ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một trong 15 nước có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất trên thế giới. Trong khu vực các nước ASEAN, Việt Nam là quốc gia đứng thứ 3 có số người hút thuốc lá cao nhất, sau Indonesia và Philippines. Theo Điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2010, tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc là 47,4%; có nghĩa là cứ 2 nam giới trưởng thành ở Việt Nam thì có 1 người hút thuốc, và có khoảng 15 triệu người hút thuốc. Mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 40.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá và sẽ tiếp tục tăng lên 70.000 người trên năm vào năm 2030 (WHO)[34].
Theo nghiên cứu Hội Ung thư Hoa Kỳ (2014) theo dõi trên một triệu người Mỹ trưởng thành cho thấy ở những người hút thuốc lá có nguy cơ tử vong do mắc bệnh ung thư phổi ở tuổi trung niên cao gấp 20 lần so với người không hút thuốc; nguy cơ tử vong do mắc bệnh tim mạch, bao gồm cả suy tim, đột quỵ thì cao gấp ba lần. Đồng thời hút thuốc lá cũng là nguyên nhân hàng đầu của các căn bệnh viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các ung thư khác như bàng quang, thận, thanh quản, miệng, tụy, dạ dày[62]. Nếu không hút thuốc lá, chỉ tính riêng chi phí của 3 bệnh trong số 25 bệnh có liên quan đến hút thuốc lá là bệnh ung thư phổi, bệnh tim và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có thể tiết kiệm được 2. Theo kết quả điều tra toàn cầu về hút thuốc lá ở thanh thiếu niên (GYTS) năm 2014 tại Việt Nam thì tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nhóm học sinh ở độ tuổi từ 13-15 tuổi chiếm tỷ lệ 4% trong đó nam chiếm 6,9% và 1,3% ở nữ.
Tỷ lệ sử dụng thuốc lá và hút thuốc lá ở nhóm học sinh độ tuổi từ 13 đến 15 ở Việt Nam thấp hơn so với nhiều nước khác trong khu vực như Lào (8,0%-2011); Trung Quốc-Ma cao (5,7%- 2010); Malaysia (18,2%-2009); Singapore (9,1%-2010); Philipines (8,9%, 0,6%- 2011)[68]. Tỷ lệ học sinh hút thuốc trước 10 tuổi tại Việt Nam trong năm 2014 là 17%[63]. Đa số các em học sinh trả lời bắt đầu hút thuốc từ 7 đến 13 tuổi; ở lứa tuổi này, cơ thể đang trong giai đoạn phát triển về thể chất và tinh thần, việc bắt đầu hút thuốc lá sớm sẽ gây ra những ảnh hưởng đến sức khỏe nặng nề và lâu dài hơn so với 2 việc bắt đầu hút thuốc lá từ những giai đoạn phát triển sau. Bên cạnh đó, những người bắt đầu hút thuốc lá thường xuyên từ khi vị thành niên thường có xu hướng duy trì hành vi trong suốt giai đoạn trưởng thành[69].
Hòn Đất là một huyện đồng bằng nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Kiên Giang, dân số khoảng 169 nghìn người (2015), trong đó số thanh thiếu niên từ 14-17 tuổi chiếm khoảng 5% dân số (khoảng 8. Tỷ lệ học sinh học phổ thông trung học trên địa bàn huyện đạt trên 70%. Sự phát triển về kinh tế, văn hóa và xã hội kéo theo những thay đổi nhanh chóng về lối sống của người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên với những hành vi không đúng như uống rượu, hút thuốc lá hay sử dụng các chất kích thích. Các biện pháp can thiệp đúng, có trọng tâm và từ lứa tuổi trẻ sẽ giúp cho thanh thiếu niên có kiến thức và thái độ đúng đắn về các hành vi nguy cơ (hút thuốc lá,.
Qua quan sát thực tế (tại cổng trường và các quán cà phê cạnh cổng trường) và phỏng vấn nhanh hiệu trưởng, một số giáo viên chủ nhiệm tại các trường phổ thông trung học trong huyện thấy còn nhiều học sinh hút thuốc lá. Mặc dù chưa có thống kê nào về tỷ lệ hút thuốc lá học sinh và các thông tin liên quan trên địa bàn huyện nhưng qua tìm hiểu thông tin ban đầu thì đây là một vấn đề nổi cộm và được lãnh đạo tại địa phương hết sức quan tâm[13]. Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thực trạng hút thuốc lá và một số yếu tố liên quan ở học sinh phổ thông trung học huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang năm 2016”, nghiên cứu tiến hành hướng tới xác định thực trạng hút thuốc lá và một số yếu tố liên quan ở học sinh phổ thông trung ho ̣c trên địa bàn huyện Hòn Đất. Kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn thông tin hữu ích cho chương trình can thiệp trong thời gian tiếp theo và hướng tới thay đổi thực trạng, kiểm soát, phòng ngừa tác hại thuốc lá ở nhóm học sinh trung ho ̣c nói riêng và thanh thiếu niên trên địa bàn huyện Hòn Đất nói chung.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Xác định thực trạng hút thuốc lá ở học sinh các trường phổ thông trung học tại huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang năm 2016. Xác định tỷ lệ học sinh phổ thông trung học có ki ến thức đúng, thái độ tích cực về tác hại của thuốc lá ta ̣i huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang năm 2016. Xác định một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở học sinh phổ thông trung học tại huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang năm 2016.
4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm, định nghĩa đƣợc sử dụng trong nghiên cứu 1. Khái niệm thuốc lá Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác[28]. Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá[17] Nguyên liệu thuốc lá là lá thuốc lá dưới dạng rời, tấm đã sơ chế tách gọng, sợi thuốc lá, cọng thuốc lá và nguyên liệu thay thế khác dùng để sản xuất thuốc lá[28].
Tác hại của thuốc lá là ảnh hưởng có hại của việc sản xuất, sử dụng thuốc lá gây ra cho sức khỏe con người, môi trường và sự phát triển kinh tế - xã hội[28]. Cai nghiện thuốc lá là việc cung cấp thông tin để người nghiện thuốc lá lựa chọn và tự nguyện từ bỏ sử dụng thuốc lá[59]. Hút thuốc lá Hút thuốc lá được chia ra làm 2 loại là HTL chủ động và HTL bị động: - Hút thuốc lá chủ động là hành vi người hút trực tiếp hút thuốc lá[55]. - Hút thuốc lá bị động là hít phải (hay còn gọi là phơi nhiễm) khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy hoặc khói thuốc do người hút thuốc thở ra.
Khói thuốc bị động chứa hàng nghìn các chất hóa học, trong đó có ít nhất là 250 chất là chất gây ung thư hay chất độc hại[83] Hiện nay trên thị trường Việt Nam có rất nhiều loại thuốc lá của trong nước và nước ngoài như: Hero, White Hore, 555, Zet,. Tiêu chuẩn ngƣời hút thuốc lá Khái niệm người hút thuốc lá: Hút thuốc lá là hành vi chủ động hút những sản phẩm từ cây thuốc lá bao gồm thuốc điếu, thuốc quấn, thuốc lào, xì gà, tẩu không bao gồm những chất gây nghiện thay thế như cây cỏ thuốc nam, cần sa,. kể cả hút thuốc thụ động và nhai thuốc[52]. 5 Hút thuốc lá là những đối tượng vẫn còn đang hút thuốc hay đã bỏ dưới 2 năm tính đến lúc tham gia nghiên cứu[65].
Hút thuốc lá là người đã từng hút từ 100 điếu thuốc trở lên trong cả đời và hiện nay hút từ 7 điếu thuốc trở lên trong một tuần[51]. Ở nghiên cứu này chúng tôi tiến hành nghiên cứu các học sinh hút thuốc lá điếu chứ không nghiên cứu học sinh hút thuốc lào, thuốc lá điện tử, shisha,. Tình hình sử dụng thuốc lá trên thế giới và tại Việt Nam 1. Tình hình sử dụng thuốc lá trên thế giới Thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong mà có thể phòng tránh được.
Nó giết chết gần 6 triệu người và là nguyên nhân gây thiệt hại hàng trăm tỷ đô la cho nền kinh tế thế giới mỗi năm. Hầu hết các trường hợp tử vong xảy ra ở các nước thu nhập thấp và thu nhập trung bình, và sự khác biệt này dự kiến sẽ mở rộng hơn nữa trong vài thập kỷ tới. Trong suốt thế kỷ 21, sử dụng thuốc lá có thể giết chết một tỷ người hoặc hơn, trừ khi hành động khẩn cấp[86]. Trên thế giới có hơn 5 triệu người sử dụng thuốc lá và hơn 600.000 người không hút thuốc tiếp xúc với khói thuốc.
Mỗi 6 giây có một người chết vì những bệnh liên quan đến thuốc lá. Gần 80% của hơn một tỷ người hút thuốc lá trên toàn thế giới sống ở các nước có thu nhập thấp và trung bình, nơi mà gánh nặng của bệnh tật và tử vong liên quan đến thuốc lá là nặng nhất[71], [84]. Theo thông báo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2006, thuốc lá giết chết một nửa số người sử dụng nó. Một nửa số này chết ở lứa tuổi trung niên, trung bình một ngày trên thế giới có 10.000 người chết do sử dụng thuốc lá, tương đương với 10 máy bay loại lớn chở khách bị tai nạn mỗi ngày[11].
Theo nghiên cứu của WHO, Trung Quốc là một trong ba quốc gia có số người hút thuốc lớn nhất thế giới, và lớn nhất thế giới về sản xuất thuốc lá. Bệnh tật liên quan đến thuốc lá có thể giết chết 30% nam giới ở lứa tuổi trung niên ở Trung Quốc vào năm 2030. Hàng năm Trung Quốc có tới hơn 100.000 người tử vong và một nửa triệu người khác bị ảnh hưởng bởi hút thuốc thụ động. Theo báo cáo của Bộ Y tế Trung Quốc, ước tính quốc gia này có khoảng 350 triệu người hút thuốc, với gần một triệu người chết từ các căn bệnh liên quan tới HTL hàng năm[22].
6 Một báo cáo mới của Tổ chức Y tế thế giới đã đề cập đến một bước tiến có ý nghĩa quan trọng trong việc chống lại nạn dịch thuốc lá toàn cầu. Báo cáo là tập hợp tiến trình hoạt động của các quốc gia trong việc thực hiện 5 biện pháp chi phí hiệu quả nhằm giảm sử dụng thuốc lá. Những biện pháp này liên quan đến gói chính sách MPOWER- bao gồm các giải pháp tối ưu để giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá như cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ, quy định về môi trường hoàn toàn không khói thuốc, in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, tăng giá thuốc lá thông qua việc tăng thuế. Từ năm 2014 số người dân trên toàn cầu được bảo vệ bởi ít nhất 1 biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả (MPOWER) đã tăng từ 2,3 tỷ người (2007) lên 2,8 tỷ người.