ĐẶT VẤN ĐỀ Thuốc lá là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu có thể ngăn ngừa được. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), có gần 6 triệu người chết do hút thuốc lá mỗi năm, bao gồm cả hút thuốc lá trực tiếp và hút thuốc lá thụ động. Đến năm 2020, con sổ này dự kiến sẽ tăng lên gần 7,5 triệu và chiếm 10% các trường hợp tử vong trên toàn thế giới[66]. Hút thuốc lá gây ra nhiều bệnh tật và làm giảm sức khỏe người hủt[55].
Theo ước tính của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh dịch Hoa Kỳ (CDC), từ năm 2000 - 2004, thuốc lá là nguyên nhân gây ra cái chết của 443.000 người tại Mỹ, trung bình cứ 5 người tử vong trong đó có một người hút thuốc lá[24, 25]. Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ hút thuốc cao nhất trên thế giới, theo kết quả của điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành 2010 (GATS), Việt Nam có 47,4% nam giới và. 1,4% nữ giới hút thuốc, chiếm 23,8% dân sổ[41 ]. Năm 2008, ước tính có gần 40.000 ca tử vong do hút thuốc lá, đến năm 2023 con sổ này sẽ tăng lên trên 50.000 ca tử vong mỗi năm[41 ].
Thuốc lá không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người hút mà còn gây ảnh hưởng không nhỏ tới những người xung quanh, môi trường, kinh tể, xã hội. Trung bình ở các nước, hộ nghèo có người hút thuốc lá phải tiêu tốn từ 3% - 15% thu nhập của cả hộ gia đình cho thuốc lá[60]. Mỗi năm, có hàng nghìn người không hút thuốc chết vì bệnh tim và ung thư phổi, hàng trăm nghìn trẻ em bị nhiễm khuẩn đường hô hấp do tiếp xúc thụ động với khói thuốc[56]. Tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá đã và đang còn là một vấn đề y tế công cộng được quan tâm trên thế giới.
Năm 2004, trên thế giới có 166. Tại Việt Nam, theo điều tra y tế quốc gia 2002, tỷ lệ hút thuốc lá ở nử giới rẩt thấp, nhưng có tới 63% hộ gia đình có ít nhất một người hút thuốc lá và có 71,7% trẻ em dưới 5 tuổi sống trong gia đình có người hút thuốc[2]. Do hệ thống hô hâp, miễn dịch và thân kinh của trẻ em đang ờ giai đoạn phát triển kết hợp với trẻ em thường tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá nhiều hơn người lớn, nên trẻ em trở thành nhóm đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá và cần được quan tâm đặc biệt[54]. Vì vậy, cần đưa ra các giải pháp kịp -2- thời và hiệu quả để giảm tỳ lệ tiếp xúc thụ động với khói thuốc nhằm nâng cao sức khỏe cho con người trong đó đặc biệt lưu tâm tới trẻ em.
Với mục đích hệ thống lại cảc nghiên cứu hiện có về ảnh hưởng của khói thuốc lá tới sức khỏe con người và các giải pháp hiệu quả để phòng ngừa tác hại của khỏi thuốc, từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm chú trọng hon trong việc bảo vệ sức khỏe của những người bị ảnh hường thụ động từ khói thuốc, đặc biệt là trẻ em. Tôi tiến hành nghiên cứu “Tổng quan tài liệu về ảnh hưởng của hút thuốc lả thụ động tới sức khỏe của trẻ em”. Bài viết tập trung chủ yếu vào các nội dung: thành phần hóa học, tác hại của khói thuốc, tình hình sử dụng thuốc lá, thực trạng phơi nhiễm thụ động với khói thuốc lá. Bên cạnh đó, bài viết cố gắng đưa ra các giải pháp hiện đang được triển khai trong lĩnh vực này, phân tích ưu nhược điểm, tính phù hợp của các giải pháp và đưa ra được các khuyến nghị phù hợp với tình hình, thực trạng tại Việt Nam nhằm hạn chế được tối đa ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động tới sức khỏe con người.
Mô tả thành phần hóa học của khói thuốc lá, tác hại do khói thuốc lá gây ra đối với sức khỏe con người. Rà soát các nghiên cứu/bằng chứng về ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động tới sức khỏe, đặc biệt là ở trẻ em. Trình bày các giải pháp hiện có nhằm hạn chế ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động trên thế giới và ở Việt Nam. Đưa ra các khuyến nghị góp phần làm giảm ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động -4- PHƯƠNG PHÁP THƯ THẬP THÔNG TIN ỉ.
Phạm vi tài liệu tham khảo 1. Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu - về nội dung: Các tài liệu có đề cập đến các nội dung: thành phần, tác hại của thuốc lá, thực trạng hút thuôc lá và hành vi hút thuôc lá nơi công cộng, thực trạng phơi nhiễm thụ động với khói thuốc lá ở trẻ em, các giải pháp hiện có nhằm hạn chế ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động tới sức khỏe. - về loại tài liệu: các báo cáo, nghiên cứu, bài bảo chuyên ngành, tài liệu hội nghị/hội thảo, ưu tiên các tài liệu có bản đầy đủ (full text), trong các trường hợp thực sự cần thiêt mới sử dụng các tài liệu chỉ cỏ phân tóm tăt (abstract). - về nguồn của tài liệu: chỉ sử dụng các tài liệu có nguồn gốc rõ ràng, đáng tin cậy như báo cáo của các tổ chức có uy tín (các trường Đại học, Viện nghiên cứu, Tổ chức Y tế thế giới), bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành (tạp chí y tế công cộng, tạp chí Tobacco Control, tạp chí Pios Medicine), nghiên cứu của các cá nhân/tổ chức đã được công bố/xuất bản.
- về ngôn ngữ: tiếng Anh hoặc tiếng Việt - về thời gian: các báo cáo nghiên cứu khoa học, tài liệu đăng báo/tạp chí, ưu tiên sử dụng các tài liệu trong 10 năm trở lại đây (từ năm 2002 trở đi). Đối với các sách chuyên ngành, giáo trình, tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài không giới hạn bởi thời điểm xuất bản. Phuong pháp, nguồn thu thập thông tin: - Đối vói các tài liệu trực tuyến: Sử dụng các từ khóa: - Từ khóa tiếng Việt: hút thuốc lá thụ động, ảnh hưởng, sức khỏe, thuốc lá, tác hại của hút thuốc lá thụ động tới sức khỏe của trẻ em. - Từ khóa tiếng Anh: passive smoking, tobacco, cigarettes, second-hand smoking, health effects, FCTC.
Các tài liệu trực tuyển được cung cấp bởi các nguồn chính: - Các cơ sở dữ liệu như H1NARI, Pubmed. -5- - Trang web của các tổ chức cơ quan: WHO, VINACOSH, Health Bridge Canada, CDC, VPHA, Tobacco Control, Pios Medicine, Journal of the American Medical Asociation. - Đối vói các tài liệu đưọ'c lưu trữ tại các thư viện: tham khảo trực tiếp các bản in. Các tài liệu loại trừ - Các tài liệu không đạt tiêu chuẩn lựa chọn trên đều bị loại trừ: như các tài liệu không liên quan đến đề tài nghiên cứu, các bài báo/nghiên từ nhiều năm trước đây (trước những năm 2000), trừ một số trường hợp đặc biệt như các nghiên cứu đầu tiên, nghiên cứu tiền đề vẫn được sử dụng trong bài tổng quan.
Quy trình tổng hợp thông tin: - Đọc tóm tắt của các bài báo viết về vấn đề ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động. - Đối với các sách và tạp chí cỏ liên quan đến chủ đề hút thuốc lá thụ động đọc lướt phần nội dung đề cập đến vẩn đề và ghi chú lại những thông tin, số liệu cần cho quá trình viết tổng quan. - Sau đó tổng hợp và phân loại những thông tin từ các tài liệu tham khảo nhập vào máy tính. - Các tài liệu sau khi thu thập được nhập và quản lý bằng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo ENDNOTE phiên bản 9.0 tạo điểu kiện thuận lợi cho quá trình tra cứu thông tin và thay đổi thứ tự tài liệu tham khảo.
Thông số về tài liệu tham khảo - Tài liệu tham khảo thu thập được gồm 3 loại chính: sách, bài báo và các tạp chí liên quan đến vấn đề ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động đến sức khỏe. - Số lượng tài liệu thu thập được là 72 trong đó cỏ: o 57 tài liệu bằng tiếng Anh và 15 tài liệu bằng tiếng Việt -ố- NỘIDUNG 1. CÁC KHÁI NIỆM SỬ DỤNG TRONG BÀI TỐNG QUAN - Thuốc lá: là tên gọi của một sản phẩm được làm chủ yếu từ nguyên liệu lá thuốc lá đã thái sợi, được cuốn hay nhồi định hình bằng giẩy, có dạng hình trụ (thường có độ dài 120mm, đường kính khoảng lOmm). Thuốc lá thường được dùng để hút, hít hoặc nhai.có hai loại thuốc lá đó là không khói và có khói.
- Hút thuốc lá: là một trong những cách thức con người sử dụng để tiêu thụ thuốc lá. Theo WHO, cỏ 6 hỉnh thức sử dụng thuốc lá, bao gồm: nhai, uống, liếm, bom vào trực tràng, hít qua đường mũi hoặc miệng và hút. Trong đó 4 hình thức phổ biến nhất và thông dụng nhất là hút, hít, nhai và ngậm[62]. - Hút thuốc lá thụ động: Theo WHO, hút thuốc lá thụ động (hay còn gọi là hít khói thuốc gián tiếp - SHS hoặc phơi nhiễm trong môi trường có khói thuốc lá - ETS) có thể được định nghĩa là thứ khói phát ra từ đầu bị đốt của một điếu thuốc là hoặc của những sản phẩm thuốc lá khác và thường đi kèm với thứ khói mà người hút thải ra.
Trong đó dòng khói thài ra từ điếu thuốc đang cháy hay từ các sản phẩm thuốc lá khác được gọi là dòng khói phụ (sidestream) và dòng khói thải ra từ người hút được gọi là dòng khói chính (mainstream)[68]. Hút thuốc lá thụ động tại nhà: là những người sinh sống trong những gia đình có người nhà hoặc có khách hút thuốc lá bên trong ngôi nhà[54]. THÀNH PHÀN HÓA HỌC VÀ TÁC HẠI CỦA KHÓI THUỐC LÁ 2. Thành phân hóa học của khói thuôc lá Thuốc lả được các thổ dân châu Mỹ tìm ra vào thế kỷ XV.
Thuốc lá là sản phẩm làm từ lá của cây Nicotinana tobacum hay các loại cây tương tự được phơi khô, dùng để hút, nhai hay làm thuốc hít. Từ đó trở đi thuốc lá được nhập vào tất cả các châu lục trên và đến thế kỷ XIX thuốc lá được phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới. Đầu thế kỷ XX, những ảnh hưởng của thuốc lá đen sức khỏe con người đã được phát hiện. Khói thuốc lá là một hệ thong khí phức tạp và năng động[56].
Theo ước tính của các nhà nghiên cứu, trong khói thuốc lá có hơn 7000 chất hóa học, với hàng trăm chất -7- độc hại và 69 chất có tác nhân gây ung thư cho sức khỏe con người[29, 56], Khỏi thuốc lá bao gồm các chất gây nghiện và chất gây độc, người ta chia ra 4 nhóm chính: nicotine, monoxyt, các phân tử nhỏ của khói thuốc và các chất gây ung thư[56].