Luận án tiến sĩ triết học chính trị j j rousseau và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở việt nam hiện nay

Luận án tiến sĩ phân tích tư tưởng chính trị của J.J. Rousseau và ứng dụng vào xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Châu Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Hữu Toàn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết Học Chính Trị
• Đề tài: Triết Học Chính Trị J. Rousseau Và Ý Nghĩa Của Nó Đối Với Việc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về những điều kiện và tiền đề ra đời triết học chính trị Rousseau
• 5. CHƯƠNG 5: Ý NGHĨA CỦA TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ ROUSSEAU ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 5.1. Những giá trị, hạn chế và ảnh hưởng của triết học chính trị Rousseau
• 5.2. Khái niệm nhà nước pháp quyền và bối cảnh lịch sử đặc thù của việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay. Ý nghĩa của những tư tưởng nền tảng trong triết học chính trị Rousseau đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay
• 5.3. Ý nghĩa của tư tưởng Rousseau về nhà nước pháp quyền – thiết chế thực hiện quyền tự nhiên đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ý Nghĩa Triết Học Chính Trị Rousseau

Triết học chính trị của Rousseau đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử tư tưởng nhân loại. Ông không chỉ là một nhà tư tưởng vĩ đại của thế kỷ XVIII mà còn là người có tầm ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng nhà nước pháp quyền hiện đại. Những tư tưởng của Rousseau về tự do, bình đẳng và khế ước xã hội đã trở thành nền tảng cho nhiều hệ thống chính trị, trong đó có Việt Nam. Việc nghiên cứu ý nghĩa của triết học chính trị Rousseau đối với nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay là cần thiết để hiểu rõ hơn về các giá trị cốt lõi mà ông đề xuất.

1.1. Tư Tưởng Cơ Bản Của Rousseau Về Nhà Nước Pháp Quyền

Rousseau nhấn mạnh rằng nhà nước pháp quyền phải được xây dựng trên nền tảng của khế ước xã hội. Ông cho rằng quyền lực chính trị phải xuất phát từ ý chí chung của nhân dân, và mọi quyết định của nhà nước đều phải phục vụ lợi ích của cộng đồng. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, nơi mà quyền lợi của người dân cần được đặt lên hàng đầu.

1.2. Tác Động Của Rousseau Đến Tư Tưởng Chính Trị Hiện Đại

Tư tưởng của Rousseau đã ảnh hưởng đến nhiều phong trào cách mạng và tư tưởng chính trị hiện đại. Ông đã đặt ra những câu hỏi quan trọng về quyền lực, tự do và trách nhiệm của nhà nước đối với công dân. Những tư tưởng này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh chính trị hiện nay, đặc biệt là trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như tham nhũng, lạm quyền và thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước đang cản trở quá trình này. Để thực hiện được những tư tưởng của Rousseau, cần phải có những giải pháp cụ thể nhằm khắc phục những vấn đề này.

2.1. Tham Nhũng Và Lạm Quyền Trong Quản Lý Nhà Nước

Tham nhũng và lạm quyền là hai vấn đề nghiêm trọng trong hệ thống chính trị hiện nay. Những hiện tượng này không chỉ làm suy yếu niềm tin của người dân vào nhà nước mà còn cản trở sự phát triển của nhà nước pháp quyền. Cần có những biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn và xử lý triệt để các hành vi này.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Quản Lý Nhà Nước

Thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước dẫn đến sự nghi ngờ và bất bình của người dân. Để xây dựng một nhà nước pháp quyền, cần phải đảm bảo rằng mọi hoạt động của nhà nước đều được công khai và minh bạch, từ đó tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận trong xã hội.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Theo Tư Tưởng Rousseau

Để xây dựng nhà nước pháp quyền theo tư tưởng của Rousseau, cần phải áp dụng những phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình hiện tại mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

3.1. Tăng Cường Giáo Dục Về Quyền Con Người

Giáo dục về quyền con người là một trong những phương pháp quan trọng để nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Điều này sẽ giúp tạo ra một xã hội có ý thức và trách nhiệm hơn trong việc tham gia vào các hoạt động chính trị.

3.2. Thúc Đẩy Sự Tham Gia Của Người Dân

Thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các quyết định chính trị là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần tạo ra các cơ chế để người dân có thể tham gia vào quá trình ra quyết định, từ đó đảm bảo rằng ý chí chung của nhân dân được thể hiện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Tư Tưởng Rousseau Đến Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Tư tưởng của Rousseau có thể được áp dụng vào thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Những giá trị mà ông đề xuất có thể giúp cải thiện tình hình chính trị và xã hội hiện nay, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững.

4.1. Xây Dựng Các Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Lực

Xây dựng các cơ chế kiểm soát quyền lực là cần thiết để ngăn chặn sự lạm quyền và tham nhũng. Các cơ chế này cần phải được thiết lập một cách rõ ràng và minh bạch, đảm bảo rằng mọi hành động của nhà nước đều phải chịu sự giám sát của người dân.

4.2. Thúc Đẩy Đối Thoại Giữa Nhà Nước Và Người Dân

Thúc đẩy đối thoại giữa nhà nước và người dân là một cách hiệu quả để xây dựng lòng tin và sự đồng thuận trong xã hội. Cần tạo ra các diễn đàn để người dân có thể bày tỏ ý kiến và nguyện vọng của mình, từ đó giúp nhà nước hiểu rõ hơn về nhu cầu và mong muốn của người dân.

V. Kết Luận Về Ý Nghĩa Triết Học Chính Trị Rousseau Đối Với Việt Nam

Tư tưởng của Rousseau vẫn còn nguyên giá trị trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay. Những giá trị về tự do, bình đẳng và khế ước xã hội mà ông đề xuất có thể giúp cải thiện tình hình chính trị và xã hội, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững.

5.1. Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam phụ thuộc vào việc áp dụng những tư tưởng của Rousseau vào thực tiễn. Cần có những bước đi cụ thể để đảm bảo rằng quyền lợi của người dân được bảo vệ và phát triển.

5.2. Những Giá Trị Cốt Lõi Cần Được Bảo Tồn

Những giá trị cốt lõi như tự do, bình đẳng và khế ước xã hội cần được bảo tồn và phát triển trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Điều này không chỉ giúp cải thiện tình hình hiện tại mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu lịch sử triết học chính trị là một đòi hỏi tất yếu khách quan nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận của mỗi quốc gia trong tiến trình phát triển và hội nhập quốc tế. Bàn về vai trò cốt tử của việc kế thừa các di sản tư tưởng nhân loại, Ph. Ăngghen đã chỉ rõ: “…Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có tư duy lý luận … Tư duy lý luận chỉ là một đặc tính bẩm sinh dưới dạng năng lực của người ta mà có. Năng lực ấy cần phải được phát triển hoàn thiện, và muốn hoàn thiện nó thì cho tới nay không có một cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ triết học thời trước” [3, tr. 405]. Trong dòng chảy tư tưởng Khai sáng Tây Âu thế kỷ XVIII, triết học chính trị của Jean-Jacques Rousseau giữ vị trí trung tâm, đặt nền tảng tư tưởng cho cuộc Đại cách mạng tư sản Pháp (1789-1794) và định hình các nguyên lý cốt lõi về quyền tự nhiên, ý chí chung và chủ quyền nhân dân trên phạm vi toàn cầu.

Mặc dù có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử tư tưởng nhân loại, việc nghiên cứu triết học chính trị Rousseau tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ trước đây còn chịu những khoảng trống nghiên cứu (research gaps) đáng kể. Các công trình học thuật trong nước phần lớn tiếp cận tư tưởng Rousseau một cách phân tán qua lăng kính văn học, sử học hoặc luật học thuần túy, chưa có một công trình nào khảo cứu một cách toàn diện, có hệ thống các luận điểm chính trị nền tảng của Rousseau dưới lập trường duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặc biệt là việc làm sáng tỏ giá trị gợi mở của chúng đối với công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam hiện nay.

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Mã số: 62 22 80 05) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Châu Loan với đề tài "Triết học chính trị J. Rousseau và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay" đã tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng nào đã trực tiếp quy định sự hình thành triết học chính trị của J. Rousseau thế kỷ XVIII?
2. Cấu trúc bản thể và nội hàm các phạm trù nền tảng trong triết học chính trị Rousseau (ý chí chung, chủ quyền tối cao, khế ước xã hội, sự phân định và kiểm soát quyền lực nhà nước) được thể hiện như thế nào qua hệ thống trước tác của ông?
3. Những giá trị lý luận và hạt nhân hợp lý nào trong tư tưởng Rousseau có khả năng kế thừa, vận dụng vào việc giải quyết các bài toán thể chế trong xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân tại Việt Nam?

Tương ứng với các câu hỏi nghiên cứu, luận án kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học: (H1) Triết học chính trị Rousseau là đỉnh cao của chủ nghĩa duy lý Khai sáng Pháp, kết tinh sâu sắc sự phản kháng của giai cấp tư sản và quần chúng bình dân chống lại trật tự chuyên chế phong kiến; (H2) Mô hình nhà nước pháp quyền trong tư tưởng Rousseau lấy việc bảo đảm quyền tự nhiên của con người làm cứu cánh và ý chí chung làm nền tảng tính chính danh của quyền lực; (H3) Các nguyên lý về chủ quyền nhân dân tối cao và kiểm soát sự tha hóa của cơ quan hành pháp có giá trị soi chiếu trực tiếp vào tiến trình cải cách bộ máy nhà nước và phòng chống tham nhũng tại Việt Nam.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng phương pháp luận mác-xít, Tư tưởng Hồ Chí Minh và các chủ trương thể chế hóa Nhà nước pháp quyền theo Nghị quyết Đại hội Đảng và các đề tài cấp Nhà nước thuộc Chương trình KX.04. Với dung lượng 5 chương và 15 tiết, phạm vi nghiên cứu bao quát các tác phẩm kinh điển của Rousseau từ nguyên bản tiếng Pháp và các bản dịch học thuật, đối chiếu với bối cảnh cải cách lập hiến tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Khảo sát tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy một bức tranh học thuật đa chiều về di sản chính trị của Rousseau:

Tại diễn đàn quốc tế, các công trình chuyên khảo đã mổ xẻ triết học chính trị Rousseau từ nhiều góc độ nhận thức luận. Học giả người Đức Iring Fetscher trong Rousseaus politische Philosophie (1989) định vị quan niệm về con người và đạo đức của Rousseau là nền tảng triết học quyết định cấu trúc nền cộng hòa và cơ chế phân định quyền lực. Nhà nghiên cứu Stephen Ellenburg trong Rousseau’s Political Philosophy (1976) nhấn mạnh tính thống nhất cộng đồng và phẩm hạnh công dân. Đặc biệt, học giả người Anh Mads Qvortrup trong The Political Philosophy of Jean – Jacques Rousseau. Impossibility of Reason (2003) phân tích sâu sắc tư tưởng lập hiến và chỉ ra "tính bất khả của lý tính" khi áp dụng mô hình dân chủ trực tiếp vào các quốc gia hiện đại quy mô lớn. Tại Nga, các nghiên cứu của S. Zanin (1999, 2008), T. Oizerman (2009) và cuốn hợp tuyển đồ sộ J. Rousseau: Ủng hộ và phản đối (2005) đã tái hiện sâu sắc những tranh biện về thuyết khế ước và các giá trị tự do chính trị.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị đã bước đầu đề cập đến Rousseau qua các tác phẩm của Phùng Văn Tửu (1996), Lê Tuấn Huy (2006), Nguyễn Thị Thanh Minh (2006), Dương Thị Ngọc Dung (2008). Trong công trình khảo cứu về quyền tự do và nhà nước, Nguyễn Thị Thanh Minh nhận định: “Nhà nước pháp quyền theo quan niệm của Rousseau không phải là sản phẩm của tôn giáo, mà là kết quả của sự thỏa thuận giữa người và người” [72, tr. 10]. Nghiên cứu của Lê Tuấn Huy (2006) khi so sánh Montesquieu và Rousseau đã chỉ ra sự khác biệt nền tảng: trong khi Montesquieu hoài nghi bản tính con người và chủ trương kiềm chế đối trọng cơ học giữa ba nhánh quyền lực, Rousseau đặt niềm tin tuyệt đối vào ý chí chung và quyền lập pháp, từ đó tập trung kiểm soát nguy cơ tiếm quyền của nhánh hành pháp.

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết lớn:

• Tranh luận 1 (Về mô hình tổ chức quyền lực): Trường phái của M. Kovalevsky cho rằng không có sự khác biệt bản chất giữa học thuyết chủ quyền nhân dân của Rousseau và thuyết tam quyền phân lập của Montesquieu. Ngược lại, các học giả như A. Alekseev và S. Zanin chứng minh Rousseau kiên quyết bảo vệ tính thống nhất không thể phân chia của chủ quyền tối cao thuộc về nhân dân, biến quyền hành pháp thành cơ quan ủy thác phụ thuộc hoàn toàn vào quyền lập pháp.
• Tranh luận 2 (Về tính chất dân chủ trực tiếp): Mads Qvortrup cùng nhiều nhà lý luận phương Tây hoài nghi tính khả thi thực tế của mô hình đại hội nhân dân thường kỳ, coi đó là sự lãng mạn chính trị. Phía các nhà nghiên cứu duy vật lịch sử lại khẳng định đây là hạt nhân biện chứng về sự giám sát quyền lực tối cao của nhân dân đối với bộ máy công quyền.

Vị thế học thuật của luận án được xác lập rõ nét: Công trình không dừng lại ở việc mô tả lịch sử tư tưởng đơn thuần mà thực hiện bước tiến đột phá khi tích hợp phép biện chứng duy vật để phân tích hệ thống khái niệm của Rousseau, định vị chính xác những đóng góp mang tính tiên phong lẫn các giới hạn lịch sử của ông, từ đó rút ra các bài học thể chế có giá trị thực tiễn cho mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước phát triển lý luận quan trọng thông qua việc tái cấu trúc và làm rõ các đóng góp học thuật mang tính bước ngoặt của Rousseau đối với kho tàng triết học chính trị nhân loại:

• Mở rộng và vượt gộp các lý thuyết khế ước xã hội tiền bối: Rousseau đã phê phán quan điểm duy ý chí chuyên chế của Thomas Hobbes (vốn coi khế ước là sự quy phục hoàn toàn trước nhà nước Leviathan) và khắc phục tính thỏa hiệp tư sản của John Locke. Trong tác phẩm Khảo luận thứ hai về chính quyền, Locke lập luận: “…Người nào lấy đi tự do hay cản trở hoạt động của cơ quan lập pháp vào những kỳ được quy định của nó, thì trên thực tế đã tước bỏ cơ quan lập pháp và đặt một kết thúc cho chính quyền” [59, tr. 293]. Kế thừa luận điểm trên, Rousseau đẩy tư tưởng này lên tầm cao cách mạng triệt để: khế ước xã hội không phải là sự tước bỏ quyền tự nhiên mà là phương thức chuyển hóa quyền tự do tự nhiên thành tự do dân sự và tự do đạo đức dưới sự dẫn dắt của ý chí chung.
• Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết độc đáo:
  • Mệnh đề 1 (P1): Ý chí chung (volonté générale) là linh hồn của thể chế chính trị, đại diện cho lợi ích công cộng đích thực, hoàn toàn phân biệt với ý chí của tất cả (volonté de tous - vốn chỉ là tổng số số học của các ý chí cá nhân riêng rẽ).
  • Mệnh đề 2 (P2): Chủ quyền tối cao (souveraineté) thuộc về toàn thể nhân dân là tuyệt đối, không thể chuyển nhượng (inaliénable), không thể phân chia (indivisible) và không thể bị đại diện thay thế.
  • Mệnh đề 3 (P3): Pháp luật là sự tuyên bố trang nghiêm của ý chí chung; nhà nước hợp pháp duy nhất là nhà nước cộng hòa hoạt động dựa trên sự thống trị tối thượng của luật pháp.
  • Mệnh đề 4 (P4): Cơ quan hành pháp chỉ đóng vai trò thừa hành, là người phục vụ được nhân dân ủy thác và nhân dân có quyền bãi miễn, thay đổi bất kỳ lúc nào nếu cơ quan này vi phạm khế ước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập dựa trên sự tích hợp chặt chẽ giữa ba trụ cột lý thuyết: Triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII, Lý thuyết khế ước xã hội cận đại và Lý luận Mác - Lênin về nhà nước và pháp quyền.

       [TRIẾT HỌC KHAI SÁNG & THUYẾT KHẾ ƯỚC XÃ HỘI]
[Trạng thái tự nhiên & Quyền tự nhiên]    [Bất bình đẳng & Tha hóa quyền lực]
              [Khế ước xã hội & Ý chí chung]
[Chủ quyền nhân dân tối cao]           [Phân công - Ủy thác hành pháp]
      [NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN - THIẾT CHẾ THỰC HIỆN TỰ DO]
   (Soi chiếu qua Chủ nghĩa duy vật lịch sử & Thực tiễn Việt Nam)
   [XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN]

Phương pháp tiếp cận này xác lập các biên giới nhận thức (boundary conditions) rõ ràng: tư tưởng Rousseau phản ánh yêu cầu giải phóng sức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong bối cảnh phong kiến suy tàn, do đó khi vận dụng vào Việt Nam cần lọc bỏ yếu tố duy tâm lịch sử để tiếp thu hạt nhân dân chủ và kỹ trị lập pháp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp triệt để nguyên lý của Phép biện chứng duy vật. Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Tư tưởng học - Lịch sử): Phân tích các xung lực kinh tế - xã hội thời kỳ cận đại Tây Âu và tiền đề tư tưởng từ N. Machiavelli, T. Hobbes, J. Locke, Montesquieu, Voltaire, Diderot.
• Cấp độ 2 (Văn bản học - Giải thích học triết học): Phân tích cấu trúc lập luận nội tại trong hệ thống văn bản gốc của Rousseau.
• Cấp độ 3 (Ứng dụng - So sánh thể chế): Đối chiếu các nguyên lý triết học với thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu văn bản được tiến hành qua các giao thức nghiêm ngặt:

• Quy trình văn bản học: Khảo sát trực tiếp các tác phẩm kinh điển của Rousseau gồm Luận về khoa học và nghệ thuật (1750), Luận về nguồn gốc và những cơ sở của sự bất bình đẳng giữa người với người (1755), Về kinh tế chính trị (1755), Émile hay bàn về giáo dục (1762) và kiệt tác Bàn về khế ước xã hội (1762). Các nguồn văn bản được đối chiếu giữa bản gốc tiếng Pháp, các bản dịch chuẩn mực của Hoàng Thanh Đạm (1992, 2004) và các công trình bình chú quốc tế.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp đồng bộ phương pháp lôgíc và lịch sử, phương pháp phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch, so sánh và mô hình hóa thể chế.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo tính nhất quán cao trong việc giải mã các khái niệm trừu tượng (volonté générale, souveraineté, corps politique), loại bỏ các suy diễn chủ quan thông qua việc đối sánh chéo các luận điểm giữa các thời kỳ sáng tác của Rousseau.

Data và phân tích

Luận án sử dụng hệ thống dữ liệu lịch sử - kinh tế chính xác về cấu trúc xã hội nước Pháp thế kỷ XVIII làm cơ sở minh chứng duy vật lịch sử:

• Về nông nghiệp: Pháp là nước nông nghiệp lạc hậu với 90% dân số là nông dân; khoảng 30% diện tích đất đai bị bỏ hoang; đẳng cấp quý tộc và tăng lữ chỉ chiếm chưa đầy 1% dân số nhưng thâu tóm trên 33.3% (hơn một phần ba) diện tích đất đai màu mỡ cùng hàng triệu nông nô chịu sưu cao thuế nặng.
• Về thương mại: Ngoại thương Pháp giai đoạn 1715–1792 đạt mức tăng trưởng vượt bậc gấp 4 lần, thúc đẩy sự lớn mạnh của giai cấp tư sản tại các đô thị cảng như Bordeaux, Le Havre, Marseille, Nantes.

Về bối cảnh cách mạng, nhà sử học A. Manfrêt đã tổng kết sâu sắc: “Những nguyên nhân chủ yếu làm cho cách mạng không tránh khỏi: mâu thuẫn sâu sắc giữa chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản đã hình thành trong lòng chế độ ấy, biểu hiện bằng quan hệ mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với các đẳng cấp có đặc quyền, đã tạo thành những yếu tố quyết định cuộc khủng hoảng ngày càng sâu sắc của toàn bộ chế độ phong kiến” [65, tr. 10].

Tại Việt Nam, nguồn dữ liệu thể chế được kế thừa từ hệ thống văn kiện Đại hội Đảng, 9 đề tài trọng điểm thuộc Chương trình Khoa học cấp Nhà nước KX.04 (chủ trì bởi các nhà khoa học hàng đầu như GS. Đào Trí Úc, GS. Nguyễn Duy Quý, TS. Uông Chu Lưu, TS. Thang Văn Phúc) và các bản Hiến pháp năm 1946, 1992, 2013.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình đã mang lại 4 phát hiện học thuật cốt lõi có ý nghĩa đột phá:

1. Bản chất của Ý chí chung và tính ưu việt của Lập pháp: Rousseau đã thiết lập một phân định mang tính cách mạng: Ý chí chung hướng về công lý và bình đẳng xã hội, trong khi ý chí riêng lẻ luôn hướng về đặc quyền cá nhân. Do đó, quyền lập pháp - nơi biểu đạt ý chí chung - phải giữ vị trí tối thượng trong cấu trúc quyền lực nhà nước, đứng trên quyền hành pháp.
2. Cơ chế kiểm soát quyền lực độc đáo: Khác với thuyết tam quyền phân lập cơ học của Montesquieu (vốn coi ba quyền ngang hàng đối trọng), Montesquieu viết: “Khi mà quyền lập pháp và quyền hành pháp nhập lại trong tay một người hay một viện nguyên lão, thì sẽ không còn gì là tự do nữa, vì người ta sợ rằng chính ông ta hay viện ấy chỉ đặt ra luật độc tài để thi hành một cách độc tài” [73, tr. 145]. Rousseau đã nâng tầm vấn đề khi chỉ rõ: quyền lực nhà nước là thống nhất thuộc về nhân dân; sự phân chia giữa lập pháp và hành pháp chỉ là phân công chức năng kỹ thuật quản trị. Mối đe dọa lớn nhất đối với tự do là sự tiếm quyền của chính phủ (nhánh hành pháp), do đó phải duy trì cơ chế giám sát tối cao từ phía nhân dân thông qua các đại hội công dân định kỳ.
3. Quy luật tha hóa quyền lực công: Rousseau là một trong những triết gia đầu tiên phân tích hiện tượng tha hóa chính trị: bộ máy hành pháp sau khi được trao quyền luôn có xu hướng tự thân biến thành một thực thể độc lập, lấn át cơ quan lập pháp và nô dịch hóa công dân. Đây là chỉ dẫn thiên tài giải thích căn nguyên của tệ quan liêu, tham nhũng và lạm quyền trong các bộ máy công quyền.
4. Sự tương đồng tư tưởng với Chủ nghĩa Mác và Tư tưởng Hồ Chí Minh: Luận án chứng minh rằng nguyên lý quyền lực thuộc về nhân dân của Rousseau đã được kế thừa và phát triển rực rỡ trong tư tưởng Hồ Chí Minh và Hiến pháp năm 1946 của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: "Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở triết học phương Tây vững chắc để làm sâu sắc thêm mô hình tổ chức quyền lực nhà nước tại Việt Nam: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp".
• Về mặt phương pháp luận: Định hình phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng khi tiếp thu các giá trị văn minh chính trị nhân loại, tránh thái cực giáo điều phủ nhận sạch trơn hoặc sao chép rập khuôn mô hình phân quyền tư sản.
• Về mặt chính sách và cải cách thể chế:
  • Hoàn thiện chế định trưng cầu ý dân nhằm hiện thực hóa quyền lực trực tiếp của nhân dân theo tinh thần Hiến pháp 2013 và Luật Trưng cầu ý dân 2015.
  • Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả, chống lạm quyền, lợi ích nhóm và suy thoái đạo đức công vụ theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 (Khóa XI, XII, XIII).
  • Nâng cao chất lượng hoạt động lập pháp của Quốc hội, bảo đảm mọi đạo luật ban hành phải là sự kết tinh chân thực của "ý chí chung", vì lợi ích tối cao của toàn dân tộc.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn lịch sử của học thuyết Rousseau: Quan niệm của Rousseau về trạng thái tự nhiên và khế ước xã hội về bản chất vẫn mang tính chất trừu tượng, duy tâm về mặt lịch sử khi chưa nhận thức được vai trò quyết định của phương thức sản xuất vật chất đối với sự ra đời của nhà nước.
2. Rào cản ngữ cảnh của nền dân chủ trực tiếp: Ý tưởng của Rousseau về việc toàn thể công dân trực tiếp biểu quyết mọi đạo luật chỉ phù hợp với các thị quốc cổ đại hoặc các bang có quy mô dân số nhỏ như Geneva thế kỷ XVIII, bộc lộ tính không tưởng khi áp dụng trực tiếp vào các quốc gia hiện đại có quy mô dân số hàng chục triệu người.
3. Phạm vi tiếp cận văn bản: Một số tác phẩm thứ yếu và các thư từ tranh luận của Rousseau chưa được dịch đầy đủ sang tiếng Việt, nghiên cứu chủ yếu dựa trên các bản dịch tiếng Pháp, tiếng Nga và tiếng Anh chuẩn mực.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Hướng 1: Nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa triết học chính trị Rousseau và tư tưởng pháp trị phương Đông (Hàn Phi Tử, Tuân Tử) trong kiểm soát quyền lực công vụ.
• Hướng 2: Khảo cứu cơ chế chuyển hóa ý chí chung thành pháp luật trong kỷ nguyên số và quản trị quốc gia thông minh.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của tư tưởng giáo dục công dân trong tác phẩm Émile đối với việc xây dựng chuẩn mực đạo đức công vụ trong Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại những tác động sâu rộng trên cả ba bình diện học thuật, thể chế và xã hội:

• Giá trị học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện triết học chính trị Rousseau gắn với nhà nước pháp quyền dưới lăng kính triết học mác-xít. Luận án trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các cơ sở đào tạo triết học, luật học, chính trị học như Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các kiến giải về sự phân định và kiểm soát nhánh hành pháp đóng góp cơ sở lý luận trực tiếp cho các ban soạn thảo luật trong quá trình hoàn thiện thể chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa Quốc hội, Chính phủ và Tòa án nhân dân tối cao.
• Lợi ích xã hội: Góp phần khai sáng nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về quyền tự nhiên, ý thức công dân, xây dựng văn hóa tôn trọng pháp luật và thượng tôn hiến pháp trong đời sống cộng đồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích chuẩn mực về lịch sử triết học phương Tây, phương pháp giải thích học văn bản và quy trình so sánh thể chế chính trị.
• Nhà nghiên cứu lý luận chính trị và triết học: Có thêm nguồn tư liệu học thuật đáng tin cậy để nghiên cứu sự tương tác giữa tư tưởng Khai sáng và chủ nghĩa Mác - Lênin.
• Các nhà hoạch định chính sách và lập pháp: Nhận diện rõ bản chất của sự tha hóa quyền lực để thiết kế các quy định kiểm soát tài sản cán bộ, minh bạch hóa quy trình ban hành chính sách và củng cố trách nhiệm giải trình.
• Cán bộ, công chức trong bộ máy hành chính: Nâng cao ý thức phụng sự nhân dân, thấm nhuần nguyên lý: bộ máy hành chính là cơ quan được ủy thác quyền lực chứ không phải là chủ sở hữu quyền lực.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã giải mã thành công bản chất của phạm trù "Ý chí chung" (volonté générale) của Rousseau dưới góc độ duy vật biện chứng, chứng minh rằng ý chí chung không phải là sự thỏa hiệp cơ học giữa các nhóm lợi ích mà là giá trị phổ quát hướng tới tự do và bình đẳng; từ đó luận chứng rằng mô hình quyền lực nhà nước thống nhất có phân công, kiểm soát tại Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp thu hạt nhân hợp lý từ học thuyết chủ quyền tối cao của Rousseau.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu trước đây (như của Lê Tuấn Huy năm 2006 chỉ tập trung vào Montesquieu, hay Dương Thị Ngọc Dung năm 2008 chỉ khai quát ý nghĩa lịch sử), luận án đã triển khai phương pháp văn bản học chuyên sâu trên các tác phẩm gốc của Rousseau kết hợp phương pháp phân tích thể chế so sánh, đối chiếu trực tiếp giữa bối cảnh thế kỷ XVIII và các nhiệm vụ lập hiến tại Việt Nam thế kỷ XXI theo Chương trình KX.04.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ quá trình khảo sát dữ liệu là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là Rousseau không hề bài xích sự phân công lao động quyền lực; ông kịch liệt phản đối việc chia cắt "chủ quyền nhân dân" thành các mảnh độc lập đối kháng nhau, nhưng lại đòi hỏi một sự phân công chức năng rành mạch giữa lập pháp (ý chí) và hành pháp (sức mạnh), đồng thời dự báo chính xác nguy cơ nhánh hành pháp sẽ luôn tìm cách lộng quyền nếu thiếu sự kiểm soát tối cao từ phía nhân dân.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình nghiên cứu tư tưởng học 4 bước mạch lạc: (1) Khảo sát ngữ cảnh kinh tế - xã hội phát sinh tư tưởng; (2) Giải mã hệ khái niệm qua văn bản học; (3) Đánh giá phê phán qua lăng kính duy vật lịch sử; (4) Chuyển hóa các giá trị hợp lý vào bài toán thể chế đương đại.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được vạch ra như thế nào? Chương trình tập trung vào việc nghiên cứu ứng dụng tư tưởng chủ quyền nhân dân và ý chí chung trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, xây dựng chính phủ số, phát triển các hình thức dân chủ điện tử (e-democracy) và hoàn thiện cơ chế hiến định bảo vệ quyền con người tại Việt Nam đến năm 2035.

Kết luận

Tổng kết toàn bộ công trình nghiên cứu, luận án đã đạt được các kết quả khoa học nổi bật sau:

1. Hệ thống hóa toàn diện và sâu sắc các điều kiện kinh tế - xã hội, tiền đề tư tưởng Tây Âu thế kỷ XVIII dẫn tới sự hình thành triết học chính trị của J. Rousseau.
2. Luận giải tường minh bản chất cấu trúc của các phạm trù nền tảng: quyền tự nhiên, ý chí chung, chủ quyền tối cao, khế ước xã hội và nhà nước pháp quyền trong trước tác của Rousseau.
3. Chỉ ra sự khác biệt bản chất giữa tư tưởng phân công quyền lực gắn với chủ quyền nhân dân bất khả phân của Rousseau với thuyết tam quyền phân lập kiềm chế đối trọng cơ học của Montesquieu.
4. Nhận diện chính xác quy luật tha hóa quyền lực nhà nước và giá trị cảnh báo của Rousseau đối với việc phòng chống quan liêu, tha hóa quyền lực công vụ.
5. Đánh giá khách quan những cống hiến lịch sử vĩ đại và những hạn chế mang tính thời đại trong thế giới quan triết học của Rousseau từ lập trường duy vật biện chứng.
6. Đề xuất hệ thống các phương hướng, giải pháp có giá trị thực tiễn cao nhằm kế thừa, vận dụng các hạt nhân hợp lý của triết học chính trị Rousseau vào tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu về những điều kiện và tiền đề ra đời triết học chính trị Rousseau Trong số các công trình thuộc loại này, có thể kể đến các công trình bằng tiếng Việt, được viết bởi các tác giả Việt Nam hoặc được dịch từ tiếng nước ngoài ra tiếng Việt như Đại cách mạng Pháp 1789 của A. Manfrêt (1965), Jean – Jacques Rousseau (1996) của Phùng Văn Tửu, Lịch sử tư tưởng chính trị (2001) của các tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam (2006) của Lê Tuấn Huy, v. Trong cuốn Đại cách mạng Pháp 1789, sau khi phân tích sâu sắc bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội nước Pháp trước cách mạng, A.

Manfrêt đã khẳng định: “Những nguyên nhân chủ yếu làm cho cách mạng không tránh khỏi: mâu thuẫn sâu sắc giữa chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản đã hình thành trong lòng chế độ ấy, biểu hiện bằng quan hệ mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với các đẳng cấp có đặc quyền, đã tạo thành những yếu tố quyết định cuộc khủng hoảng ngày càng sâu sắc của toàn bộ chế độ phong kiến” [65, tr. Tác giả cuốn sách còn tập trung vào sự chuẩn bị tư tưởng cho sự ra đời của thế kỷ Ánh sáng với các nhà tư tưởng Pháp như Montesquieu, Voltair, Diderot, v. và các nhà tham gia biên soạn bách khoa thư khác. Trong cuốn Jean – Jacques Rousseau (1996), tác giả Phùng Văn Tửu đi sâu phân tích cuộc đời, con người và các tác phẩm của J.

Rousseau, từ nỗi bất hạnh đầu tiên của ông ở thời thơ ấu, từ cuộc sống lao động vất vả, lưu lạc nay đây mai đó để mưu sinh cho bản thân và gia đình đến những bước ngoặt trong sự nghiệp và sáng tạo của ông. Chính những trải nghiệm cuộc sống khiến ông gần gũi, cảm thông với những người nghèo khó. Đây là một trong những điều kiện cho sự ra đời tư tưởng triết học chính trị của Rousseau với tính cách là bước chuẩn bị cho Đại cách mạng Pháp 1789 nhằm lật đổ chế độ phong kiến quý tộc. Cuốn Lịch sử tư tưởng chính trị (2001) các tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã dành chương VI để xem xét tư tưởng chính trị phương Tây thời 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kỳ cận đại.

Trong cuốn sách này, các tác giả đã đưa ra bức tranh khái lược về các trào lưu tư tưởng chính trị của chủ nghĩa tự do như ở J.Locke, Montesquieu và sự kế thừa ở Rousseau. Theo các tác giả này, học thuyết Rousseau về khế ước xã hội mang đầy tính cách mạng. Một khi nhà nước được thành lập theo khế ước thì chế độ dân chủ được đảm bảo, mọi người được tự do và khi nhà nước đó lạm quyền thì nhân dân có quyền bãi bỏ. Theo họ, cũng như Montesquieu, Rousseau phân biệt quyền lập pháp và quyền hành pháp.

Tuy nhiên, khác với Montesquieu, Rousseau coi quyền lập pháp là được thiết lập do khế ước xã hội, còn quyền lực hành pháp là phụ thuộc vào quyền lập pháp. Nhằm ngăn ngừa việc tiếm quyền từ phía chính phủ, Rousseau đề nghị tiến hành đại hội nhân dân định kỳ, để biểu quyết về trách nhiệm của chính phủ [54, 151]. Trong cuốn luận án của mình nhan đề Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam (2006), Lê Tuấn Huy đã phân tích bối cảnh và những tiền đề ra đời tư tưởng triết học chính trị của Montesquieu và Rousseau. So sánh cách quan niệm của Montesquieu và Rousseau về con người, tác giả đi đến chỗ so sánh kế thừa và cả sự khác biệt của tư tưởng triết học chính trị của Rousseau đối với tư tưởng triết học chính trị của Montesquieu.

Khác với Montesquieu cho rằng, về bản chất, con người luôn có xu hướng lạm dụng quyền lực, và vì vậy, mọi quyền lực chính trị cho dù là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, đều cần phải được kiểm soát, Rousseau lại có niềm tin sâu sắc vào ý chí chung, chủ quyền tối cao, đặc biệt vào quyền lập pháp. Vì vậy, theo ông chỉ cần tập trung chủ yếu vào việc ngăn chặn nguy cơ lạm quyền của chính phủ và cơ quan tư pháp [40]. Ngoài ra, thuộc loại tư liệu này, có một số luận văn như Tư tưởng triết học chính trị của Machiavelli trong tác phẩm ―Quân vương‖ (2007), Luận văn Thạc sĩ triết học của Tạ Thu Hằng, Vấn đề tự do và bình đẳng trong triết học S.J Rousseau trong tác phẩm Bàn về khế ước xã hội (2008), Luận văn thạc sĩ triết học của Trần Hương Giang, Quan niệm của G. Locke về quyền sở hữu của con người trong tác phẩm ―Khảo luận thứ hai về chính quyền‖ (2010) luận văn thạc sĩ của Đặng Thị Loan…Hơn nữa, có thể kể đến một số bài viết đăng trên tạp chí Triết học như “John Locke – Nhà tư tưởng lớn của phong trào Khai sáng” (số 2, 2001) của Phạm Văn Đức, “Một số tư tưởng triết học chính trị của John Locke: Thực chất và ý nghĩa lịch sử” (số 1, 2007) của Đinh Ngọc Thạch, v.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Liên quan trực tiếp đến loại tư liệu này, phải kể đến các bài viết của nhà triết học Nga S. Zanin về nguồn gốc của các quan điểm chính trị xã hội của Rousseau [169, tr. 19-26] hay về các nguồn gốc lý luận và đặc điểm của giả thuyết về trạng thái tự nhiên ở Rousseau [171, tr. Các tư liệu và công trình nghiên cứu kể trên đã mang đến một bức tranh tổng quan và trình bày các phân tích khác nhau liên quan đến các điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của Châu Âu nói chung và nước Pháp nói riêng trong thế kỷ XVII và XVIII, đến tư tưởng chính trị của N.

Montesquieu và một số nhà tư tưởng khái sáng Pháp khác với tính cách là những tiền đề ra đời triết học chính trị của Rousseau. Một số trong các công trình ở trên đã đề cập đến cuộc đời sự nghiệp của J. Rousseau và các đại biểu khác trong phong trào Khai sáng Pháp như Montesquieu, Voltair, Diderot với tư tưởng triết học cơ bản của họ và mang đến cho độc giả một bức tranh đa dạng về tư tưởng chính trị khai sáng Pháp từ nhiều góc nhìn của các chuyên ngành khác nhau như về triết học, luật học, giáo dục học, chính trị học, xã hội học v. Tuy nhiên, do mục đích riêng của mình, các tư liệu này chỉ đề cập ít nhiều đến các khía cạnh khác nhau, chưa phân tích một cách hệ thống những điều kiện tiền đề ra đời triết học chính trị của Rousseau về phương diện ý nghĩa đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền nói chung và ở Việt Nam nói riêng.

Nhưng các tư liệu trên là rất quan trọng và hữu ích cho luận án. Tình hình nghiên cứu về những tư tưởng của triết học chính trị Rousseau Ở Việt Nam, từ thời Pháp thuộc, đặc biệt vào đầu thế kỷ XX, các tư tưởng triết học chính trị của Rousseau được nhắc đến không ít lần trong các Tân văn, Tân thư cũng như trong các tư liệu sách báo du nhập từ nước ngoài, đặc biệt từ Trung Quốc, Nhật Bản. Khi ấy, nhà cách mạng Trung Hoa Lương Khải Siêu đã dịch sang tiếng Trung các tác phẩm của các nhà chính trị học của phương Tây như Locke, Hobbes, Montesquieu, Rousseau và Bentham [60, tr. Trong nhiều thập kỷ kể từ sau năm 1954, các tư tưởng của Rousseau cũng được đề cập đến ở mức độ nào đó trong các cuốn sách tham khảo, các tài liệu nghiên cứu, các bài viết và các công trình dịch thuật tiếng Việt từ tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Trung liên quan đến lịch sử tư tưởng chính trị hay lịch sử triết học phương Tây ở cả miền Bắc cũng như ở miền Nam Việt Nam.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 1992, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất bản cuốn Bàn về khế ước xã hội do Hoàng Thanh Đạm dịch từ nguyên bản tiếng Pháp. Có thể nói, kể từ thời điểm đó đến nay, ở Việt Nam xuất hiện các hàng loạt các công trình nghiên cứu về triết học của J. Rousseau nói chung và tư tưởng chính trị của ông nói riêng. Liên quan đến loại tư liệu về tư tưởng triết học chính trị của Rousseau, không thể không nhắc đến các bài viết và phần giới thiệu của Hoàng Thanh Đạm với tư cách là học giả được xuất bản trong cuốn Bàn về khế ước xã hội do ông dịch và tái bản năm 2004.1 Có một số luận án, luận văn, các công trình, bài viết đề cập trực tiếp hay gián tiếp ở mức độ nhất định đến triết học chính trị của Rousseau.

Trong số này, có thể kể đến một tài liệu hữu ích liên quan trực tiếp đến nghiên cứu về triết học chính trị J. Rousseau là công trình Tư tưởng của J.J Rousseau về quyền tự do, về bình đẳng và về Nhà nước (2006), Luận văn thạc sĩ triết học của của Nguyễn Thị Thanh Minh bảo vệ tại Viện Triết học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. Tư tưởng về quyền tự do, về bình đẳng và về Nhà nước là bộ phận quan trọng của tư tưởng triết học chính trị của J. Đề cập đến tư tưởng về quyền tự do, bình đẳng, về nhà nước và nhà nước pháp quyền trước Rousseau, công trình này tập trung chủ yếu vào tư tưởng của Rousseau về quyền tự do, bình đẳng và tư tưởng của ông phần nào bàn về nhà nước và nhà nước pháp quyền.

Xem xét quan niệm của Rousseau về sự ra đời của nhà nước trên cơ sở khế ước xã hội và quan niệm của ông về chủ quyền nhân dân, luận văn nhận định: “Nhà nước pháp quyền theo quan niệm của Rousseau không phải là sản phẩm của tôn giáo, mà là kết quả của sự thỏa thuận giữa người và người” [72, tr. Do khuôn khổ giới hạn của luận văn thạc sĩ, tác giả chỉ giới hạn ở những nội dung này của triết học chính trị của J. Luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Thu Hương “Quan niệm về con người trong triết học khai sáng Pháp” (2007) bảo vệ tại Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thì tập trung vào quan niệm về con người ở một số nhà triết học Khai sáng Pháp, trong đó có J.