Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu về những điều kiện và tiền đề ra đời triết học chính trị Rousseau Trong số các công trình thuộc loại này, có thể kể đến các công trình bằng tiếng Việt, được viết bởi các tác giả Việt Nam hoặc được dịch từ tiếng nước ngoài ra tiếng Việt như Đại cách mạng Pháp 1789 của A. Manfrêt (1965), Jean – Jacques Rousseau (1996) của Phùng Văn Tửu, Lịch sử tư tưởng chính trị (2001) của các tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam (2006) của Lê Tuấn Huy, v. Trong cuốn Đại cách mạng Pháp 1789, sau khi phân tích sâu sắc bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội nước Pháp trước cách mạng, A.
Manfrêt đã khẳng định: “Những nguyên nhân chủ yếu làm cho cách mạng không tránh khỏi: mâu thuẫn sâu sắc giữa chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản đã hình thành trong lòng chế độ ấy, biểu hiện bằng quan hệ mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với các đẳng cấp có đặc quyền, đã tạo thành những yếu tố quyết định cuộc khủng hoảng ngày càng sâu sắc của toàn bộ chế độ phong kiến” [65, tr. Tác giả cuốn sách còn tập trung vào sự chuẩn bị tư tưởng cho sự ra đời của thế kỷ Ánh sáng với các nhà tư tưởng Pháp như Montesquieu, Voltair, Diderot, v. và các nhà tham gia biên soạn bách khoa thư khác. Trong cuốn Jean – Jacques Rousseau (1996), tác giả Phùng Văn Tửu đi sâu phân tích cuộc đời, con người và các tác phẩm của J.
Rousseau, từ nỗi bất hạnh đầu tiên của ông ở thời thơ ấu, từ cuộc sống lao động vất vả, lưu lạc nay đây mai đó để mưu sinh cho bản thân và gia đình đến những bước ngoặt trong sự nghiệp và sáng tạo của ông. Chính những trải nghiệm cuộc sống khiến ông gần gũi, cảm thông với những người nghèo khó. Đây là một trong những điều kiện cho sự ra đời tư tưởng triết học chính trị của Rousseau với tính cách là bước chuẩn bị cho Đại cách mạng Pháp 1789 nhằm lật đổ chế độ phong kiến quý tộc. Cuốn Lịch sử tư tưởng chính trị (2001) các tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã dành chương VI để xem xét tư tưởng chính trị phương Tây thời 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kỳ cận đại.
Trong cuốn sách này, các tác giả đã đưa ra bức tranh khái lược về các trào lưu tư tưởng chính trị của chủ nghĩa tự do như ở J.Locke, Montesquieu và sự kế thừa ở Rousseau. Theo các tác giả này, học thuyết Rousseau về khế ước xã hội mang đầy tính cách mạng. Một khi nhà nước được thành lập theo khế ước thì chế độ dân chủ được đảm bảo, mọi người được tự do và khi nhà nước đó lạm quyền thì nhân dân có quyền bãi bỏ. Theo họ, cũng như Montesquieu, Rousseau phân biệt quyền lập pháp và quyền hành pháp.
Tuy nhiên, khác với Montesquieu, Rousseau coi quyền lập pháp là được thiết lập do khế ước xã hội, còn quyền lực hành pháp là phụ thuộc vào quyền lập pháp. Nhằm ngăn ngừa việc tiếm quyền từ phía chính phủ, Rousseau đề nghị tiến hành đại hội nhân dân định kỳ, để biểu quyết về trách nhiệm của chính phủ [54, 151]. Trong cuốn luận án của mình nhan đề Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam (2006), Lê Tuấn Huy đã phân tích bối cảnh và những tiền đề ra đời tư tưởng triết học chính trị của Montesquieu và Rousseau. So sánh cách quan niệm của Montesquieu và Rousseau về con người, tác giả đi đến chỗ so sánh kế thừa và cả sự khác biệt của tư tưởng triết học chính trị của Rousseau đối với tư tưởng triết học chính trị của Montesquieu.
Khác với Montesquieu cho rằng, về bản chất, con người luôn có xu hướng lạm dụng quyền lực, và vì vậy, mọi quyền lực chính trị cho dù là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, đều cần phải được kiểm soát, Rousseau lại có niềm tin sâu sắc vào ý chí chung, chủ quyền tối cao, đặc biệt vào quyền lập pháp. Vì vậy, theo ông chỉ cần tập trung chủ yếu vào việc ngăn chặn nguy cơ lạm quyền của chính phủ và cơ quan tư pháp [40]. Ngoài ra, thuộc loại tư liệu này, có một số luận văn như Tư tưởng triết học chính trị của Machiavelli trong tác phẩm ―Quân vương‖ (2007), Luận văn Thạc sĩ triết học của Tạ Thu Hằng, Vấn đề tự do và bình đẳng trong triết học S.J Rousseau trong tác phẩm Bàn về khế ước xã hội (2008), Luận văn thạc sĩ triết học của Trần Hương Giang, Quan niệm của G. Locke về quyền sở hữu của con người trong tác phẩm ―Khảo luận thứ hai về chính quyền‖ (2010) luận văn thạc sĩ của Đặng Thị Loan…Hơn nữa, có thể kể đến một số bài viết đăng trên tạp chí Triết học như “John Locke – Nhà tư tưởng lớn của phong trào Khai sáng” (số 2, 2001) của Phạm Văn Đức, “Một số tư tưởng triết học chính trị của John Locke: Thực chất và ý nghĩa lịch sử” (số 1, 2007) của Đinh Ngọc Thạch, v.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Liên quan trực tiếp đến loại tư liệu này, phải kể đến các bài viết của nhà triết học Nga S. Zanin về nguồn gốc của các quan điểm chính trị xã hội của Rousseau [169, tr. 19-26] hay về các nguồn gốc lý luận và đặc điểm của giả thuyết về trạng thái tự nhiên ở Rousseau [171, tr. Các tư liệu và công trình nghiên cứu kể trên đã mang đến một bức tranh tổng quan và trình bày các phân tích khác nhau liên quan đến các điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của Châu Âu nói chung và nước Pháp nói riêng trong thế kỷ XVII và XVIII, đến tư tưởng chính trị của N.
Montesquieu và một số nhà tư tưởng khái sáng Pháp khác với tính cách là những tiền đề ra đời triết học chính trị của Rousseau. Một số trong các công trình ở trên đã đề cập đến cuộc đời sự nghiệp của J. Rousseau và các đại biểu khác trong phong trào Khai sáng Pháp như Montesquieu, Voltair, Diderot với tư tưởng triết học cơ bản của họ và mang đến cho độc giả một bức tranh đa dạng về tư tưởng chính trị khai sáng Pháp từ nhiều góc nhìn của các chuyên ngành khác nhau như về triết học, luật học, giáo dục học, chính trị học, xã hội học v. Tuy nhiên, do mục đích riêng của mình, các tư liệu này chỉ đề cập ít nhiều đến các khía cạnh khác nhau, chưa phân tích một cách hệ thống những điều kiện tiền đề ra đời triết học chính trị của Rousseau về phương diện ý nghĩa đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền nói chung và ở Việt Nam nói riêng.
Nhưng các tư liệu trên là rất quan trọng và hữu ích cho luận án. Tình hình nghiên cứu về những tư tưởng của triết học chính trị Rousseau Ở Việt Nam, từ thời Pháp thuộc, đặc biệt vào đầu thế kỷ XX, các tư tưởng triết học chính trị của Rousseau được nhắc đến không ít lần trong các Tân văn, Tân thư cũng như trong các tư liệu sách báo du nhập từ nước ngoài, đặc biệt từ Trung Quốc, Nhật Bản. Khi ấy, nhà cách mạng Trung Hoa Lương Khải Siêu đã dịch sang tiếng Trung các tác phẩm của các nhà chính trị học của phương Tây như Locke, Hobbes, Montesquieu, Rousseau và Bentham [60, tr. Trong nhiều thập kỷ kể từ sau năm 1954, các tư tưởng của Rousseau cũng được đề cập đến ở mức độ nào đó trong các cuốn sách tham khảo, các tài liệu nghiên cứu, các bài viết và các công trình dịch thuật tiếng Việt từ tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Trung liên quan đến lịch sử tư tưởng chính trị hay lịch sử triết học phương Tây ở cả miền Bắc cũng như ở miền Nam Việt Nam.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1992, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất bản cuốn Bàn về khế ước xã hội do Hoàng Thanh Đạm dịch từ nguyên bản tiếng Pháp. Có thể nói, kể từ thời điểm đó đến nay, ở Việt Nam xuất hiện các hàng loạt các công trình nghiên cứu về triết học của J. Rousseau nói chung và tư tưởng chính trị của ông nói riêng. Liên quan đến loại tư liệu về tư tưởng triết học chính trị của Rousseau, không thể không nhắc đến các bài viết và phần giới thiệu của Hoàng Thanh Đạm với tư cách là học giả được xuất bản trong cuốn Bàn về khế ước xã hội do ông dịch và tái bản năm 2004.1 Có một số luận án, luận văn, các công trình, bài viết đề cập trực tiếp hay gián tiếp ở mức độ nhất định đến triết học chính trị của Rousseau.
Trong số này, có thể kể đến một tài liệu hữu ích liên quan trực tiếp đến nghiên cứu về triết học chính trị J. Rousseau là công trình Tư tưởng của J.J Rousseau về quyền tự do, về bình đẳng và về Nhà nước (2006), Luận văn thạc sĩ triết học của của Nguyễn Thị Thanh Minh bảo vệ tại Viện Triết học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. Tư tưởng về quyền tự do, về bình đẳng và về Nhà nước là bộ phận quan trọng của tư tưởng triết học chính trị của J. Đề cập đến tư tưởng về quyền tự do, bình đẳng, về nhà nước và nhà nước pháp quyền trước Rousseau, công trình này tập trung chủ yếu vào tư tưởng của Rousseau về quyền tự do, bình đẳng và tư tưởng của ông phần nào bàn về nhà nước và nhà nước pháp quyền.
Xem xét quan niệm của Rousseau về sự ra đời của nhà nước trên cơ sở khế ước xã hội và quan niệm của ông về chủ quyền nhân dân, luận văn nhận định: “Nhà nước pháp quyền theo quan niệm của Rousseau không phải là sản phẩm của tôn giáo, mà là kết quả của sự thỏa thuận giữa người và người” [72, tr. Do khuôn khổ giới hạn của luận văn thạc sĩ, tác giả chỉ giới hạn ở những nội dung này của triết học chính trị của J. Luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Thu Hương “Quan niệm về con người trong triết học khai sáng Pháp” (2007) bảo vệ tại Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thì tập trung vào quan niệm về con người ở một số nhà triết học Khai sáng Pháp, trong đó có J.