Nghiên cứu sinh trưởng của Bạch Đàn trong công tác trồng rừng tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu Nghiên cứu sinh trưởng của một số dòng bạch đàn trồng thuần loài phục vụ cho công tác trồng rừng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Vĩnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu sinh trưởng của Bạch Đàn trong công tác trồng rừng tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số nghiên cứu cơ bản trên thế giới về Bạch đàn
• 1.1.1. Khái quát về Bạch đàn trên thế giới
• 1.1.2. Sinh trưởng của rừng trồng Bạch đàn
• 1.1.3. Những tồn tại của rừng trồng Bạch đàn
• 1.1.4. Nhận xét chung từ những nghiên cứu về Bạch đàn trên thế giới
• 1.2. Chính sách của nhà nước, quan điểm của các nhà khoa học và một số nghiên cứu cơ bản về rừng trồng Bạch đàn ở Việt Nam
• 1.2.1. Chủ trương, chính sách và một số quan điểm về trồng rừng Bạch đàn
• 1.2.2. Những nghiên cứu cơ bản về rừng trồng Bạch đàn
• 1.2.2.1. Khảo nghiệm, chọn tạo giống

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh trưởng của Bạch Đàn trong trồng rừng

Bạch Đàn, một trong những loài cây chủ lực trong công tác trồng rừng tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc, đã được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi. Loài cây này không chỉ có khả năng sinh trưởng nhanh mà còn cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Nghiên cứu về sinh trưởng của Bạch Đàn giúp hiểu rõ hơn về quy trình phát triển và các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất của cây.

1.1. Đặc điểm sinh học của Bạch Đàn

Bạch Đàn có nhiều loài khác nhau, mỗi loài có đặc điểm sinh học riêng. Chúng thường phát triển tốt ở những vùng có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Đặc điểm này giúp Bạch Đàn trở thành lựa chọn hàng đầu cho việc trồng rừng tại nhiều khu vực.

1.2. Vai trò của Bạch Đàn trong công tác trồng rừng

Bạch Đàn không chỉ cung cấp gỗ mà còn cải thiện chất lượng đất và môi trường sinh thái. Việc trồng Bạch Đàn giúp tăng cường độ che phủ rừng, giảm thiểu xói mòn đất và bảo vệ nguồn nước.

II. Thách thức trong việc trồng Bạch Đàn tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc

Mặc dù Bạch Đàn có nhiều ưu điểm, nhưng việc trồng loài cây này cũng gặp phải không ít thách thức. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, sâu bệnh và điều kiện đất đai không phù hợp có thể ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây. Đánh giá những thách thức này là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh trưởng

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của Bạch Đàn. Nghiên cứu cho thấy, cây Bạch Đàn nhạy cảm với các điều kiện khí hậu khắc nghiệt.

2.2. Sâu bệnh và ảnh hưởng đến năng suất

Sâu bệnh là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất của Bạch Đàn. Việc phát hiện sớm và có biện pháp phòng trừ kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ cây trồng.

III. Phương pháp trồng Bạch Đàn hiệu quả tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc

Để tối ưu hóa sinh trưởng của Bạch Đàn, Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc đã áp dụng nhiều phương pháp trồng và chăm sóc khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp cây phát triển tốt mà còn nâng cao năng suất gỗ.

3.1. Kỹ thuật trồng Bạch Đàn

Kỹ thuật trồng Bạch Đàn bao gồm việc chọn giống, chuẩn bị đất và thời điểm trồng. Việc lựa chọn giống cây phù hợp với điều kiện địa phương là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển tốt nhất.

3.2. Quy trình chăm sóc cây Bạch Đàn

Quy trình chăm sóc bao gồm tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Chăm sóc đúng cách giúp cây Bạch Đàn phát triển mạnh mẽ và đạt năng suất cao.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Bạch Đàn

Kết quả nghiên cứu về sinh trưởng của Bạch Đàn đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn trong công tác trồng rừng. Những ứng dụng này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Kết quả đạt được từ việc trồng Bạch Đàn

Nghiên cứu cho thấy, việc trồng Bạch Đàn đã giúp tăng cường độ che phủ rừng và cải thiện chất lượng đất. Năng suất gỗ cũng được nâng cao đáng kể nhờ áp dụng các phương pháp chăm sóc khoa học.

4.2. Ứng dụng Bạch Đàn trong công nghiệp

Gỗ Bạch Đàn được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp chế biến gỗ, sản xuất giấy và nhiều lĩnh vực khác. Việc phát triển Bạch Đàn không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của Bạch Đàn trong trồng rừng

Bạch Đàn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong công tác trồng rừng tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc. Với những nghiên cứu và ứng dụng khoa học, tương lai của Bạch Đàn hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho ngành lâm nghiệp.

5.1. Tương lai của Bạch Đàn trong ngành lâm nghiệp

Với nhu cầu gỗ ngày càng tăng, Bạch Đàn sẽ tiếp tục được phát triển và ứng dụng rộng rãi. Các nghiên cứu mới sẽ giúp cải thiện giống cây và quy trình trồng trọt.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc sẽ tiếp tục tập trung vào phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm từ Bạch Đàn. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có khoảng 19 triệu ha đất quy hoạch cho lâm nghiệp, trong đó có hơn 6 triệu ha đất trống đồi trọc bị thoái hóa mạnh cần được phục hồi và phủ xanh. Trước áp lực gia tăng nhanh chóng của nhu cầu gỗ nguyên liệu công nghiệp phục vụ chế biến bột giấy, ván dăm, ván bóc và gỗ trụ mỏ, việc phát triển các vùng rừng trồng thâm canh bằng cây sinh trưởng nhanh là một chiến lược cấp thiết. Bạch đàn là loài cây lâm nghiệp chủ lực được trồng rộng rãi nhờ khả năng thích nghi cao và chu kỳ kinh doanh ngắn. Tuy nhiên, trước đây diện tích rừng trồng chủ yếu sử dụng cây con gieo ươm từ hạt với năng suất thấp và độ phân dị lớn.

Tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc, đơn vị được giao quản lý gần 23.000 ha đất lâm nghiệp, mỗi năm trồng mới khoảng 1.000 ha rừng Bạch đàn thuần loài với chu kỳ khai thác 7 năm. Hiện nay, trên 70% diện tích rừng trồng của công ty đã chuyển sang sử dụng cây mô hom. Dù vậy, những công trình đánh giá toàn diện về sinh trưởng, chất lượng và hiệu quả kinh tế của các dòng Bạch đàn mô hom trọn một luân kỳ 7 năm tại địa phương vẫn còn rất hạn chế.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định quy luật sinh trưởng, năng suất và độ ổn định của 4 dòng Bạch đàn vô tính gồm GU8, PN14, U6, U16 so với đối chứng Bạch đàn Urophylla gieo hạt trên 2 dạng đất Feralit phát triển từ đá mẹ Phiến thạch sét và Sa thạch. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp công ty và các đơn vị lâm nghiệp vùng Đông Bắc lựa chọn dòng cây ưu việt, bố trí đúng lập địa và hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật lâm sinh, nhằm nâng cao sản lượng rừng trồng trên 20 m³/ha/năm và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết động thái rừng và học thuyết lập địa lâm nghiệp, khẳng định sinh trưởng của lâm phần là kết quả của sự tương tác phức hợp giữa vật liệu di truyền giống và hoàn cảnh môi trường đất đai, khí hậu. Quá trình chọn lọc dòng vô tính kết hợp công nghệ giâm hom mô tạo ra quần thể có tính đồng nhất di truyền cao, giúp phát huy tối đa ưu thế lai và tiềm năng sinh khối.

Khung lý thuyết vận dụng các khái niệm cốt lõi trong điều tra và thống kê lâm nghiệp:

• Sinh trưởng và tăng trưởng cá thể: Đo lường qua đường kính ngang ngực 1,3 m, chiều cao vút ngọn, chiều cao dưới cành và đường kính tán lá.
• Trữ lượng và thể tích thân cây: Xác định dung tích gỗ thương phẩm bình quân trên một hecta thông qua công thức tích phân phân đoạn hình học thân cây.
• Cấu trúc lâm phần: Đánh giá phân bố số cây theo cấp đường kính và cấp chiều cao thông qua các mô hình xác suất thống kê chuyên biệt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp từ hệ thống 26 ô tiêu chuẩn với diện tích chuẩn 1.000 m² mỗi ô (kích thước 40 m x 25 m), bố trí đại diện theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng cho 4 dòng vô tính và 1 dòng đối chứng trên 2 dạng đất lập địa. Tổng dung lượng mẫu quan sát ban đầu gồm 3.318 cá thể cây rừng tại 3 lâm trường Hữu Lũng I, Hữu Lũng II và Đồng Sơn. Nghiên cứu thực hiện sàng lọc dữ liệu ngoại nghiệp, loại bỏ 43 cá thể có giá trị dị biệt (chiếm tỷ lệ 1,3%) để đảm bảo sai số mẫu dưới ngưỡng 3%.

Quy trình thực địa tiến hành chặt và giải tích thân cây chi tiết trên 26 cây tiêu chuẩn bình quân, đào 10 hệ thống rễ cây đại diện để đánh giá phân bố rễ cọc và rễ bàng, đồng thời mở phẫu diện lấy mẫu đất ở 2 tầng độ sâu 10 cm và 35 cm để phân tích lý hóa tính trong phòng thí nghiệm.

Dữ liệu được xử lý thống kê trên phần mềm SPSS và Excel:

• Kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis được sử dụng để kiểm tra tính thuần nhất giữa các ô tiêu chuẩn trước khi gộp mẫu lớn.
• Phân tích phương sai 2 nhân tố (Two-way ANOVA) kết hợp kiểm định Duncan và tiêu chuẩn U được lựa chọn nhằm bóc tách chính xác mức độ ảnh hưởng độc lập cũng như tương tác qua lại giữa dòng cây và dạng đất.
• Mô phỏng cấu trúc lâm phần bằng phân phối Chuẩn và hàm phân bố Weibull; thiết lập tương quan hồi quy giữa chiều cao và đường kính thông qua các hàm phi tuyến có hệ số xác định cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu lâm phần thuần loài 7 tuổi ghi nhận những kết quả nổi bật về sinh trưởng và cấu trúc:

• Ảnh hưởng vượt trội của nền đất lập địa: Cây trồng trên đất Feralit phát triển trên đá mẹ Phiến thạch sét đạt sinh trưởng vượt trội so với đất phát triển trên Sa thạch. Đường kính bình quân trên đất Phiến thạch sét đạt 13,6 cm (cao hơn 26,8% so với mức 10,7 cm của Sa thạch); chiều cao bình quân đạt 20,1 m (cao hơn 14,2% so với mức 17,6 m của Sa thạch).
• Sự phân hóa năng suất giữa các dòng vô tính: Dòng U16 thể hiện tiềm năng sinh trưởng dẫn đầu trên đất Phiến thạch sét khi đạt đường kính 15,2 cm và chiều cao vút ngọn 23,4 m. Dòng GU8 và PN14 thể hiện tính thích nghi ổn định trên cả 2 dạng đất, trong khi dòng U6 có tốc độ sinh trưởng thấp nhất trong nhóm mô hom.
• Ưu thế tuyệt đối của cây mô hom so với cây hạt: Cây trồng bằng hom có đường kính lớn hơn đối chứng hạt từ 1,1 đến 1,3 lần và chiều cao lớn hơn từ 1,2 đến 1,4 lần. Đồng thời, hệ số biến động đường kính của cây mô hom chỉ dao động từ 11,8% đến 15,3%, thấp hơn rõ rệt so với mức 21,4% của cây hạt, mang lại độ đồng đều thương phẩm rất cao.
• Quy luật cấu trúc và tương quan sinh trưởng: Phân bố số cây theo cấp đường kính và cấp chiều cao tuân theo quy luật phân bố Weibull và phân bố Chuẩn với tham số hình dạng lớn hơn 3, chứng minh rừng 7 tuổi đã hoàn tất giai đoạn sào và bước vào giai đoạn thành thục công nghệ. Phương trình tương quan giữa chiều cao và đường kính đạt hệ số xác định từ 0,635 đến 0,910 với sai số ước tính dưới 3%.

Thảo luận kết quả

Sự sai khác rõ rệt về sinh trưởng giữa 2 dạng lập địa xuất phát từ đặc tính lý hóa của đất. Phân tích thổ nhưỡng cho thấy đất Phiến thạch sét có thành phần sét vật lý tầng mặt từ 35,9% đến 44,7% và hàm lượng mùn đạt 3,8%, cao hơn so với đất Sa thạch (hàm lượng mùn 3,1% và cấp hạt cát chiếm ưu thế). Khả năng giữ ẩm và dự trữ dưỡng chất tốt hơn của đất Phiến thạch sét giúp cây duy trì nhịp độ tích lũy sinh khối trong suốt 5 tháng mùa khô kéo dài tại vùng Đông Bắc.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu lâm học tại Phù Ninh và các quốc gia như Nam Phi hay Brazil, nơi rừng trồng mô hom luôn mang lại năng suất tăng từ 40% đến 50% so với rừng gieo hạt. Trong các báo cáo kỹ thuật, dữ liệu biến thiên sinh trưởng nên được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan đường kính - chiều cao giữa các dòng trên từng dạng đất, kết hợp bảng phân tích phương sai F-test để làm nổi bật mức ý nghĩa thống kê của tương tác lập địa và giống.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao năng suất và giá trị kinh tế rừng trồng Bạch đàn nguyên liệu, đề tài đưa ra 4 nhóm khuyến nghị kỹ thuật:

1. Quy hoạch cơ cấu dòng theo lập địa: Ban kỹ thuật của Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc cần bố trí dòng U16 và GU8 ưu tiên trên lập địa đất Feralit phát triển trên đá mẹ Phiến thạch sét có tầng đất dày trên 80 cm để đạt mục tiêu trữ lượng khai thác trên 120 m³/ha. Đối với lập địa đất Sa thạch nghèo kiệt hơn, cần ưu tiên cơ cấu dòng PN14 và GU8 nhằm bảo đảm tỷ lệ sống đạt trên 80% khi kết thúc chu kỳ.
2. Cải tiến kỹ thuật thâm canh đất và bón phân: Áp dụng phương thức đào hố kích thước chuẩn 40 cm x 40 cm x 40 cm, xử lý thực bì toàn diện và bón lót tối thiểu 200 g NPK kết hợp 2 g chế phẩm nấm cộng sinh rễ cho mỗi gốc cây trước khi trồng từ 1 đến 2 tuần. Biện pháp này giúp tăng tốc độ sinh trưởng đường kính thêm 10% đến 20% trong 2 năm đầu tiên.
3. Chủ động phòng trừ sâu bệnh hại tích hợp: Thiết lập hệ thống giám sát định kỳ từ tháng 6 đến tháng 8 hằng năm để kiểm soát bệnh đốm lá do nấm Cylindrocladium và bệnh thối thân do vi khuẩn Ralstonia solanacearum trên dòng PN14 và U6, giảm thiểu rủi ro tỷ lệ chết cây vượt quá mức 10%.
4. Điều chỉnh mật độ trồng hợp lý: Chuyển đổi mật độ trồng đại trà từ 1.600 cây/ha hiện nay xuống mật độ kinh tế tối ưu từ 1.100 đến 1.300 cây/ha. Giải pháp này giúp đơn vị tiết kiệm khoảng 20% chi phí cây giống ban đầu, đồng thời tạo không gian dinh dưỡng giúp cây đạt quy cách gỗ đường kính lớn phục vụ chế biến gỗ xẻ và trụ mỏ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Lãnh đạo và cán bộ kỹ thuật tại các doanh nghiệp lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và bộ công thức tương quan toán học để áp dụng trực tiếp vào công tác phân chia lập địa, chọn dòng vô tính và thiết kế hồ sơ khai thác gỗ chính xác.
• Các nhà nghiên cứu và chuyên gia lâm sinh: Tài liệu mang lại hệ thống dẫn liệu phong phú về giải tích thân cây, phân tích hóa tính đất Feralit và các mô hình sinh trưởng phi tuyến ứng dụng trong lâm học nhiệt đới.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Dùng làm khung mẫu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa, phương pháp thu thập mẫu ô tiêu chuẩn và quy trình xử lý số liệu sinh trắc học rừng bằng phần mềm chuyên dụng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và khuyến nông lâm nghiệp: Hỗ trợ hoạch định chính sách cơ cấu giống cây trồng lâm nghiệp quốc gia và ban hành các hướng dẫn kỹ thuật thâm canh rừng gỗ lớn bền vững tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Dòng Bạch đàn mô hom nào cho năng suất gỗ cao nhất tại vùng Đông Bắc?
Dòng U16 và GU8 đạt hiệu quả vượt trội nhất. Trong đó, U16 trồng trên đất Feralit phát triển trên đá mẹ Phiến thạch sét 7 tuổi đạt đường kính bình quân 15,2 cm và chiều cao 23,4 m, mang lại trữ lượng sinh khối thân cây cao nhất trong các dòng khảo nghiệm.

2. Điều kiện lập địa đất đai ảnh hưởng thế nào đến sinh trưởng Bạch đàn?
Nền đất quyết định trực tiếp tới năng suất rừng. Đất phát triển trên Phiến thạch sét có độ ẩm và hàm lượng mùn đạt 3,8%, giúp đường kính thân cây tăng hơn 26,8% và chiều cao tăng hơn 14,2% so với rừng trồng trên đất phát triển từ đá mẹ Sa thạch có thành phần cơ giới thô.

3. Vì sao rừng trồng Bạch đàn mô hom vượt trội hơn hẳn rừng gieo ươm từ hạt?
Cây mô hom kế thừa trọn vẹn đặc tính di truyền ưu việt của cây mẹ, giúp đường kính tăng từ 19% đến 33% so với cây hạt. Đồng thời, hệ số biến động đường kính cây mô hom chỉ từ 11,8% đến 15,3%, giúp lâm phần đồng đều, hạn chế phân tầng chèn ép và nâng cao tỷ lệ gỗ loại A.

4. Mật độ trồng rừng Bạch đàn thuần loài bao nhiêu là tối ưu về kinh tế?
Mật độ từ 1.100 đến 1.300 cây/ha là tối ưu nhất cho chu kỳ 7 năm. Mật độ này giúp cây khép tán nhanh sau 1 tuổi, đạt trữ lượng tương đương mật độ 1.600 cây/ha ở tuổi thành thục nhưng giảm được hơn 20% chi phí cây giống và nhân công chăm sóc ban đầu.

5. Ứng dụng của phương trình tương quan chiều cao và đường kính trong thực tiễn là gì?
Phương trình tương quan với hệ số xác định R² đạt từ 0,635 đến 0,910 cho phép cán bộ lâm nghiệp chỉ cần đo đường kính ngang ngực D1.3 là có thể tính toán chính xác chiều cao vút ngọn Hvn với sai số dưới 3%, giúp giảm 50% thời gian và chi phí điều tra rừng.

Kết luận

• Luận văn đã giải quyết toàn diện bài toán đánh giá sinh trưởng 4 dòng Bạch đàn mô hom trọn chu kỳ 7 năm trên 2 dạng đất chính tại Công ty Lâm nghiệp Đông Bắc qua 26 ô tiêu chuẩn.
• Đất Feralit phát triển trên đá mẹ Phiến thạch sét là lập địa lý tưởng, mang lại mức tăng trưởng đường kính cao hơn 26,8% so với đất Sa thạch.
• Dòng vô tính U16 và GU8 được khẳng định là hai nguồn giống chủ lực có năng suất sinh khối và phẩm chất thân cây vượt trội nhất.
• Cây mô hom chứng minh ưu thế vượt trội với độ đồng đều cao, trữ lượng gỗ thương phẩm lớn hơn từ 1,1 đến 1,3 lần so với cây gieo hạt truyền thống.
• Hệ thống phương trình hồi quy và bảng phân bố Weibull được thiết lập có độ tin cậy cao, phục vụ đắc lực cho công tác quản lý và kinh doanh rừng bền vững.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2026 trở đi, các đơn vị nghiên cứu cần tiếp tục theo dõi chất lượng gỗ, sức chống chịu sâu bệnh ở luân kỳ 2 tái sinh chồi và đánh giá ảnh hưởng lâu dài của rừng trồng đến độ phì nhiêu của đất. Các đơn vị sản xuất lâm nghiệp hãy chủ động ứng dụng bộ giống vô tính chọn lọc kết hợp quy trình thâm canh chuẩn để nâng cao tối đa năng suất và giá trị kinh tế rừng trồng nguyên liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp TrÇn V¨n Trung “Nghiªn cøu sinh tr­ëng cña mét sè dßng B¹ch ®µn trång thuÇn loµi phôc vô cho c«ng t¸c trång rõng t¹i c«ng ty L©m nghiÖp §«ng B¾c” LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Hµ Néi, n¨m 2008 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp TrÇn V¨n Trung “Nghiªn cøu sinh tr­ëng cña mét sè dßng B¹ch ®µn trång thuÇn loµi phôc vô cho c«ng t¸c trång rõng t¹i c«ng ty L©m nghiÖp §«ng B¾c” Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp C¸n bé h­íng dÉn: PGS.TS NguyÔn H÷u VÜnh Hµ Néi, n¨m 2008 1 §Æt vÊn ®Ò B¹ch ®µn ®­îc trång ë nhiÒu vïng, nhiÒu n­íc trªn thÕ giíi. Do cã nh÷ng ­u ®iÓm v­ît tréi vÒ sinh tr­ëng, ®a d¹ng s¶n phÈm vµ thÝch nghi ®­îc víi nhiÒu d¹ng lËp ®Þa mµ B¹ch ®µn ®­îc chän lµ mét trong nh÷ng c©y chñ lùc ®Ó trång rõng cung cÊp s¶n phÈm cho c«ng nghiÖp vµ d©n dông. Cho dï cßn nhiÒu tranh luËn vÒ tÝnh æn ®Þnh vµ ¶nh h­ëng cña rõng trång B¹ch ®µn ®Õn m«i tr­êng sinh th¸i th× trªn thùc tÕ, rõng trång B¹ch ®µn ®· vµ ®ang t¨ng rÊt nhanh c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng. Rõng trång B¹ch ®µn ®· vµ ®ang ®ãng vai trß quan träng ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña nhiÒu quèc gia vµ vïng l·nh thæ, gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, n©ng cao ®êi sèng cho ng­êi d©n vïng nói.

ë ta, B¹ch ®µn ®­îc dÉn gièng vµo trång tõ nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû XX, ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ B¹ch ®µn nh­ng chñ yÕu lµ rõng trång b»ng c©y h¹t. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, nhê cã nhiÒu tiÕn bé khoa häc trong c«ng t¸c trång rõng, nu«i cÊy m« vµ d©m hom mµ diÖn tÝch rõng trång B¹ch ®µn b»ng c©y m« hom t¨ng lªn rÊt nhanh, thay thÕ dÇn cho c©y h¹t. Trong khi ®ã nh÷ng nghiªn cøu vÒ rõng trång B¹ch ®µn b»ng c©y m« hom ch­a nhiÒu, ch­a toµn diÖn hoÆc nghiªn cøu míi chØ dõng l¹i ë mét vµi n¨m ®Çu. Víi 19 triÖu ha ®Êt l©m nghiÖp, trong ®ã trªn 6 triÖu ha ®Êt trèng ®åi träc, nhiÒu n¬i ®Êt ®ai ®· bÞ tho¸i ho¸, tr­íc søc Ðp vÒ nhu cÇu gç nguyªn liÖu kh«ng ngõng t¨ng lªn, yªu cÇu ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng th× viÖc nghiªn cøu rõng trång B¹ch ®µn b»ng c©y m« hom cã ý nghÜa rÊt lín vÒ c¶ lý luËn vµ thùc tiÔn.

C«ng ty L©m nghiÖp §«ng B¾c ®­îc nhµ n­íc giao nhiÖm vô trång rõng s¶n xuÊt, cung cÊp gç nguyªn liÖu cho ngµnh than, cho c¸c nhµ m¸y v¸n d¨m, v¸n bãc, cung cÊp gç gia dông vµ cñi cho nh©n d©n, lµm dÞch vô vÒ gièng c©y vµ kü thuËt trång rõng trong vïng §«ng B¾c. C«ng ty ®· ®­îc nhµ n­íc giao cho gÇn 23 ngh×n ha ®Êt ®Ó trång rõng nguyªn liÖu, trong diÖn tÝch nµy chñ yÕu lµ ®Êt Feralit ph¸t triÓn trªn ®¸ mÑ PhiÕn th¹ch sÐt vµ ®¸ mÑ Sa th¹ch. Trung b×nh mçi n¨m c«ng ty trång 1.000 ha rõng B¹ch ®µn thuÇn loµi theo m« h×nh th©m 2 canh víi chu kú 7 n¨m. §Õn nay, trªn 70% diÖn tÝch rõng cña c«ng ty ®­îc trång b»ng c©y B¹ch ®µn m« hom.

NhiÒu dßng B¹ch ®µn ®· ®­îc trång ë ®©y nh­ng viÖc nghiªn cøu vÒ c¸c ®èi t­îng nµy cßn rÊt h¹n chÕ. §Ó cã c¬ së khoa häc cho viÖc chän ®Êt, chän dßng B¹ch ®µn vµ ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p kü thuËt nh»m ®em l¹i hiÖu qu¶ cao trong trång rõng nguyªn liÖu b»ng c©y B¹ch ®µn, chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi: “ Nghiªn cøu sinh tr­ëng cña mét sè dßng B¹ch ®µn trång thuÇn loµi phôc vô cho c«ng t¸c trång rõng t¹i C«ng ty L©m nghiÖp §«ng B¾c ”. 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.1, Mét sè nghiªn cøu c¬ b¶n trªn thÕ giíi vÒ B¹ch ®µn.1, Kh¸i qu¸t vÒ B¹ch ®µn trªn thÕ giíi. * Theo Murray Bail, B¹ch ®µn xuÊt hiÖn trªn tr¸i ®Êt c¸ch ®©y kho¶ng 30 ®Õn 50 triÖu n¨m vµ ®­îc c¸c nhµ th¸m hiÓm ch©u ©u ph¸t hiÖn vµo nh÷ng n¨m 1770 t¹i Australia.

§Õn nay, trªn toµn thÕ giíi ®· cã sè liÖu thèng kª vÒ h¬n 700 loµi B¹ch ®µn, gi÷a c¸c loµi cã sù kh¸c nhau rÊt lín vÒ kÝnh th­íc, h×nh d¹ng vµ mµu s¾c. B¹ch ®µn vµ ®­îc xem lµ mét trong nh÷ng loµi c©y cao nhÊt trªn thÕ giíi ( t¹i Australia loµi E. §a sè c¸c loµi B¹ch ®µn cã nguån gèc t¹i Australia, mét sè Ýt loµi cã nguån gèc t¹i New Guinea, Indonesia vµ mét loµi t¹i B¾c cña quÇn ®¶o Philippines [41]. HÇu hÕt c¸c loµi B¹ch ®µn cã biªn ®é sinh th¸i réng, søc ®Ò kh¸ng cao, t¸i sinh m¹nh, lµ c©y cã gi¸ trÞ sö dông nhiÒu mÆt, gç cho c«ng nghiÖp ( giÊy, khai th¸c má, than ch× ), gç x©y dùng, tinh dÇu, ta nanh, mËt hoa, cñi.

§Õn nay, thÕ giíi ®· cã h¬n 90 n­íc trång B¹ch ®µn, ®a sè c¸c n­íc nµy n»m ë vïng nhiÖt ®íi hoÆc cËn nhiÖt ®íi, mét sè n­íc ®øng ®Çu vÒ trång B¹ch ®µn lµ Braxin, Nam Phi, Ên §é, Trung quèc, C«ng G«, Bå ®µo nha, T©y ban nha, Israel, Chile [51]. * Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 1950, B¹ch ®µn ®­îc cho lµ loµi c©y kh«ng thÓ nh©n gièng b»ng hom cµnh, nh­ng nhê cã sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ khoa häc c«ng nghÖ, ®Æc biÖt lµ c«ng nghÖ sinh häc øng dông trong l©m nghiÖp, ®Õn nay B¹ch ®µn ®­îc xem lµ 1 trong nh÷ng c©y l©m nghiÖp dÔ nh©n hom nhÊt. TØ lÖ ra rÔ cña hom B¹ch ®µn phô thuéc vµo loµi c©y, mïa vô nh©n hom vµ c¸c biÖn ph¸p xö lý ra rÔ. §a sè c¸c loµi B¹ch ®µn ®­îc nh©n hom tõ th¸ng 9 n¨m tr­íc ®Õn th¸ng 3 n¨m sau, tØ lÖ ra rÔ ®¹t tõ 49 ®Õn 95 % [26].

* §Õn nay, trªn toµn thÕ giíi ®· trång ®­îc h¬n 225 triÖu ha rõng, trong ®ã 3 lo¹i c©y Th«ng, Sa méc vµ B¹ch ®µn chiÕm tíi 51 % tæng diÖn tÝch ( t­¬ng ®­¬ng víi 115 triÖu ha ). Rõng tù nhiªn ngµy cµng bÞ suy gi¶m c¶ vÒ sè l­îng 4 vµ chÊt l­îng, nh÷ng n¨m gÇn ®©y, trung b×nh mçi n¨m toµn thÕ giíi mÊt 7.3 triÖu ha rõng tù nhiªn. C«ng nghiÖp chÕ biÕn, thÞ tr­êng th­¬ng m¹i gç vµ c¸c s¶n phÈm tõ gç ngµy cµng ph¸t triÓn, n¨m 2004 th­¬ng m¹i gç trßn c«ng nghiÖp lµ 120 triÖu m3, chiÕm 7% s¶n phÈm toµn cÇu víi gi¸ trÞ 327 triÖu ®« la. Nhu cÇu vÒ gç ngµy cµng t¨ng, gç dïng lµm chÊt ®èt còng ®ãng vai trß rÊt quan träng, ®Æc biÖt t¹i ch©u Phi, trung b×nh trªn thÕ giíi hµng n¨m cã tíi 40% tæng l­îng gç lÊy ra tõ rõng sö dông lµm chÊt ®èt.

V× vËy, trång rõng b»ng c¸c loµi c©y mäc nhanh trong ®ã cã B¹ch ®µn ®ang ®­îc nhiÒu n­íc khu vùc ch©u ¸, ch©u Phi vµ MÜ la tinh quan t©m rÊt lín [49].Blake lµ c©y b¶n ®Þa cña Indonesia, ph©n bè chñ yÕu ë c¸c ®¶o Timor, Flores, Wetar, Lembata, Alor, Adonara vµ Plantar víi ®é cao tuyÖt ®èi tõ 180 ®Õn 3000 m, l­îng m­a b×nh qu©n n¨m tõ 700 ®Õn 2500 mm, nhiÖt ®é b×nh qu©n n¨m tõ 24 ®Õn 28oc, mçi n¨m cã tõ 2 ®Õn 8 th¸ng mïa kh«, chÞu ®­îc ®Êt nghÌo xÊu vµ thÝch hîp víi ®Êt cã ®é Èm cao trong mïa kh«. Lµ loµi c©y cã biÕn ®éng lín vÒ mµu s¾c cña vá, h×nh d¹ng vµ kÝch th­íc cña qu¶, c©y th­êng cao tõ 25 ®Õn 45 m víi ®­êng kÝnh tíi 1 m, trong ®iÒu kiÖn thÝch hîp cã thÓ cao tíi 50 m vµ ®­êng kÝnh tíi 2 m, th©n th¼ng vµ thon ®Òu ®Õn ®é cao 2/3 chiÒu cao th©n c©y. Ra hoa kÕt qu¶ sau khi c©y ®­îc 2 ®Õn 3 tuæi, th­êng ra hoa vµo mïa kh« vµ 6 th¸ng sau th× qu¶ chÝn, thô phÊn nhê giã, c«n trïng, chim vµ mét sè ®éng vËt cã vó, th­êng lai tù nhiªn víi E.grandis ®Ó t¹o ra c¬ thÓ lai, trung b×nh tõ 400000 ®Õn 700000 h¹t/kg. Mét sè xuÊt xø nguyªn sinh cña loµi nµy t¹i Indonesia ®ang bÞ ®e do¹ nghiªm träng [42], [43].2, Sinh tr­ëng cña rõng trång B¹ch ®µn.

* T¹i Brazin: B¹ch ®µn ®­îc dÉn gièng vµo trång tõ nh÷ng n¨m 1910 víi môc ®Ých lµ cung cÊp nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp gç trßn, than gç vµ phßng hé ®ång ruéng. Tr­íc nh÷ng n¨m 1980, B¹ch ®µn ®­îc trång réng r·i b»ng nguån h¹t thu h¸i t¹i chç cña c¸c loµi E.alba, n¨ng suÊt ®¹t tõ 13 ®Õn 35 m3/ha/n¨m, sinh tr­ëng vµ n¨ng suÊt rõng trång dao 5 ®éng trong ph¹m vi rÊt lín. Sau n¨m 1980, nhê cã sù kÕt hîp gi÷a chän läc dßng v« tÝnh víi nh©n gièng b»ng hom ®Ó trång rõng mµ n¨ng suÊt rõng trång kh«ng ngõng t¨ng lªn, b×nh qu©n ®¹t tõ 45 ®Õn 75 m3/ha/n¨m, mét sè diÖn tÝch trång thÝ nghiÖm ®¹t 100 m3/ha/n¨m. Cïng víi môc tiªu n¨ng suÊt rõng trång th× c¸c vÊn ®Ò t¨ng tØ träng gç, t¨ng n¨ng suÊt bét giÊy, gi¶m tØ lÖ vá còng ®­îc quan t©m nghiªn cøu [26].

Brazin lµ 1 trong nh÷ng n­íc ®øng ®Çu thÕ giíi vÒ diÖn tÝch vµ n¨ng suÊt rõng trång B¹ch ®µn. §Õn nay, Brazil ®· cã trªn 5 triÖu ha rõng trång B¹ch ®µn, trong ®ã 2 triÖu ha rõng c«ng nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt than ch×. Nhê cã c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý phï hîp mµ rõng trång B¹ch ®µn ®· ®­îc duy tr× vµ ph¸t triÓn æn ®Þnh [44]. * T¹i Congo: Tõ n¨m 1972 ®· thùc hiÖn nh©n hom vµ trång c¸c dßng B¹ch ®µn ­u viÖt ®­îc chän läc tõ nh÷ng c©y lai tù nhiªn vµ nh©n t¹o.

Tõ n¨m 1978, n­íc nµy ®· tiÕn hµnh trång rõng c«ng nghiÖp b»ng c©y B¹ch ®µn hom, t¨ng tr­ëng b×nh qu©n cña rõng trång b»ng mét sè dßng v« tÝnh ®­îc chän lµ 35 m3/ha/n¨m, trong khi ®ã cña rõng trång b»ng h¹t lµ tõ 12 ®Õn 25 m3/ha/n¨m. Tiªu chuÈn ®Ó lùa chän c¸c dßng v« tÝnh B¹ch ®µn ë ®©y lµ h×nh d¹ng th©n c©y, n¨ng suÊt rõng, kh¶ n¨ng ra rÔ cña hom vµ chÊt l­îng gç ®Ó lµm bét giÊy [26]. * T¹i Nam phi: Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 1980 ®· thùc hiÖn trång rõng B¹ch ®µn ®Ó cung cÊp gç cho ngµnh c«ng nghiÖp giÊy b»ng c©y hom cña c¸c dßng B¹ch ®µn ®­îc tuyÓn chän. T¨ng tr­ëng b×nh qu©n cña rõng trång b»ng c©y h¹t lµ 21 m3/ha/n¨m nh­ng b»ng c©y hom cña mét sè dßng tèt nhÊt lµ 40 m3/ha/n¨m.

Rõng trång b»ng c¸c dßng v« tÝnh sinh tr­ëng ®ång ®Òu h¬n so víi c©y h¹t, c©y trång tõ h¹t cã hÖ sè biÕn ®éng vÒ chiÒu cao lµ 11.3 % trong khi ®ã c©y trång tõ hom cã hÖ sè biÕn ®éng vÒ chiÒu cao lµ < 10.