Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XỬ LÝ VI PHẠM TRONG LĨNH VỰC KẾ TOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM TRONG LĨNH VỰC KẾ TOÁN 1. Những vấn đề lý luận về xử lý vi phạm trong lĩnh vực kế toán 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại vi phạm trong lĩnh vực kế toán 1. Khái niệm vi phạm trong lĩnh vực kế toán Cơ sở của việc xử lý vi phạm trong lĩnh vực kế toán là có hành vi vi phạm pháp luật kế toán được pháp luật quy định.
Việc nghiên cứu về khái niệm vi phạm trong lĩnh vực kế toán có ý nghĩa lý luận quan trọng và mang tính thực tiễn sâu sắc, bởi lẽ, chỉ khi định nghĩa đúng về vi phạm pháp luật kế toán mới có thể xác định được các hành vi vi phạm cụ thể. Khi truy cứu trách nhiệm pháp lý bắt buộc phải xác định đúng hành vi vi phạm thì mới có căn cứ đưa ra biện pháp xử phạt một cách đúng đắn, điều này có ý nghĩa to lớn trong việc đảm bảo cho quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt động kế toán được thực thi một cách công bằng, hợp lý. Mặt khác, một khi xác định được biện pháp xử lý vi phạm đúng người đúng tội sẽ phát huy được hiệu quả của pháp luật về xử lý vi phạm trong lĩnh vực kế toán, quan trọng hơn là góp phần lập lại trật tự quản lý nhà nước bị xâm hại, tăng cường giáo dục người vi phạm; cảnh báo, phòng ngừa vi phạm có thể xảy ra và hạn chế tối đa những bất cập trong việc xử phạt. Theo Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật: Vi phạm pháp luật là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại đến các lợi ích được bảo vệ bằng ngành luật tương ứng hoặc trái với các quy định được quy định trong ngành ấy, do người có năng lực trách nhiệm pháp lý và đủ tuổi chịu trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách có lỗi [20, tr.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn theo giáo trình Luật Thuế Việt Nam: Vi phạm pháp luật được hiểu là hành vi làm trái các quy định của pháp luật, do tổ chức hoặc cá nhân thực hiện với một lỗi xác định (cố ý hoặc vô ý), gây thiệt hại đến lơi ích chung và do đó phải chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi đó của mình [26, tr. Có thể nói, vi phạm pháp luật được hiểu là hành vi làm trái các quy định của pháp luật, do một chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện với lỗi cố ý hoặc vô ý xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ và do đó phải chịu các biện pháp xử lý của pháp luật. Xuất phát từ khái niệm vi phạm pháp luật nêu trên thì vi phạm trong lĩnh vực kế toán được hiểu là hành vi làm trái các quy định của pháp luật về kế toán, do chủ thể pháp luật là tổ chức, cá nhân thực hiện với lỗi cố ý hoặc vô ý, gây phương hại đến quyền và lợi ích của các cá nhân, tổ chức được pháp luật kế toán bảo vệ và do đó phải gánh chịu các chế tài tương ứng theo quy định của pháp luật. Nhìn từ góc độ pháp lý, vi phạm trong lĩnh vực kế toán là hệ quả không mong muốn, đồng thời là hệ quả bất lợi của quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật về kế toán.
Còn xét từ góc độ xã hội học, vi phạm trong lĩnh vực kế toán là xu hướng khó tránh khỏi, bởi lẽ việc thực thi pháp luật về kế toán thường liên quan ít nhiều đến những lợi ích vật chất của các chủ thể. Do sự thúc đẩy của những động cơ cá nhân và vì mục đích vụ lợi, các chủ thể pháp luật này có thể thực hiện những hành vi trái với thể chế pháp luật hiện hành trong lĩnh vực kế toán của nhà nước, mặc dù họ biết hoặc buộc phải biết rằng những hành vi đó là bất hợp pháp và có thể phải bị truy cứu trách nhiệm pháp lý theo quy định của pháp luật. Nhìn một cách tổng quát, có thể khẳng định vi phạm trong lĩnh vực kế toán là một loại vi phạm pháp luật. Nó mang đầy đủ những dấu hiện đặc trưng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của vi phạm pháp luật, đó là hành vi khách quan được thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động của con người trái với các quy tắc xử sự chung do nhà nước đặt ra bằng các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành; hành vi đó thể hiện ý chí của chủ thể vi phạm bằng sự cố ý hoặc vô ý đối với việc thực hiện và xâm hại đến lợi ích của cộng đồng, trật tự xã hội, lợi ích của nhà nước và bị áp dụng chế tài pháp lý mang tính cưỡng chế nhà nước.
Đặc điểm của vi phạm trong lĩnh vực kế toán Xuất phát từ bản chất vi phạm trong lĩnh vực kế toán là một loại vi phạm pháp luật, do vậy có thể nhận diện vi phạm trong lĩnh vực kế toán bằng các đặc điểm sau đây: Về phương diện khách quan, vi phạm trong lĩnh vực kế toán là hành vi có tính trái pháp luật kế toán được thực hiện dưới hình thức hành động là làm điều pháp luật cấm, ví dụ, cố ý cung cấp thông tin, số liệu kế toán sai sự thật; dưới hình thức không hành động là không thực hiện đúng nghĩa vụ mà pháp luật đã quy định mặc dù cần phải và có thể thực hiện nghĩa vụ đó ví dụ hành vi trốn thuế. Các hành vi này dù thể hiện dưới dạng nào đều xâm hại đến trật tự pháp luật kế toán, gây thiệt hại cho các chủ thể quản lý kinh tế hay cho các đối tượng sử dụng thông tin kế toán và thiệt hại này là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật gây ra. Thiệt hại có thể là vật chất hoặc tinh thần cho từng chủ thể trong xã hội và việc xác định được dấu hiệu của vi phạm là rất cần thiết trong việc áp dụng các biện pháp xử lý đối với từng loại vi phạm cụ thể. Về phương diện khách thể, vi phạm trong lĩnh vực kế toán xâm hại đến những quan hệ xã hội được pháp luật kế toán điều chỉnh và bảo vệ hay nói cách khác đó chính là xâm hại đến lợi ích cụ thể như lợi ích riêng của tổ chức, cá nhân hoặc lợi ích chung của toàn xã hội.
Tùy thuộc vào mức độ xâm hại của hành vi vi phạm đến lợi ích mà người ta xác định được mức độ cũng như biện pháp xử lý áp dụng đối với hành vi đó. Ví dụ, đối với hành vi trốn thuế, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi (thường được xác định dựa vào mức tiền trốn thuế) mà hành vi này có thể bị xử lý hành chính theo luật xử lý hành chính hoặc xử lý hình sự theo quy định của Bộ luật hình sự. Về phương diện chủ quan, vi phạm trong lĩnh vực kế toán được đặc trưng bởi yếu tố lỗi, có liên quan đến động cơ, mục đích của chủ thể thực hiện vi phạm. Lỗi này thể hiện dưới hai hình thức là lỗi cố ý và lỗi vô ý, chúng có thể được xác định thông qua việc đánh giá mối quan hệ giữa khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của chủ thể thực hiện hành vi đối với hậu quả xảy ra cho nền kinh tế, cho xã hội bởi hành vi đó.
Về phương diện chủ thể, vi phạm trong lĩnh vực kế toán là hành vi được thực hiện bởi chủ thể là tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động kế toán. Các chủ thể này thường vi phạm trong khi thực hiện các quyền hay nghĩa vụ pháp lý của mình theo quy định của pháp luật. Trên thực tế mức độ vi phạm của mỗi chủ thể có thể khác nhau và do đó các biện pháp xử lý áp dụng cũng sẽ khác nhau. Tóm lại, về bản chất có thể nhận thấy vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm trong lĩnh vực kế toán nói riêng vừa phản ánh động thái tâm lý của người vi phạm theo xu hướng chống lại lợi ích chung, vừa thể hiện những hành vi không phù hợp với trật tự xã hội và do đó không được pháp luật thừa nhận và bảo hộ.
Phân loại vi phạm trong lĩnh vực kế toán Trong thực tế hiện nay, các vi phạm trong lĩnh vực kế toán diễn ra rất đa dạng, tinh vi và phức tạp với nhiều hình thức khác nhau. Việc phân loại các vi phạm không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng, đặc biệt là giúp cho các nhà làm luật xây dựng được cơ chế phù hợp, thỏa đáng đối với từng nhóm vi phạm. Việc phân loại vi phạm căn cứ vào nhiều phương diện khác nhau, cụ thể như sau: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Phân loại theo chủ thể vi phạm Phân loại vi phạm pháp luật theo từng chủ thể có ý nghĩa quan trọng bởi trên thực tế, một số biện pháp xử lý chỉ được áp dụng đối với nhóm chủ thể xác định. Có thể liệt kê như sau: - Vi phạm của người làm công tác kế toán trong doanh nghiệp như kế toán viên, kế toán trưởng, cá nhân khác có liên quan đến kế toán trong doanh nghiệp.
Các hành vi vi phạm gồm: giả mạo, khai man, thỏa thuận, tẩy xóa tài liệu kế toán hoặc lập hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên nhằm bỏ ngoài sổ kế toán tài sản, nguồn vốn, kinh phí của đơn vị kế toán… - Vi phạm của cơ quan có thẩm quyền, người có thẩm quyền và trách nhiệm xử lý vi phạm trong lĩnh vực kế toán như thanh tra tài chính, cơ quan kiểm toán… - Vi phạm của cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị sự nghiệp sử dụng ngân sách nhà nước; tổ chức, đơn vị sự nghiệp không sử dụng ngân sách nhà nước; doanh nghiệp được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam; chi nhánh, văn phòng đại diện của doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam; hợp tác xã, liên hợp tác xã; hộ kinh doanh; tổ chức hoạt động kinh doanh dịch vụ kế toán tại Việt Nam. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả tập trung nghiên cứu các vi phạm trong lĩnh vực kế toán từ thực tiễn xử lý vi phạm của doanh nghiệp. * Phân loại theo tính chất của vi phạm i.