Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quản trị tài chính hiện đại và phân tích đầu tư chứng khoán, rủi ro hệ thống (thường được đo lường bằng hệ số Beta) đóng vai trò là yếu tố cốt lõi phản ánh mức độ nhạy cảm của một tài sản tài chính trước những biến động chung của toàn bộ thị trường hay nền kinh tế. Theo tác giả viện dẫn từ các nghiên cứu quốc tế (Engle, 2009; Kaufman, 1995; Billio, 2010), rủi ro hệ thống xuất phát từ các liên kết vĩ mô và sự vận động dây chuyền của các định chế tài chính, không thể triệt tiêu hoàn toàn thông qua đa dạng hóa danh mục đầu tư đơn thuần. Đối với doanh nghiệp, rủi ro hệ thống là cơ sở để xác định chi phí sử dụng vốn và hoạch định các quyết định đầu tư dự án; đối với các nhà đầu tư, chỉ số này quyết định việc định giá cổ phiếu nhằm tối ưu hóa tỷ suất sinh lời kỳ vọng trên mức độ rủi ro chấp nhận.

Tại thị trường chứng khoán Việt Nam, số lượng doanh nghiệp niêm yết gia tăng nhanh chóng, trong đó ngành chế biến thực phẩm là phân ngành kinh tế thiết yếu, giữ vai trò huyết mạch trong chuỗi cung ứng và tiêu dùng nội địa lẫn xuất khẩu. Mặc dù các công trình nghiên cứu về rủi ro hệ thống trên thế giới và tại Việt Nam đã xuất hiện tương đối phong phú (tiêu biểu như Beaver & cs., 1970; Lee & cs., 2007; Iqbal & Shah, 2012; Phạm Tiến Minh & cs., 2017; Bùi Hữu Phước, 2020), song phần lớn các công trình này tiếp cận đa ngành hoặc tập trung vào khối tài chính - ngân hàng và công nghiệp chế tạo tổng quát. Nhóm tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm: chưa có công trình nào khảo sát chuyên sâu, có hệ thống về rủi ro hệ thống của riêng nhóm doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết tại Việt Nam, đặc biệt là việc tích hợp đồng thời các biến số đặc thù của doanh nghiệp lẫn các biến số vĩ mô của nền kinh tế. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và học thuật đó, đề tài khóa luận "Các yếu tố tác động đến rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam" đã được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định cụ thể như sau:

  1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu các yếu tố tác động đến rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro hệ thống tại các doanh nghiệp này.
  2. Mục tiêu cụ thể:
    • Xác định các yếu tố tác động đến rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp nói chung trên phương diện lý luận và thực nghiệm.
    • Xác định và đo lường mức độ tác động của các yếu tố nội tại và vĩ mô đến rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
    • Đề xuất các nhóm kiến nghị nhằm hạn chế rủi ro hệ thống tại các doanh nghiệp ngành thực phẩm được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Rủi ro hệ thống (đại diện bằng hệ số Beta) và các yếu tố tác động đến rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết.
  • Phạm vi không gian: 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE - 17 doanh nghiệp) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX - 7 doanh nghiệp).
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 10 năm, từ năm 2012 đến năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận thuộc loại hình nghiên cứu thực nghiệm định lượng trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp và thị trường chứng khoán. Khung lý thuyết nền tảng của đề tài dựa trên Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory) của Markowitz (1952) và Mô hình định giá tài sản vốn (Capital Asset Pricing Model - CAPM) được phát triển bởi Treynor (1961, 1962), Sharpe (1964), Lintner (1965) và Fama & French (2004).

Theo mô hình CAPM, tỷ suất sinh lời kỳ vọng của chứng khoán $i$ ($R_i$) được xác định theo phương trình:

$$R_i = R_f + (R_M - R_f)\beta_i$$

Trong đó, hệ số Beta ($\beta_i$) đại diện cho rủi ro hệ thống, được tính toán thông qua mức độ đồng biến động giữa tỷ suất sinh lời của cổ phiếu và danh mục thị trường:

$$\beta_i = \frac{\text{COV}(R_i, R_M)}{\sigma^2(R_M)}$$

Nhóm tác giả ước lượng hệ số Beta theo chuỗi dữ liệu giao dịch tần suất ngày của từng phiên liên tục trong năm cho từng doanh nghiệp:

  • $R_i = (P_t - P_{t-1}) / P_{t-1}$: Tỷ suất sinh lời ngày của cổ phiếu doanh nghiệp $i$.
  • $R_M = (P_t - P_{t-1}) / P_{t-1}$: Tỷ suất sinh lời ngày của chỉ số VN-Index (đối với sàn HOSE) hoặc chỉ số HNX-Index (đối với sàn HNX).

Phương trình hồi quy đa biến dữ liệu bảng tổng quát được thiết lập như sau:

$$\text{BETA}{i,t} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{LIQ}{i,t} + \alpha_2 \text{LEV}{i,t} + \alpha_3 \text{CI}{i,t} + \alpha_4 \text{OE}{i,t} + \alpha_5 \text{ROA}{i,t} + \alpha_6 \text{SIZE}{i,t} + \alpha_7 \text{GROW}{i,t} + \alpha_8 \text{DER}{i,t} + \alpha_9 \text{INF}{i,t} + \alpha_{10} \text{GDP}{i,t} + u{i,t}$$

Hệ thống biến số độc lập được tổng hợp chi tiết theo định nghĩa tác giả áp dụng:

Tên biến Ký hiệu Cách đo lường Kỳ vọng dấu Nghiên cứu tham khảo Nguồn dữ liệu
Biến phụ thuộc
Rủi ro hệ thống BETA Đo lường theo mô hình CAPM từ dữ liệu ngày N/A Logue & Merville (1972) Dữ liệu giao dịch HOSE & HNX
Biến đặc thù doanh nghiệp
Tính thanh khoản LIQ |Tỷ suất sinh lời chứng khoán| / Khối lượng giao dịch (-) Beaver & cs. (1970), Iqbal & cs. (2012) Sàn giao dịch chứng khoán
Đòn bẩy tài chính LEV Tổng nợ / Tổng tài sản (+) Beaver & cs. (1970), Lee & cs. (2007) Báo cáo tài chính kiểm toán
Cơ cấu chi phí CI Tài sản cố định / Tổng tài sản (+) Bùi Hữu Phước (2020) Báo cáo tài chính kiểm toán
Hiệu quả hoạt động OE Tổng doanh thu / Tổng tài sản (-) Iqbal & cs. (2012), Phạm Tiến Minh & cs. (2017) Báo cáo tài chính kiểm toán
Khả năng sinh lời ROA Lợi nhuận ròng / Tổng tài sản (-) Lee & cs. (2007), Rowe & cs. (2010) Báo cáo tài chính kiểm toán
Quy mô doanh nghiệp SIZE Logarit tự nhiên của Tổng tài sản ($\ln(\text{Tổng tài sản})$) (+) Tandelilin (1997), Bùi Hữu Phước (2020) Báo cáo tài chính kiểm toán
Tốc độ tăng trưởng GROW Tỷ lệ % tăng trưởng của Tổng tài sản hàng năm (+) Beaver & cs. (1970) Báo cáo tài chính kiểm toán
Nợ trên vốn CSH DER Tổng nợ / Vốn chủ sở hữu (+) Gumay & cs. (2015) Báo cáo tài chính kiểm toán
Biến vĩ mô
Lạm phát INF Tỷ lệ % tăng trưởng chỉ số giá tiêu dùng CPI (+) Al-Qaisi (2011) Tổng cục Thống kê Việt Nam
Tăng trưởng kinh tế GDP Tỷ lệ % tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (-) Nông Thị Hải Yến & cs. (2018) Tổng cục Thống kê Việt Nam

Quy trình ước lượng kinh tế lượng bao gồm:

  1. Hồi quy bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS - POLS).
  2. Mô hình hiệu ứng cố định (Fixed Effects Model - FEM).
  3. Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
  4. Các kiểm định lựa chọn mô hình: Kiểm định F (chọn giữa POLS và FEM); Kiểm định nhân tử Lagrange Breusch-Pagan LM (chọn giữa POLS và REM); Kiểm định Hausman (chọn giữa FEM và REM).
  5. Các kiểm định khuyết tật mô hình: Kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) và ma trận tương quan để phát hiện đa cộng tuyến; Kiểm định Modified Wald để phát hiện phương sai sai số thay đổi; Kiểm định Wooldridge để phát hiện tự tương quan.
  6. Hồi quy bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS) để khắc phục triệt để các khuyết tật phương sai thay đổi và tự tương quan.

Dữ liệu thứ cấp được tác giả sàng lọc từ tổng số 96 doanh nghiệp ngành thực phẩm trên thị trường chứng khoán Việt Nam (gồm 35 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX, cùng 61 doanh nghiệp trên UPCoM). Sau quá trình sàng lọc dữ liệu báo cáo tài chính đã kiểm toán đầy đủ và tính thanh khoản giao dịch liên tục qua 10 năm (2012–2021), mẫu nghiên cứu chính thức bao gồm 24 doanh nghiệp với 240 quan sát (dữ liệu bảng cân bằng). Danh sách 24 mã chứng khoán bao gồm: AAM, ABT, ACL, ANV, BBC, BLF, CAN, CMX, FMC, HHC, IDI, KTS, KDC, LAF, LSS, MSN, PAN, SBT, SAF, SJ1, SGC, TAC, VHC, VNM.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Giới thiệu

Chương mở đầu tập trung xác lập tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển và biến động mạnh. Nhóm nghiên cứu chỉ rõ rủi ro hệ thống là thông số quyết định chi phí vốn cho doanh nghiệp và quản trị danh mục cho nhà đầu tư. Chương này xác định mục tiêu chung và 3 mục tiêu cụ thể, làm rõ đối tượng nghiên cứu (hệ số Beta và các nhân tố tài chính, vĩ mô), phạm vi không gian (24 doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết) và phạm vi thời gian (2012–2021). Đồng thời, tác giả khẳng định ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho ngành thực phẩm và ý nghĩa thực tiễn hỗ trợ quản trị rủi ro tại doanh nghiệp.

Chương 2. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu trước

Chương 2 thiết lập nền tảng lý luận toàn diện về rủi ro hệ thống, hệ số Beta và mô hình CAPM. Tác giả tiến hành lược khảo hệ thống 11 công trình nghiên cứu tiêu biểu gồm 8 nghiên cứu nước ngoài (Beaver & cs., 1970; Iqbal & cs., 2012; Lee & cs., 2007; Rowe & cs., 2010; Tandelilin, 1997; Rani & cs., 2017; Gumay & cs., 2015; Al-Qaisi, 2011) và 3 nghiên cứu tại Việt Nam (Phạm Tiến Minh & cs., 2017; Bùi Hữu Phước, 2020; Nông Thị Hải Yến & cs., 2018). Trên cơ sở đó, chương phân tích cơ chế tác động của 8 yếu tố nội tại đặc thù doanh nghiệp (thanh khoản, đòn bẩy, cơ cấu chi phí, hiệu quả hoạt động, khả năng sinh lời, quy mô, tăng trưởng, nợ trên vốn chủ sở hữu) và 2 yếu tố vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP), từ đó xây dựng khung phân tích nghiên cứu cho đề tài.

Chương 3. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình định lượng. Nhóm tác giả trình bày công thức toán học ước lượng hệ số Beta theo mô hình CAPM từ tỷ suất sinh lời ngày của cổ phiếu và chỉ số thị trường (VN-Index, HNX-Index). Tiếp đó, mô hình hồi quy đa biến được thiết lập cùng với 10 giả thuyết nghiên cứu từ H1 đến H10. Chương này trình bày chi tiết toán học và cơ sở lý thuyết của các kỹ thuật ước lượng POLS, FEM, REM và FGLS, đi kèm các thủ tục kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Breusch-Pagan LM, Hausman) và kiểm định khuyết tật mô hình (đa cộng tuyến VIF, Modified Wald, Wooldridge). Quy trình thu thập và làm sạch mẫu nghiên cứu với 24 doanh nghiệp qua 10 năm cũng được chuẩn hóa tại chương này.

Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố kết quả đo lường hệ số Beta của 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm qua từng năm trong giai đoạn 2012–2021. Kết quả chỉ ra hệ số Beta trung bình ngành luôn nhỏ hơn 1 trong suốt giai đoạn nghiên cứu, phản ánh mức độ biến động thấp hơn thị trường chung. Chương tiếp tục trình bày kết quả thống kê mô tả, ma trận tương quan, kiểm định đa cộng tuyến VIF, kết quả ước lượng so sánh giữa POLS, FEM, REM và kết quả hồi quy mô hình FGLS nhằm khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi. Phần thảo luận đi sâu vào bản chất tác động của các yếu tố có ý nghĩa thống kê đối với rủi ro hệ thống của doanh nghiệp ngành thực phẩm.

Chương 5. Kết luận và kiến nghị

Chương cuối cùng tổng kết các phát hiện định lượng chính của đề tài. Dựa trên các yếu tố tác động thực tế, nhóm tác giả đưa ra hệ thống kiến nghị chính sách toàn diện chia theo 5 nhóm nhân tố cốt lõi: Tính thanh khoản (LIQ), Cơ cấu chi phí (CI), Quy mô doanh nghiệp (SIZE), Tốc độ tăng trưởng (GROW), và Tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu (DER). Hệ thống kiến nghị này được xây dựng đồng thời cho hai nhóm đối tượng thụ hưởng: (i) Ban điều hành các doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết và (ii) Chính phủ cùng các cơ quan quản lý thị trường tài chính.

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Kết quả tính toán hệ số Beta của 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012–2021 được ghi nhận cụ thể trong Bảng 4.1 của khóa luận:

Mã CK 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
AAM 0,346 0,259 0,457 0,140 -0,050 0,330 -0,044 0,153 0,132 0,070
ABT 0,399 0,177 0,221 -0,032 0,170 0,138 0,132 0,134 0,126 0,109
ACL 0,728 0,012 0,634 0,304 -0,358 0,027 0,349 0,026 N/A N/A
BLF 1,097 1,077 0,145 0,511 0,511 0,821 0,109 0,367 -0,060 -0,110
CAN 0,532 0,404 -0,151 0,246 0,062 0,007 -0,022 0,238 -0,148 -0,110
CMX 0,273 0,359 1,186 0,612 0,783 0,714 0,042 0,357 0,877 0,117
FMC 0,577 0,500 0,965 0,818 0,881 0,257 0,926 0,396 1,189 0,086
HHC 0,443 0,175 0,119 0,061 0,047 -0,097 0,035 0,304 0,134 -0,108
IDI 1,262 0,828 1,539 0,997 0,814 0,948 0,832 0,772 1,268 0,125
KTS 0,034 0,731 0,356 -0,100 0,976 0,115 0,510 0,693 0,088 0,420
KDC 0,519 0,348 0,677 0,626 0,838 0,295 0,365 0,488 0,689 -0,031
LAF 0,818 1,048 1,326 0,237 0,054 0,239 0,037 0,659 -0,012 -0,036
LSS 1,289 0,650 0,818 0,846 1,033 0,900 0,205 -0,133 0,749 0,132
MSN 0,831 1,092 0,905 0,620 0,798 0,988 1,059 1,079 0,769 0,064
PAN 0,490 0,274 0,493 0,397 0,249 0,331 0,577 0,491 0,824 0,066
SBT 1,076 0,484 0,472 0,320 0,608 0,921 0,573 0,395 0,908 0,008
SAF 0,152 -0,255 0,241 0,143 -0,205 0,155 0,002 0,236 0,183 0,128
SJ1 0,153 0,325 -0,094 0,212 0,006 0,210 -0,212 -0,197 -0,034 0,012
SGC 0,203 0,008 0,042 0,251 0,071 0,249 0,107 -0,259 0,063 0,206
TAC 0,615 0,361 0,237 -0,030 -0,150 0,248 0,216 0,141 0,775 -0,011
VHC 0,526 0,165 0,602 0,786 0,838 0,592 0,740 0,374 1,217 0,059
VNM 0,602 0,961 0,680 0,716 0,826 0,894 0,579 0,918 0,926 0,071
Trung bình 0,637 0,454 0,543 0,381 0,405 0,475 0,322 0,380 0,530 0,059

Ghi chú: Dữ liệu trích nguyên văn theo Bảng 4.1 của luận văn (nhóm nghiên cứu liệt kê chi tiết 22 doanh nghiệp trong bảng kết quả tổng hợp).

Từ số liệu thực nghiệm, tác giả rút ra các nhận định chính:

  • Rủi ro hệ thống trung bình của ngành thực phẩm trong toàn bộ giai đoạn 2012–2021 luôn duy trì ở mức dưới 1 ($\beta < 1$) và có xu hướng giảm dần qua các năm. Giá trị trung bình cao nhất đạt 0,637 vào năm 2012 và giảm sâu xuống mức thấp nhất là 0,059 vào năm 2021.
  • Mức Beta nhỏ hơn 1 khẳng định cổ phiếu ngành thực phẩm có mức độ biến động giá thấp hơn biến động chung của VN-Index và HNX-Index. Đây là nhóm cổ phiếu mang tính phòng thủ, có độ an toàn cao, ít chịu tổn thương trước các biến động tiêu cực của thị trường, song tỷ suất sinh lời vượt trội thường không cao.
  • Việc hệ số Beta năm 2021 giảm mạnh về sát mức 0 (0,059) cho thấy trong giai đoạn này, biến động giá cổ phiếu ngành thực phẩm gần như vận động độc lập với chỉ số thị trường chung.

Về mặt đóng góp học thuật, công trình cung cấp bằng chứng định lượng hệ thống đầu tiên về rủi ro hệ thống của các doanh nghiệp thực phẩm niêm yết tại Việt Nam trong suốt thập kỷ 2012–2021, làm sáng tỏ vai trò điều tiết của các nhân tố thanh khoản, cơ cấu chi phí, quy mô, tăng trưởng và tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu. Về mặt ứng dụng, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn giúp doanh nghiệp kiểm soát cấu trúc tài chính và hỗ trợ nhà đầu tư lựa chọn danh mục an toàn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được xây dựng với các giới hạn khách quan dựa trên nguồn dữ liệu và phạm vi nghiên cứu được công bố:

  • Hạn chế về quy mô mẫu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết trên hai sàn giao dịch tập trung (HOSE và HNX). Mẫu nghiên cứu đã loại trừ 61 doanh nghiệp thuộc sàn UPCoM và các doanh nghiệp thực phẩm chưa niêm yết hoặc thiếu dữ liệu tài chính kiểm toán liên tục trong 10 năm, điều này làm giảm tính đại diện tổng thể cho toàn ngành công nghiệp thực phẩm Việt Nam.
  • Hạn chế về chuỗi thời gian: Khung thời gian dữ liệu dừng lại ở năm 2021, chưa phản ánh được các biến động vĩ mô phức tạp và chu kỳ phục hồi kinh tế giai đoạn hậu COVID-19 (sau năm 2021).
  • Hạn chế về biến giải thích: Mô hình tập trung vào 8 biến tài chính đặc thù và 2 biến vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP), chưa mở rộng kiểm tra các yếu tố vĩ mô khác như lãi suất điều hành, biến động tỷ giá hối đoái, giá nguyên liệu đầu vào toàn cầu, hoặc các yếu tố quản trị công ty (cơ cấu sở hữu, quy mô hội đồng quản trị).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Mở rộng quy mô mẫu sang các doanh nghiệp thực phẩm trên sàn UPCoM khi các doanh nghiệp này hoàn thiện việc minh bạch hóa thông tin báo cáo tài chính đã kiểm toán.
  • Cập nhật khung thời gian khảo sát sang các năm tiếp theo nhằm kiểm tra tính ổn định của hệ số Beta trong các bối cảnh thị trường mới.
  • Bổ sung thêm các biến số đo lường về quản trị doanh nghiệp và các cú sốc kinh tế vĩ mô bên ngoài vào phương trình hồi quy.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên và học viên cao học ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản trị Kinh doanh: Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng, cung cấp quy trình bài bản từ ước lượng hệ số Beta theo ngày của mô hình CAPM đến các thủ tục kiểm định và xử lý khuyết tật mô hình bằng phương pháp hồi quy FGLS.
  • Người thực hiện đề tài về rủi ro thị trường và định giá cổ phiếu: Toàn bộ Chương 2 (với bảng tổng hợp chi tiết 11 nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước) và Chương 3 (với hệ thống giả thuyết H1–H10) cung cấp khung lý thuyết và cơ sở tài liệu tham khảo vững chắc cho các nghiên cứu tương tự.
  • Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức trên thị trường chứng khoán: Dữ liệu hệ số Beta chi tiết của 24 mã cổ phiếu thực phẩm qua 10 năm trong Chương 4 là cơ sở định lượng để nhận diện đặc tính phòng thủ của nhóm cổ phiếu thực phẩm, phục vụ chiến lược phân bổ tài sản và phòng ngừa rủi ro danh mục.
  • Nhà quản trị tài chính tại các doanh nghiệp ngành thực phẩm: Chương 5 cung cấp các khuyến nghị cụ thể liên quan đến quản lý tính thanh khoản, kiểm soát chi phí cố định (cơ cấu chi phí), tối ưu hóa quy mô và tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu nhằm duy trì mức rủi ro hệ thống mục tiêu.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng phương pháp nào để đo lường rủi ro hệ thống của từng doanh nghiệp thực phẩm?
Nhóm tác giả tiếp cận theo Mô hình định giá tài sản vốn (CAPM). Rủi ro hệ thống của từng doanh nghiệp được đo lường bằng hệ số Beta ($\beta_i$), ước tính thông qua hiệp phương sai giữa tỷ suất sinh lời ngày của cổ phiếu doanh nghiệp với tỷ suất sinh lời ngày của danh mục thị trường (đại diện bởi VN-Index cho sàn HOSE và HNX-Index cho sàn HNX) chia cho phương sai tỷ suất sinh lời thị trường, tính toán trên chuỗi dữ liệu giao dịch toàn bộ các phiên trong năm.

2. Mẫu nghiên cứu chính thức bao gồm bao nhiêu doanh nghiệp và được thu thập trong khoảng thời gian nào?
Mẫu nghiên cứu chính thức gồm 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm (17 doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE và 7 doanh nghiệp trên sàn HNX), được chọn lọc từ 96 doanh nghiệp thực phẩm ban đầu. Chuỗi thời gian nghiên cứu kéo dài 10 năm, từ năm 2012 đến năm 2021, tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng với 240 quan sát.

3. Rủi ro hệ thống trung bình của ngành thực phẩm trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012–2021 biến động ra sao?
Hệ số Beta trung bình của ngành thực phẩm trong suốt 10 năm luôn nhỏ hơn 1 và có xu hướng giảm dần: từ 0,637 (năm 2012) xuống 0,454 (2013), 0,543 (2014), 0,381 (2015), 0,405 (2016), 0,475 (2017), 0,322 (2018), 0,380 (2019), 0,530 (2020) và giảm sâu xuống mức 0,059 vào năm 2021. Điều này chứng minh cổ phiếu ngành thực phẩm ít biến động hơn mức bình quân thị trường và có tính phòng thủ cao.

4. Mô hình hồi quy thực nghiệm của đề tài bao gồm những nhóm biến số nào?
Mô hình nghiên cứu bao gồm biến phụ thuộc là rủi ro hệ thống (BETA) và 10 biến độc lập thuộc 2 nhóm: (i) Nhóm đặc thù doanh nghiệp gồm 8 biến: tính thanh khoản (LIQ), đòn bẩy tài chính (LEV), cơ cấu chi phí (CI), hiệu quả hoạt động (OE), khả năng sinh lời (ROA), quy mô doanh nghiệp (SIZE), tốc độ tăng trưởng (GROW), tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu (DER); (ii) Nhóm biến vĩ mô gồm 2 biến: lạm phát (INF) và tăng trưởng kinh tế (GDP).

5. Khóa luận xử lý hiện tượng vi phạm các giả định hồi quy (khuyết tật mô hình) bằng cách thức nào?
Tác giả sử dụng kiểm định Modified Wald để phát hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi và kiểm định Wooldridge để phát hiện hiện tượng tự tương quan. Khi mô hình hiệu ứng cố định hoặc ngẫu nhiên vi phạm các giả định này, tác giả sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (FGLS) để khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan, đảm bảo ước lượng thu được là vững và hiệu quả.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của nhóm tác giả Lê Huỳnh Thục Anh, Nguyễn Hữu Anh Vũ và Vũ Trường Giang tại Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu đo lường và xác định các yếu tố tác động đến rủi ro hệ thống của 24 doanh nghiệp ngành thực phẩm niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2012–2021. Kết quả định lượng khẳng định cổ phiếu ngành thực phẩm có hệ số Beta trung bình luôn nhỏ hơn 1 (dao động từ 0,059 đến 0,637), mang đặc tính phòng thủ rõ nét với mức độ rủi ro thấp hơn biến động chung của thị trường chứng khoán. Bằng việc kết hợp mô hình CAPM và kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng khắc phục khuyết tật (FGLS), công trình không chỉ đóng góp cứ liệu thực nghiệm tin cậy cho lý thuyết tài chính doanh nghiệp mà còn cung cấp hệ thống kiến nghị xác đáng cho các nhà quản trị doanh nghiệp và nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam.