Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HÀNH VI XÂM PHẠM QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI CHỈ DẪN ĐỊA LÝ 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI CHỈ DẪN ĐỊA LÝ 1. Khái niệm Chỉ dẫn địa lý là đối tượng thuộc quyền sở hữu công nghiệp. Chỉ dẫn địa lý hiểu theo nghĩa đơn giản là dấu hiệu để chỉ dẫn đến một khu vực địa lý cụ thể với các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội, con người… nhất định.
Chỉ dẫn địa lý có thời gian hình thành và tồn tại từ rất lâu. Do sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, người ta thường sử dụng các dấu hiệu chỉ dẫn về nguồn gốc xuất xứ của hàng hóa để phân biệt hàng hóa đến từ các nước khác nhau. Cùng với sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế, tính cạnh tranh trên thị trường cũng ngày càng khốc liệt. Những sản phẩm mang chỉ dẫn nguồn gốc xuất xứ từ những khu vực địa lý đặc biệt sẽ chiếm ưu thế và được bán với giá cao hơn các sản phẩm khác.
Từ đó con người đã ý thức rất rõ tầm quan trọng của chỉ dẫn địa lý và giá trị kinh tế của sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý. Nhiều năm qua những chỉ dẫn địa lý như: Champagne cho rượu vang, Cognac cho rượu mạnh, Parma cho giăm bông… đã trở nên quen thuộc và nổi tiếng trên toàn thế giới. Theo sự phát triển cùng thời gian chỉ dẫn địa lý được quan niệm cũng khác nhau. Đầu tiên chỉ dẫn địa lý chỉ được hiểu đơn giản là dấu hiệu để chỉ ra nguồn gốc của sản phẩm.
Khái niệm này chưa có sự phân biệt giữa nhãn hiệu với chỉ dẫn địa lý. Tuy nhiên về sau này người ta không chỉ dựng lại ở việc dùng chỉ dẫn địa lý để chỉ ra nguồn gốc của sản phẩm mà họ còn muốn giới thiệu về nơi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sản xuất ra sản phẩm có ảnh hưởng như thế nào đối với chất lượng của sản phẩm. Do đó khái niệm chỉ dẫn địa lý được hiểu theo nghĩa cao hơn: chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ ra nguồn gốc địa lý của sản phẩm và mối liên hệ giữa chất lượng, đặc tính của sản phẩm do các yếu tố môi trường địa lý nơi sản phẩm được tạo ra. Khi chỉ dẫn địa lý phát triển thành thế mạnh trong cạnh tranh trên thị trường thì các quy định về chỉ dẫn địa lý cũng bắt đầu hình thành.
Ở mỗi một quốc gia lại có quy định, khái niệm về chỉ dẫn địa lý khác nhau. Chính vì hiểu tầm quan trọng của chỉ dẫn địa lý nên vấn đề bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã được nâng lên tầm quốc tế.Vấn đề bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã được ghi nhận và bảo hộ trong các điều ước quốc tế đa phương như: Công ước Paris (1883), Hiệp định Madrid (1891), Hiệp định Lisbon (1958). Ở mỗi điều ước quốc tế đa phương này chỉ dẫn địa lý được quy định khác nhau. Trong Công ước Paris về bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp (1883) đã xuất hiện thuật ngữ "Chỉ dẫn nguồn gốc" và "Tên gọi xuất xứ" nhưng Công ước không nêu ra khái niệm và quy định về "chỉ dẫn nguồn gốc" và "Tên gọi xuất xứ".
Hiệp định Madrid (1891) đã kế thừa và quy định về "Chỉ dẫn nguồn gốc". Theo Hiệp định Madrid thì chỉ dẫn nguồn gốc được hiểu là dấu hiệu chỉ ra nguồn gốc địa lý của hàng hóa mà không yêu cầu hàng hóa đó phải có chất lượng, đặc tính nhất định. Hiệp định không đề cập đến mối liên hệ giữa nguồn gốc sản phẩm với chất lượng, đặc tính của sản phẩm. Đến Hiệp định Lisbon (1958) đã có quy định rõ hơn về "Tên gọi xuất xứ".
theo Hiệp định Lisbon thì tên gọi xuất xứ được hiểu là tên địa lý của nước, khu vực và vùng lãnh thổ dùng để chỉ dẫn cho một sản phẩm bắt nguồn từ khu vực địa lý đó, có chất lượng hoặc đặc tính đặc thù riêng biệt xuất phát từ môi trường địa lý, bao gồm yếu tố tự nhiên và con người. Quy định này tuy là có sự phát triển hơn quy định trong Công ước Paris và Thỏa ước Madrid nhưng nó vẫn tồn tại nhiều bất cập như: tiêu chuẩn đê được bảo hộ là tên gọi xuất xứ rất khắt khe và chủ yếu chỉ có sản phẩm là hàng nông nghiệp mới đáp ứng được. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đáp ứng sự phát triển của hàng hóa mang chỉ dẫn địa lý và tạo điều kiện cho thế mạnh về hàng hóa của mỗi quốc gia đã đặt ra yêu cầu về một văn bản quy định thống nhất, hoàn chỉnh, phù hợp hơn về vấn đề này. Hiệp định TRIPs đã ra đời và quy định thống nhất về chỉ dẫn địa lý.
Khái niệm chỉ dẫn địa lý quy định trong Hiệp định TRIPs được hiểu là: "Trong Hiệp định này chỉ dẫn địa lý là những chỉ dẫn về hàng hóa bắt nguồn từ lãnh thổ của một Thành viên hoặc từ khu vực hay địa phương thuộc lãnh thổ đó, có chất lượng, uy tín hoặc đặc tính nhất định chủ yếu do xuất xứ địa lý quyết định" [29, Điều 22 khoản 1 Hiệp định TRIPs]. Khái niệm chỉ dẫn địa lý được hình thành và pháp luật Việt Nam bảo hộ trong Nghị định số 54/2000/NĐ-CP ngày 03-10-2000 của Chính phủ. Đây là văn bản pháp luật đầu tiên quy định cụ thể về quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 ra đời và được sửa đổi bổ sung năm 2009 đã có quy định chi tiết và phù hợp với thực tiễn hơn về quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý.
Việt Nam cũng kịp thời xác định tầm quan trọng của chỉ dẫn địa lý và có quy định về chỉ dẫn địa lý. Khái niệm chỉ dẫn địa lý trong pháp luật Việt Nam cũng được hiểu và ghi nhận khác nhau theo thời gian. Theo quy định tại khoản 22 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 thì khái niệm chỉ dẫn địa lý được hiểu là: "Chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hay quốc gia cụ thể" [18]. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 đã quy định rõ, một sản phẩm chỉ được bảo hộ dưới danh nghĩa là chỉ dẫn địa lý khi nó là dấu hiệu thể hiện nguồn gốc từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hay quốc gia cụ thể.
Ví dụ về chỉ dẫn địa lý đã được pháp luật Việt Nam bảo hộ: Nước mắm Phú Quốc, chè San Tuyết Mộc Châu, chè Tân Cương … 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trước khi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 ra đời, pháp luật quy định khái niệm chỉ dẫn địa lý và tên gọi xuất xứ hàng hóa là khác nhau. Vấn đề này thể hiện ở khoản 2 Điều 10 Nghị định số 54/2000/NĐ-CP: "Nếu chỉ dẫn địa lý là tên gọi xuất xứ hàng hóa thì việc bảo hộ được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành về tên gọi xuất xứ hàng hóa" [6]. Tuy nhiên Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 ra đời chỉ quy định về bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Quy định này là hoàn toàn phù hợp với quy định của Hiệp định TRIPs về bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Tên gọi xuất xứ hàng hóa được quy định tại Điều 786 Bộ luật Dân sự năm 1995: "Tên gọi xuất xứ hàng hóa là tên địa lý của nước, địa phương dùng chỉ xuất xứ của mặt hàng từ nước, địa phương đó với điều kiện mặt hàng này có các tính chất, chất lượng đặc thù dựa trên các điều kiện địa lý độc đáo và ưu việt, bao gồm yếu tố tự nhiên, con người hoặc kết hợp cả hai yếu tố đó" [14]. Theo quy định này thì một tên gọi xuất xứ hàng hóa chỉ được pháp luật bảo hộ khi đáp ứng các điều kiện sau: Thứ nhất: Tên gọi xuất xứ hàng hóa phải là tên địa lý của nước, địa phương cụ thể. Thứ hai: Để chỉ dẫn về nguồn gốc địa lý của hàng hóa thì hàng hóa mang tên gọi xuất xứ phải bắt nguồn và được sản xuất từ khu vực địa lý mà nó chỉ dẫn. Thứ ba: Phải có mối liên quan giữa các tính chất, chất lượng đặc thù của hàng hóa với điều kiện địa lý bao gồm yếu tố tự nhiên, con người hoặc kết hợp cả hai yếu tố đó.
Quy định này yêu cầu sản phẩm được bảo hộ dưới danh nghĩa là tên gọi xuất xứ hàng hóa phải có chất lượng đặc thù, khác biệt so với các sản phẩm cùng loại. Như vậy để một sản phẩm được bảo hộ là tên gọi xuất xứ hàng hóa là rất khó khăn và hạn chế. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 lựa chọn bảo hộ chỉ dẫn địa lý thay cho tên gọi xuất xứ hàng hóa là hoàn toàn phù hợp. Việc lựa chọn chỉ dẫn địa lý là đối tượng bảo hộ sẽ mở rộng hơn đối tượng được được bảo hộ dưới danh 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa là chỉ dẫn địa lý, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo hộ các chỉ dẫn nguồn gốc địa lý cho các hàng hóa, sản phẩm.
Phân biệt chỉ dẫn địa lý với tên thương mại và nhãn hiệu Chỉ dẫn địa lý, tên thương mại và nhãn hiệu là các đối tượng thuộc nhóm mang các dấu hiệu phân biệt đặc trưng. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam ghi nhận chỉ dẫn địa lý, tên thương mại và nhãn hiệu đều là các đối tượng thuộc quyền sở hữu công nghiệp. Là những chỉ dẫn thương mại được gắn trên các sản phẩm hàng hóa, các đối tượng đó đều có chức năng cung cấp thông tin về nguồn gốc sản phẩm và đều là phương tiện giúp cho người tiêu dùng nhận biết và có thể phân biệt các sản phẩm khác nhau trên thị trường. Uy tín, danh tiếng của hàng hóa thường gắn liền với chỉ dẫn địa lý, tên thương mại hay nhãn hiệu.
Ngoài những điểm tương đồng thì chỉ dẫn địa lý, tên thương mại, nhãn hiệu là các đối tượng thuộc quyền sở hữu công nghiệp độc lập và có những điểm khác biệt cơ bản. Để có một khái niệm, cách hiểu đầy đủ, chính xác về chỉ dẫn địa lý thì sự phân biệt giữa các đối tượng đó là cần thiết (xem bảng 1. Điều kiện bảo hộ đối với chỉ dẫn địa lý Một sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý được bảo hộ khi đáp ứng đầy đủ các quy định của pháp luật về điều kiện bảo hộ chỉ dẫn địa lý.