên khoáng sản lớn, đa dạng có thể rút ngắn quá trình tích luỹ vốn bằng cách khai thác các sản phẩm thô để bán hoặc để đa dạng hoá nền kinh tế tạo nguồn vốn tích ban đầu cho sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước.
Sự giàu có về khoáng sản là cơ sở để phát triển nhiều ngành kinh tế, ít bị phụ thuộc vào sự biến động và nguồn cung nguyên nhiên liệu từ nước ngoài. Vốn là một yếu tố không ổn định trên thị trường thế giới điều này cho phép những nước có nguồn tài nguyên phong phú có thể tăng trưởng trong những điều kiện không ổn định.Trong khi những nước ít may mắn hơn về tài nguyên phải căng thẳng để điều chỉnh sự lên xuống về giá cả khi phải nhập khẩu các nguồn nguyên liệu. Điều này đã khẳng định tầm quan trọng của tài nguyên khoáng sản trong quá trình phát triển nền kinh tế của SVTH: Ngô Văn Giao Lớp: Môi trường 54 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 9 GVHD: ThS. Ngô Thanh Mai các nước.
Việc phát triển dự vào khoáng sản là điều tất yếu của mỗi đất nươc và minh chứng là Việt Nam là quốc gia như vậy: Công nghiệp khai thác khoáng sản có sức ảnh hưởng to lớn đến đời sống kinh tế - xã hội. Ở Việt Nam, ngành khai khoáng là ngành kinh tế mũi nhọn, chiếm tỷ trọng GDP lớn, và cũng là một trong những ngành công nghiệp gây nhiều tác động nhất đến môi trường và xã hội. Điều này được biểu hẹn rõ ở bảng: “Tổng sản phẩm trong nước phân theo ngành kinh tế Việt Nam 2010-2014” đề cập ở phụ lục.3 Khoáng sản là nhân tố có khả năng tạo vùng, do đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và phân công lao động theo vùng lãnh thổ Sự phân bố của nguồn nhân lực đều phụ thuộc vào những điều kiện khác nhau và khoáng sản là một trong số đó. Nhìn chung ở khu vực nào có mỏ khoáng sản khai thác thì kéo theo ngành công nghiệp khai thác ở nơi đó và dân cư lao động sẽ tập trung phân hóa gần đó để đáp ứng nhu cầu lao động cũng như các dịch vụ cần thiết.
Việc phân bố tập trung này tạo điều kiện phát triển nhiều hơn cho kinh tế, cải thiện đời sống tốt hơn của vùng có khoáng sản so với vùng không có khoáng sản.4 Khoáng sản giúp giải quyết các vấn đề xã hội Việc khai thác khoáng sản là một yếu tố giúp phát triển nền kinh tế, Nhưng nó cũng cải thiện một số vấn đề chung của xã hội như xóa đói giảm nghèo, có khả năng tạo việc làm cho người dân cải thiện vấn đề thất nghiệp đang ngày bức thiết. Cuốn sách Khai thác mỏ và giảm nghèo của WB (2001) có viết “Công nghiệp khai thác khoáng sản là phương tiện đi đến xóa đói, giảm nghèo và phát triển bền vững”. Như vậy, về lý thuyết, khai thác khoáng sản góp phần làm tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm và cải thiện cơ sở hạ tầng. Những yếu tố này chính là động lực cho xóa đói, giảm nghèo.
Những vấn đề chung về khai thác khoáng sản 1.1 Khái niệm về khai thác khoáng sản Khai thác khoáng sản “là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm giàu và các hoạt động khác có liên quan”. ( khoản 7 điều 2 Luật khoáng sản 2010) Đây là hoạt động khai thác các vật liệu địa chất từ lòng đất, thường là các thân quặng, mạch hoặc vỉa than. Các vật liệu khai thác từ mỏ khoáng sản như kim loại cơ bản, kim loại quý, sắt, urani, than, đá vôi, đá phiến, bô xít (quặng Nhôm), các loại mỏ khí CH4, dầu khí…Khai thác khoáng sản theo nghĩa rộng hơn là khai SVTH: Ngô Văn Giao Lớp: Môi trường 54 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp 10 GVHD: ThS. Ngô Thanh Mai thác nguồn tài nguyên không tái tạo.2 Các hình thức khai thác và chế biến khoáng sản hiện nay 1.1 Các cách thức khai thác khoáng sản ở mỏ Khai thác mỏ lộ thiên: là một hình thức khai thác mỏ mà theo đó cần phải bóc lớp đất đá phủ trên loại khoáng sản cần khai thác.