CHƯƠNG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu về cây nha đam 1.1 Nguồn gốc Nha đam hay còn gọi là lô hội có tên khoa học là Aloe vera L., chi Aloe, họ Asphodelaceae. Năm 1820, nha đam được chính thức công nhận trong từ điển của Mỹ với tên gọi là Lô Hội có tác dụng tay xô và bảo vệ da. Theo Manvitha va ctv. (2014), có khoảng 250 loài được biết nhưng hiện nay chỉ có hai loài là Aloe barbadensis Miller va Aloe arborescens được trồng khá phổ biến ở khắp các vùng nhiệt đới thuộc Bắc Mỹ, Caribe, Châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á và Autralia.
Người Trung gọi nha đam là lô hội vì lô là đen, hội là hội tụ, kết lại. Tuy nha đam có nguồn góc từ châu Phi, nhưng sau đó đã được đưa sang trồng tại châu Mỹ, nhất là vùng West-Indies và dọc bờ biên Venezuela. Trong thế kỷ 19, đa sỐ Aloe vera xuất cảng sang châu Âu đều từ các đồn điền tại WestIndies thuộc địa của Hà Lan (tại các đảo Aruba và Barbados), qua hải cảng Curacao, nên được gọi là Curacao Aloe, Barbados Alo. Các Aloe của châu Phi như Cape Aloe, Uganda Aloe, Natal Alo được gọi chung dưới tên thương mai Zanzibar Aloe.
Dau thé ky 20, người Pháp cũng đã đem nha đam vào trồng ở nước ta, nhất là tại Phan Rang, Phan Thiết dé lay nhựa Aloe vera đề xuất sang châu Âu cho đến sau thế giới chiến tranh lần thứ hai thì không xuất được nữa nên A/oe vera trở thành cây hoang dại tai Ninh Thuận và Bình Thuận. Trong những năm gần đây, khi tái phát hiện những dược tính quý giá của nha đam Hoa Kỳ đã trồng khá nhiều 4/oe vera tại Florida, Texas và Arizona do ở nhu cầu chất gel Aloe vera dé làm mỹ phẩm tăng cao. Khoảng 10 năm trở lại đây thì phong trào trồng nha dam dé xuất khẩu lớn mạnh ở nước ta, tại hai tinh mà cây phát triển tốt nhất (Binh Thuận và Ninh Thuận).2 Phân loại và đặc điểm thực vật học của cây nha đam 1.1 Phân loại Giới (regnum) Plantae Bộ (ordo) Asparagales Ho (familia) Asphodelaceae Chi (genus) Aloe Loai (species) A. vera Danh phap Aloe vera L.
Trong danh mục cây thuốc của tổ chức y té thé giới (Who), Aloe được xem là tên chung của khá nhiều loài khác nhau. Hiện nay đã có trên 400 loài Aloe được tìm thay và mô tả với những hình ảnh và kích thước khác nhau, từ những loại có dạng như thân thảo, chiều cao thấp (dưới 20 cm), cho đến những loài thân dạng gỗ cao trên 100 cm các loài trong chi Aloe rat đa dạng về hình thái mỗi loài có những đặc điểm về thân, lá, hoa khác nhau rất khá rõ. Trong trên 400 loài thì chỉ có 4 loại đưới đây là có gia trị về mặt y học rõ nét nhất: Aloe Barbadensis, Aloe Perryi, Aloe Ferox, Aloe Aborecens và loài thông thường nhất là Aloe Barbadensis.2 Đặc điểm thực vật học của cây nha đam Theo Lê Hoàng Diễm Lệ và ctv (2013) cây nha đam có những đặc điểm thực học vật sau: Thân: Nha đam thuộc loại cây nhỏ gốc thân hóa 26, ngan, thuong thi tang chiéu dai thân nha dam diễn ra rat chậm nên mặc dù cây nha dam đã trưởng thành nhưng phan trên của cây vẫn còn nằm rất gần mặt đất. Thân cao tối đa cũng chỉ khoảng từ 60 - 100 cm.
Lá: La dang be, không có cuống lá, mọc vòng rat sát nhau, mau từ lục nhạt đến lục đậm. Lá mọng nước, mép lá có răng cưa thô như gai nhọn, độ cứng tùy theo loại, trên mặt của lá lõm có nhiều đốm không đều, lá dài từ 30 - 60 cm lá nha đam có cấu tạo gồm 3 lớp: - Lớp vỏ bên ngoài màu xanh, khá dày - Lớp tế bao năm phía trên các bó mạch vận chuyền, chứa chất sáp màu vang với ham lượng cao của aloin và các anthraquinone tương tự - Lớp trong cùng là một khối nguyên phi lê, gồm các tiêu cấu trúc lục lạp giác chứa dich lỏng của phi lê. Nó chính là gel Aloe vrea. Hoa: Nha đam phát hoa ở nách lá.
Cuống hoa có thé dài đến 1m, mang rất nhiều hoa mọc rũ xuống, với 6 cánh hoa dính nhau ở phan gốc, 6 nhị hoa tho. Tùy thuộc vao loài nha đam mà màu sắc của hoa sẽ khác nhau (đỏ, vàng) Quả: Quả nha đam thuộc loại quả nang, chứa nhiêu hạt.3 Tình hình sâu bệnh hại trên cây nha đam Sâu xám (Agrotis ypsilon Huf.) hay còn gọi là sâu đất: sâu non mới nở bò lên dot non và gặm lớp vỏ xanh bên ngoài mặt lõm của những lá non, để lại những chỗ khuyết nhỏ trên mặt lá nhưng không ảnh hưởng đến chất lượng lá. Khi sâu lớn gặm khuyết từng mang lớn trên mặt lá, sâu gam sâu vào lớp gel bên trong và có thé làm cho lá bị gãy ngang. Sâu thường gây hại vào sáng sớm hoặc chiều mát do đó thường xuyên theo dõi dé bắt kịp.
Ban ngày sâu ẩn nap trong cỏ nên cách tốt nhất làm sạch cỏ trong vườn. Hạn chế tối đa việc phun thuốc trừ sâu và vì cây nha đam cho thu hoạch liên tục. Rệp sáp là loài côn trùng gây hại chủ yếu trên cây nha đam nhưng không đáng kể. Chúng thường sống tập trung thành những đám trắng, chích dich vào lá làm lá nha đam khô và quan queo lại.
Biện pháp phòng trừ là thường xuyên theo dõi, khi phát hiện thì bắt thủ công. Ve trên cây nha dam (Aloe mite) - Eriophyes aloinis gây thiệt hại nghiêm trọng va có thể sống trên một số loài Aloe. Ve giống hình con sâu rất nhỏ và lây lan chủ yếu trong gió hoặc bằng cách tiếp xúc, phá hoại gây bất thường tăng trưởng không kiểm soát được trên lá và hoa. Việc tăng trưởng của cây nha đam bị ảnh hưởng rất nhiều bởi tác nhân này, nó sẽ tiệt ra một chat gidng như hormone tang trưởng dé bảo vệ nó.
Đôi với những loài có thể chịu ảnh hưởng khí hậu lạnh giá, nhiệt độ đóng băng sẽ giết chết con ve. Tuy nhiên kiểm tra các chuẩn thực vật mới, vệ sinh tốt và xử lý những loài thực vật bị nhiễm bệnh hoặc toàn bộ nhà máy là giải pháp hiệu quả nhất để ngăn ngừa các bệnh lây lan. Bệnh thối nhũn (base rot): ở nước ta chưa có tài liệu đó về tác nhân gây bệnh này. Bệnh xuất hiện trong điều kiện đó có độ âm cao.
Vết bệnh ban đầu xuất hiện là những vết màu vàng nâu ở vị trí gốc lá hoặc thân lá trưởng thành. Bệnh lây lan làm thối và rũ xuống có thé dẫn đến rụng lá một phần hoặc toàn bộ lá, đôi khi bệnh phát triển nhanh và làm chết cây. Theo Ayodele và Ilondu (2008) thí nghiệm phân lập các loại nam gây hại bệnh thối nhũn tại vùng Niger Delta 6 Nigeria phát hiện cái nam có tỉ lệ phần trăm xuất hiện là Aspergillus verocosa 28,03%, Fusarium oxysporium 24,24%, Pletosphaerella cucumerina 16,67%, Manmeria ehinobotryoides 15,01% và Torula herbafium 15,15%. Trong đó nam Pletosphaerella cucumerina là tác nhân làm cho bệnh phát triển và biểu hiện toàn bộ triệu chứng nhanh nhất sau 6 ngày cấy.
Ở nước ta, bệnh nảy gây thiệt hại nặng ở vùng Ninh Thuận, biện pháp chủ yếu là hạn chế âm độ đất, khi bệnh xuất hiện chỉ có biện pháp là nhé bỏ. Bệnh đốm ruồi (Leaf spot): bệnh chưa xác định được tác nhân gây bệnh vết bệnh đốm tròn màu nâu hoặc màu đen trên lá. Đây là một trong những vấn đề cần quan tâm trong việc trồng nha đam. Màu đen là do quá trình oxy hóa của các chất phenolic trong nhựa cây đánh dấu các khu vực bị ảnh hưởng, sau khi hình thành các đốm đen này tồn tại vĩnh viễn và lam mắt giá trị cảm quan của lá nha đam.
Hiện nay không có thuốc đặc trị, nên đề phòng bệnh là lựa chọn tốt nhất, khi tưới tránh dé nước động trên lá, sắp xếp nha đam sao cho có nhiều không khí lưu thông và tiếp xúc với ánh sáng mặt trời.4 Vai trò của yếu tố dinh dưỡng và điều kiện ngoại cảnh đối với cây nha đam 1.1 Nguyên tố đa lượng Dam, lân, kali là ba nguyên tô đa lượng chính mà cây nha đam sử dụng nhiều nhất dé tăng trưởng ra rễ, ra lá và nảy chỗồi con. Chúng bổ sung lẫn nhau dé thúc đây sự sinh trưởng và phát triển của cây nha đam. Nha dam là cây cho thu hoạch lá do vậy nhu cầu đạm là rat là quan trọng. Nitrogen là nguyên tố có tác dụng làm cho cây nha đam tăng trưởng ra lá và nảy chồi.
Đối với cây con nha đam nên tưới phân và hàm lượng đạm thấp cho rễ mới phát triển rất mẫn cảm với đạm, khi tưới đạm cần pha loãng và cách tưới gốc 10 - 15 cm tránh tưới trực tiếp trên lá hoặc đề sinh trưởng của cây. Khi cây đã cho thu hoạch bón đạm cân đối cho cây đảm bao dé không dé lại du lượng trong lá. Nếu tưới quá nhiều đạm, lá sẽ bị thối và chêt ngược lại thiêu đạm cây sẽ yêu, lá vàng và già nua. Phân lân có tác dụng giúp cây nha đam phát triển về bộ rễ, giúp cây đứng vững.
Lân giữ vai trò quan trọng trong quá trình hô hấp và quang hợp của cây. Nếu tỉ lệ lân quá lớn kích thích ra hoa sớm, lá ngắn, cứng. Nếu thiếu lân cây nhỏ, can cỏi, thiếu sức đề kháng, rễ chậm phát triển, lá xanh tham. Kali làm cho cây cứng cáp, đứng thang tăng cường số bó mạch trong thân cây, dự trữ dưỡng chat dé nuôi cây trong mùa khô, đồng thời thúc day ra chồi non mới.
Nếu bón quá nhiều kali cây sẽ thừa kali làm cho lá trở nên vàng ta, dot non không phát triển va khô héo cây cần gỏi, thiếu kali thì cây không phát triển do không hấp thu được dưỡng chất cây khô dần rồi chết.2 Nguyên tố vi lượng Rất cần thiết đối với chu trình sống của cây nha đam, trong các loại phân bón người ta thường thấy có Sulfur, Calcium, Magie, sắt, đồng, kẽm, Molipden, Bo. Nếu thừa hay thiếu, sai lệch đều gây nên những rối loạn và các bệnh khác nhau. Các nguyên tổ vi lượng không chỉ trực tiếp tham gia vào cấu trúc tế bào thực vật mà còn là chất xúc tác kích thích chuỗi phản ứng sinh học giúp cây phát triển.3 Điều kiện ngoại cảnh Theo Nguyễn Thị Thao (2012) yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh của cây nha đam như sau: Nhiệt độ: Nha đam đòi hỏi nhiệt độ cao, khoảng trên 30°C để phát triển tốt. Cây không chịu nhiệt độ lạnh giá, nhiệt độ dưới 6°C cây không sinh trưởng được.