Xét Xử Trực Tuyến Các Vụ Án Hình Sự: Lý Luận và Thực Tiễn Tại Việt Nam

Xét xử trực tuyến trong vụ án hình sự mang lại hiệu quả và minh bạch cho quá trình tố tụng, nâng cao quyền lợi của các bên liên quan.

• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự: Lý Luận và Thực Tiễn Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2. CHƯƠNG 2: XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.1. Thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến
• 2.2. Đánh giá chung về thực tiễn xét xử trực tuyến
• 2.3. Một số vấn đề phát sinh từ thực tiễn xét xử trực tuyến
• 2.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến
• 2.5. Giải pháp hoàn thiện quy định xét xử trực tuyến các vụ án hình sự theo pháp luật Việt Nam
• 2.6. Giải pháp khác nâng cao chất lượng xét xử trực tuyến
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của đề tài
• 0.6. Bố cục của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự
• 1.1.1. Khái niệm về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự

Tóm tắt

I. Tổng Quan Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự Khái Niệm Ý Nghĩa

Thời đại công nghệ 4.0 và đặc biệt là đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin vào nhiều lĩnh vực, trong đó có tư pháp. Xét xử trực tuyến các vụ án hình sự nổi lên như một giải pháp linh hoạt, đảm bảo quyền con người và giải quyết án nhanh chóng. Hoạt động xét xử trực tiếp, hay còn gọi là phiên tòa truyền thống, đòi hỏi sự có mặt trực tiếp của các bên, gây khó khăn trong bối cảnh dịch bệnh. Do đó, xét xử trực tuyến giúp tránh tập trung đông người, hạn chế di chuyển và giảm thiểu ảnh hưởng đến quyền con người khi người tham gia tố tụng nhiễm bệnh hoặc phải cách ly. Theo Tòa án nhân dân tối cao, việc thực hiện xét xử trực tuyến giúp Việt Nam sớm thực hiện cam kết với tổ chức Tòa án quốc tế về xây dựng tòa án điện tử.Tuy nhiên, đây là một chế định mới, đòi hỏi nghiên cứu toàn diện và hệ thống để đảm bảo hiệu quả. Nghị quyết số 33/2021/QH15 và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP là những văn bản pháp lý quan trọng quy định về xét xử trực tuyến. Một số địa phương đã thí điểm và thu được kết quả tích cực, nhưng cũng còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần giải quyết.

1.1. Định Nghĩa Về Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự

Theo nghĩa rộng, xét xử là hoạt động đặc trưng của tòa án, cơ quan duy nhất được đảm nhiệm chức năng này. Phiên tòa xét xử trực tuyến là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án, có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng, cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định. Điều này phải đảm bảo trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai, vào cùng một thời điểm (khoản 2 Điều 1 Nghị quyết 33/2021/QH15). Theo hướng dẫn của Tòa án tối cao bang Victoria (Australia), xét xử trực tuyến được hiểu là phiên xét xử được tổ chức bởi các phương tiện nghe nhìn mà không cần sự có mặt trực tiếp của người tham dự.

1.2. Ý Nghĩa Của Xét Xử Trực Tuyến Trong Tố Tụng Hình Sự

Xét xử trực tuyến có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo quyền con người, đặc biệt trong bối cảnh dịch bệnh hoặc khi người tham gia tố tụng không thể đến tòa án. Nó giúp giải quyết vụ án nhanh chóng, tránh tồn đọng, và giảm thiểu chi phí tố tụng. Ngoài ra, xét xử trực tuyến góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong ngành tòa án, xây dựng tòa án điện tử theo cam kết quốc tế. Điều này cũng giúp nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hoạt động xét xử, đồng thời tạo điều kiện cho người dân tiếp cận công lý một cách thuận tiện hơn. Tuy nhiên, cần đảm bảo rằng việc áp dụng xét xử trực tuyến không xâm phạm đến quyền của các bên liên quan và tuân thủ đúng quy định pháp luật.

II. Phân Tích Quy Định Pháp Luật Về Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án

Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã có những quy định về xét xử trực tuyến như Nghị quyết số 33/2021/QH15 của Quốc hội và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP. Các văn bản này quy định về điều kiện lựa chọn vụ án hình sự để xét xử trực tuyến, trình tự tổ chức phiên tòa trực tuyến, các quy định về chuẩn bị phiên tòa và diễn biến phiên tòa. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề chưa được quy định cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng trên thực tế. Ví dụ, việc bảo đảm bảo mật thông tin trong phiên tòa trực tuyến, xác định chứng cứ điện tử, và giải quyết các vấn đề phát sinh liên quan đến công nghệ vẫn còn nhiều thách thức. Việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật về xét xử trực tuyến là cần thiết để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của thủ tục này.

2.1. Điều Kiện Lựa Chọn Vụ Án Hình Sự Để Xét Xử Trực Tuyến

Nghị quyết 33/2021/QH15 và Thông tư 05/2021 quy định một số điều kiện để lựa chọn vụ án hình sự để xét xử trực tuyến, như tính chất đơn giản của vụ án, sự đồng ý của các bên liên quan, và khả năng đáp ứng về công nghệ. Tuy nhiên, các điều kiện này còn khá chung chung và cần được cụ thể hóa hơn. Ví dụ, cần xác định rõ những loại vụ án nào được coi là "đơn giản", và những trường hợp nào thì sự đồng ý của các bên là bắt buộc. Ngoài ra, cần có quy định về việc đánh giá khả năng đáp ứng về công nghệ của tòa án và các bên liên quan, để đảm bảo rằng việc xét xử trực tuyến không gây ảnh hưởng đến quyền lợi của họ.

2.2. Quy Trình Tổ Chức Phiên Tòa Hình Sự Trực Tuyến

Quy trình tổ chức phiên tòa trực tuyến bao gồm các bước chuẩn bị phiên tòa, tiến hành phiên tòa, và tuyên án. Trong quá trình chuẩn bị phiên tòa, tòa án phải thông báo cho các bên liên quan về thời gian, địa điểm, và cách thức tham gia phiên tòa trực tuyến. Các bên phải được cung cấp đầy đủ thông tin và hướng dẫn về việc sử dụng công nghệ để tham gia phiên tòa. Tại phiên tòa, tòa án phải đảm bảo rằng các bên có thể theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng một cách công bằng. Việc ghi âm, ghi hình phiên tòa phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật.

III. Thực Tiễn Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự Tại Việt Nam

Một số địa phương đã triển khai thí điểm xét xử trực tuyến các vụ án hình sự và bước đầu thu được những kết quả tích cực. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Hạ tầng công nghệ ở một số địa phương còn hạn chế, gây khó khăn cho việc kết nối và truyền tải hình ảnh, âm thanh. Nhận thức của một số người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng về xét xử trực tuyến còn hạn chế, dẫn đến việc sử dụng công nghệ chưa thành thạo. Vấn đề bảo mật thông tin cũng là một thách thức lớn, cần có giải pháp đảm bảo an toàn cho dữ liệu và thông tin cá nhân của các bên liên quan. Đánh giá chung, việc thực tiễn xét xử trực tuyến đã cho thấy nhiều ưu điểm và tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những khó khăn, vướng mắc và nâng cao hiệu quả của thủ tục này.

3.1. Đánh Giá Ưu Điểm Và Hạn Chế Của Xét Xử Trực Tuyến

Ưu điểm xét xử trực tuyến: Tiết kiệm chi phí đi lại, giảm thời gian chờ đợi, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh dịch bệnh. Đảm bảo quyền tiếp cận công lý cho người dân ở vùng sâu, vùng xa, hoặc người không thể đến tòa án vì lý do sức khỏe hoặc kinh tế. Nâng cao tính minh bạch và công khai của hoạt động xét xử. Khó khăn xét xử trực tuyến: Yêu cầu hạ tầng công nghệ đảm bảo, đòi hỏi đào tạo và nâng cao năng lực sử dụng công nghệ cho cán bộ và người dân. Vấn đề bảo mật thông tin cá nhân và chứng cứ điện tử. Đảm bảo tính xác thực của chứng cứ và lời khai từ xa.

3.2. Các Vấn Đề Phát Sinh Từ Thực Tiễn Xét Xử Trực Tuyến

Trong quá trình thực hiện xét xử trực tuyến, một số vấn đề phát sinh như việc xác định danh tính của người tham gia tố tụng, đảm bảo tính toàn vẹn của chứng cứ điện tử, và giải quyết các sự cố kỹ thuật. Cần có quy định cụ thể về cách thức xác minh danh tính của người tham gia tố tụng từ xa, ví dụ như sử dụng chữ ký số hoặc các biện pháp xác thực sinh trắc học. Các quy định về thu thập, bảo quản và sử dụng chứng cứ điện tử cần được hoàn thiện để đảm bảo tính hợp pháp và tin cậy của chứng cứ. Ngoài ra, cần có cơ chế giải quyết nhanh chóng các sự cố kỹ thuật để không làm gián đoạn phiên tòa.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự

Để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến, cần có những giải pháp đồng bộ về hoàn thiện pháp luật, đầu tư hạ tầng công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, và tăng cường hợp tác quốc tế. Việc hoàn thiện pháp luật cần tập trung vào việc cụ thể hóa các quy định về điều kiện lựa chọn vụ án, trình tự tổ chức phiên tòa, và xử lý các vấn đề phát sinh. Cần tăng cường đầu tư vào hạ tầng công nghệ để đảm bảo kết nối ổn định và an toàn. Đào tạo nguồn nhân lực cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sử dụng công nghệ cho cán bộ tòa án, luật sư, và người tham gia tố tụng. Tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và trao đổi thông tin về xét xử trực tuyến.

4.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Xét Xử Trực Tuyến

Cần cụ thể hóa các quy định về điều kiện lựa chọn vụ án hình sự để xét xử trực tuyến, đặc biệt là các tiêu chí đánh giá tính chất "đơn giản" của vụ án và khả năng đáp ứng về công nghệ của tòa án và các bên liên quan. Quy trình xét xử trực tuyến cần được quy định chi tiết hơn, bao gồm cả các bước chuẩn bị phiên tòa, tiến hành phiên tòa, và tuyên án. Việc sử dụng chứng cứ điện tử cần được quy định rõ ràng, đảm bảo tính hợp pháp và tin cậy của chứng cứ. Cần có quy định về trách nhiệm của các bên liên quan trong việc đảm bảo an toàn và bảo mật thông tin trong quá trình xét xử trực tuyến.

4.2. Đầu Tư Hạ Tầng Công Nghệ Cho Xét Xử Trực Tuyến

Đầu tư nâng cấp hạ tầng mạng, đảm bảo đường truyền ổn định, tốc độ cao. Trang bị đầy đủ thiết bị công nghệ cho các phòng xử án trực tuyến, bao gồm máy tính, camera, micro, loa, và phần mềm chuyên dụng. Xây dựng hệ thống bảo mật thông tin, đảm bảo an toàn cho dữ liệu và thông tin cá nhân của các bên liên quan. Cần có hệ thống dự phòng để xử lý các sự cố kỹ thuật có thể xảy ra trong quá trình xét xử.

4.3. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Cho Xét Xử Trực Tuyến

Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng về công nghệ thông tin cho cán bộ tòa án, luật sư, và người tham gia tố tụng. Nội dung đào tạo cần tập trung vào việc sử dụng các thiết bị và phần mềm chuyên dụng cho xét xử trực tuyến, cũng như các kỹ năng giao tiếp và làm việc từ xa. Cần có chương trình đào tạo chuyên sâu về chứng cứ điện tử cho thẩm phán, kiểm sát viên, và luật sư.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Xét Xử Trực Tuyến Bài Học Cho VN

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có kinh nghiệm triển khai xét xử trực tuyến từ lâu, như Hoa Kỳ, Singapore, và Australia. Nghiên cứu kinh nghiệm xét xử trực tuyến quốc tế cho thấy việc đầu tư vào hạ tầng công nghệ, hoàn thiện pháp luật, và đào tạo nguồn nhân lực là những yếu tố then chốt để thành công. So sánh xét xử trực tuyến và xét xử truyền thống giúp nhận thấy những ưu điểm và hạn chế của mỗi hình thức, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Ví dụ, Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của Singapore trong việc xây dựng hệ thống tòa án điện tử và áp dụng các biện pháp bảo mật thông tin tiên tiến.

5.1. Mô Hình Xét Xử Trực Tuyến Tại Các Nước Phát Triển

Hoa Kỳ: Sử dụng rộng rãi xét xử trực tuyến trong các vụ án dân sự và hình sự. Singapore: Xây dựng hệ thống tòa án điện tử hiện đại, tích hợp nhiều dịch vụ trực tuyến. Australia: Áp dụng xét xử trực tuyến trong nhiều lĩnh vực, từ giải quyết tranh chấp nhỏ đến các vụ án phức tạp. Các nước này đều chú trọng đầu tư vào hạ tầng công nghệ, hoàn thiện pháp luật, và đào tạo nguồn nhân lực.

5.2. Bài Học Rút Ra Cho Việt Nam Từ Kinh Nghiệm Quốc Tế

Việt Nam cần có chiến lược dài hạn về phát triển xét xử trực tuyến, bao gồm việc xây dựng hạ tầng công nghệ, hoàn thiện pháp luật, và đào tạo nguồn nhân lực. Cần có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, và doanh nghiệp để đảm bảo triển khai xét xử trực tuyến một cách hiệu quả. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền của người dân trong quá trình xét xử trực tuyến, đặc biệt là quyền được tiếp cận thông tin và quyền được tham gia tố tụng một cách công bằng.

VI. Tương Lai Của Xét Xử Trực Tuyến Vụ Án Hình Sự Góc Nhìn Dự Đoán

Với sự phát triển của công nghệ và sự thay đổi trong nhận thức của xã hội, xét xử trực tuyến các vụ án hình sự sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Chuyển đổi số trong ngành tòa án là xu hướng tất yếu, và xét xử trực tuyến là một phần quan trọng của quá trình này. Tuy nhiên, cần đảm bảo rằng việc áp dụng xét xử trực tuyến không xâm phạm đến quyền của các bên liên quan và tuân thủ đúng quy định pháp luật. Việc nghiên cứu và phát triển các giải pháp công nghệ mới, như trí tuệ nhân tạo và blockchain, có thể giúp nâng cao hiệu quả và tính minh bạch của xét xử trực tuyến trong tương lai.

6.1. Xu Hướng Phát Triển Của Tòa Án Điện Tử Tại Việt Nam

Tòa án điện tử sẽ tích hợp nhiều dịch vụ trực tuyến, như nộp đơn kiện, gửi chứng cứ, tham gia phiên tòa, và nhận kết quả xét xử. Việc áp dụng trí tuệ nhân tạo có thể giúp tự động hóa một số quy trình, như phân loại vụ án, tìm kiếm thông tin pháp luật, và soạn thảo văn bản. Blockchain có thể được sử dụng để đảm bảo tính toàn vẹn và bảo mật của dữ liệu trong hệ thống tòa án.

6.2. Thách Thức Và Cơ Hội Của Xét Xử Trực Tuyến Trong Tương Lai

Thách thức: Đảm bảo an toàn và bảo mật thông tin, khắc phục sự cố kỹ thuật, và nâng cao năng lực sử dụng công nghệ cho người dân. Cơ hội: Nâng cao hiệu quả và tính minh bạch của hoạt động xét xử, giảm chi phí tố tụng, và tạo điều kiện cho người dân tiếp cận công lý một cách thuận tiện hơn. Việc hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, và doanh nghiệp là chìa khóa để vượt qua các thách thức và tận dụng các cơ hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số đã tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực quản trị quốc gia và dịch vụ công, trong đó có lĩnh vực tư pháp. Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 bùng phát, việc tổ chức các phiên tòa hình sự trực tiếp truyền thống gặp nhiều trở ngại do yêu cầu giãn cách xã hội, hạn chế tập trung đông người và tình trạng người tham gia tố tụng bị nhiễm bệnh (F0) hoặc cách ly y tế (F1, F2), dẫn đến nguy cơ đình trệ, tồn đọng các vụ án và ảnh hưởng đến quyền con người. Đồng thời, Việt Nam đã tham gia các điều ước quốc tế, Hội đồng Chánh án các nước khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, Hội đồng Chánh án khu vực ASEAN với cam kết hoàn thành xây dựng Tòa án điện tử vào năm 2025.

Trước bối cảnh cấp bách đó, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 33/2021/QH15 ngày 12/11/2021 về tổ chức phiên tòa trực tuyến, tiếp đó là Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP ngày 15/12/2021 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và Bộ Tư pháp hướng dẫn thi hành. Do đây là chế định mới triển khai thí điểm, hệ thống lý luận chưa được hoàn thiện toàn diện, thực tiễn áp dụng tại các địa phương còn bộc lộ vướng mắc về cơ sở hạ tầng, tiêu chí lựa chọn vụ án và sự phối hợp liên ngành. Vì vậy, đề tài "Xét xử trực tuyến các vụ án hình sự tại Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu mang tính cấp thiết này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và cơ sở pháp lý về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự trong tố tụng hình sự Việt Nam;
2. Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và tổng kết thực tiễn triển khai thí điểm các phiên tòa hình sự trực tuyến tại Tòa án nhân dân các cấp;
3. Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao chất lượng, hiệu quả xét xử trực tuyến trên thực tế.

Đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến và thực tiễn thi hành tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam (kết hợp đối chiếu kinh nghiệm quốc tế tại Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Singapore); phạm vi thời gian tập trung vào giai đoạn từ khi ban hành Nghị quyết số 33/2021/QH15 cuối năm 2021 đến giữa năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm pháp lý cốt lõi về vi phạm hình sự, chức năng xét xử của Tòa án theo Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2020), Từ điển Luật học và Điều 31 Hiến pháp năm 2013. Về định nghĩa chuyên ngành, tác giả tiếp thu quy định tại khoản 2 Điều 1 Nghị quyết số 33/2021/QH15, Quy tắc xử lý nghiệp vụ xét xử trực tuyến số 1753 của Hàn Quốc, hướng dẫn của Tòa án tối cao bang Victoria (Australia), cùng các quan điểm học thuật của TS. Hoàng Minh Đức, ThS. Nguyễn Phan Trung Anh và các chuyên gia tư pháp.

Hệ thống văn bản pháp lý làm căn cứ phân tích bao gồm:

• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (các Điều 3, 25, 250);
• Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017);
• Nghị quyết số 33/2021/QH15 ngày 12/11/2021 của Quốc hội;
• Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP ngày 15/12/2021;
• Thông tư số 01/2017/TT-TANDTC ngày 28/7/2017 và Quyết định số 50/QĐ-TANDTC ngày 14/3/2022 của Tòa án nhân dân tối cao;
• Thông tư số 46/2020/TT-BCA ngày 15/5/2020 của Bộ Công an; Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2018 (Nghị định 26/2020/NĐ-CP); Luật Công nghệ thông tin năm 2006; Luật An toàn thông tin mạng năm 2015; Luật An ninh mạng năm 2018.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Dùng xuyên suốt các chương để phân tích quy phạm pháp luật, tổng hợp tài liệu, số liệu từ các kỷ yếu hội thảo khoa học và báo cáo tổng kết của Tòa án nhân dân tối cao;
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh quy định pháp luật Việt Nam với mô hình xét xử trực tuyến của Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Singapore; đối chiếu quy định trong văn bản với thực tiễn thực hiện;
• Phương pháp lịch sử: Đánh giá quá trình hình thành, phát triển của mô hình tòa án điện tử trong mối quan hệ với bối cảnh kinh tế - xã hội và dịch bệnh;
• Phương pháp thống kê: Tập hợp, xử lý dữ liệu về tình hình nghiên cứu và các phiên tòa xét xử trực tuyến tại các địa phương trong giai đoạn thí điểm.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu gồm văn bản quy phạm pháp luật, Báo cáo số 44/BC-TANDTC ngày 02/10/2021 của Tòa án nhân dân tối cao, Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Xét xử trực tuyến vụ án hình sự - Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm của các nước" (2022), các bài viết trên Tạp chí Tòa án, Báo Công lý và thông tin vụ án thực tế từ cổng thông tin Tòa án, Viện kiểm sát các tỉnh, thành phố.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự trong tố tụng hình sự

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận căn bản, làm rõ bản chất và xây dựng định nghĩa khoa học về xét xử trực tuyến vụ án hình sự: là hoạt động tố tụng do Tòa án có thẩm quyền tổ chức tại phòng xử án, sử dụng thiết bị điện tử kết nối mạng, cho phép người tham gia tố tụng tham gia tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn bảo đảm theo dõi đầy đủ âm thanh, hình ảnh và thực hiện liên tục, công khai các hành vi tố tụng vào cùng thời điểm.

Tác giả phân tích các đặc điểm chung của hoạt động xét xử (áp dụng pháp luật bảo vệ trật tự hiến pháp, bảo vệ công lý, thực hiện theo trình tự chặt chẽ, gắn liền với hoạt động tiền tư pháp và bổ trợ tư pháp) và các đặc thù của xét xử trực tuyến. Điểm hạn chế lớn nhất được chỉ ra là việc khó đánh giá ngôn ngữ cơ thể, tâm lý, cảm xúc của đương sự qua màn hình, gây ảnh hưởng nhất định đến việc hình thành niềm tin nội tâm của Thẩm phán và Hội đồng xét xử. Ý nghĩa của xét xử trực tuyến được làm rõ qua bốn khía cạnh: bảo đảm tiến độ, giải quyết án tồn đọng; tiết kiệm chi phí, thời gian của người dân; xử lý nhân văn các tình huống đặc biệt (như bảo vệ nạn nhân là trẻ em bị xâm hại); tiết kiệm từ 10% đến 15% chi phí hoạt động của Tòa án theo ước tính của các chuyên gia.

Khóa luận phân tích mô hình xét xử trực tuyến tại bốn quốc gia để rút ra kinh nghiệm:

Quốc gia	Mô hình & Cơ sở pháp lý tiêu biểu	Đặc điểm tổ chức & Ứng dụng công nghệ
Trung Quốc	Tòa án Internet (Hàng Châu 2017, Bắc Kinh & Quảng Châu 2018); Quy tắc tố tụng trực tuyến (17/06/2021).	Số hóa toàn trình từ thụ lý, tống đạt, cung cấp chứng cứ đến xét xử; áp dụng nhận diện khuôn mặt, nhận dạng giọng nói, quét mã QR ký biên bản, ứng dụng Big Data và AI.
Hoa Kỳ	Khuyến nghị của CCJ/COSCA (2006); Quy chế tư pháp Texas (09/2020); áp dụng tại 38 tiểu bang và Tòa án tối cao từ 03/2020.	Phiên điều trần ảo (Virtual Hearings) qua Zoom hoặc điện thoại; nộp và công chứng hồ sơ điện tử; áp dụng mô hình "xét xử hỗn hợp" (kết hợp trực tiếp và từ xa theo sự đồng thuận của đương sự).
Hàn Quốc	Quy tắc xử lý nghiệp vụ xét xử trực tuyến số 1753 (hiệu lực 22/07/2020).	Hệ thống truyền hình hội nghị chuyên dụng; trại tạm giam có phòng xử riêng màn hình lớn kết nối Tòa án; chuyển đổi giọng nói thành văn bản biên bản; cấp tài khoản cho đương sự ở xa.
Singapore	Quy chuẩn phòng xử án tại Tòa án tối cao.	Trang bị thiết bị Infocomm di động, máy chiếu vật thể 3D, hệ thống trợ thính telecoil cho người khiếm thính; kết nối thiết bị cá nhân của luật sư với màn hình trình chiếu.

Về quy định pháp luật Việt Nam, tác giả phân tích tiêu chí lựa chọn vụ án theo Nghị quyết số 33/2021/QH15: chỉ áp dụng cho vụ án sơ thẩm, phúc thẩm có tình tiết đơn giản, tài liệu chứng cứ rõ ràng; loại trừ tuyệt đối các vụ án liên quan đến bí mật nhà nước (theo Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2018), các tội xâm phạm an ninh quốc gia (Chương XIII BLHS) và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh (Chương XXVI BLHS). Về tổ chức, phiên tòa gồm điểm cầu trung tâm tại trụ sở Tòa án (tuân thủ Thông tư 01/2017/TT-TANDTC và Quyết định 50/QĐ-TANDTC) và kết nối tối đa không quá 03 điểm cầu thành phần (tại cơ sở giam giữ hoặc địa điểm do Tòa án chỉ định).

Chương 2: Thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến và giải pháp nâng cao

Chương 2 tổng kết thực tiễn triển khai thí điểm tại các Tòa án địa phương trong nửa đầu năm 2022. Các phiên tòa bước đầu bảo đảm trật tự, đúng quy định, giảm tải áp lực trích xuất bị cáo:

Địa phương	Thời gian	Vụ án / Bị cáo	Tội danh & Kết quả xét xử
Hà Tĩnh (Thạch Hà)	07/04/2022	Nguyễn Trí Hòa	Tàng trữ & Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 249, 255 BLHS); tuyên phạt 9 năm tù.
Thừa Thiên Huế (TP. Huế)	29/04/2022	Phan Ri; Lê Phan Đại Dương và đồng phạm	Cướp giật tài sản; Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (02 vụ án mở tại điểm cầu Nhà tạm giữ Công an TP. Huế).
TP. Hồ Chí Minh (Bình Chánh)	20/05/2022	Đặng Văn Bửu, Nguyễn Thành Xuyên	Cưỡng đoạt tài sản; tuyên phạt Bửu 2 năm 6 tháng tù, Xuyên 1 năm 6 tháng tù.
Bình Dương	18/03/2022	Vụ án hình sự ít người tham gia	Xét xử kết nối điểm cầu trung tâm với Trại tạm giam (phòng xử 10m2) và Viện kiểm sát.
Bình Định	24/03/2022	Lê Minh Hiếu	Trộm cắp tài sản (điểm cầu Trại tạm giam Công an tỉnh).
Bạc Liêu	26/05/2022	Mai Văn Thanh (Phúc thẩm)	Cướp giật tài sản (khoản 2 Điều 171 BLHS); HĐXX chấp nhận kháng cáo, sửa án từ 3 năm 6 tháng xuống 2 năm 6 tháng tù.
An Giang	05/05/2022	Lê Văn Cảnh (Phúc thẩm)	Trộm cắp tài sản; HĐXX bác kháng cáo, giữ nguyên bản án sơ thẩm.
Tiền Giang	24/05/2022	Bùi Thanh Hùng	Giết người (kết nối 03 điểm cầu: TAND tỉnh, Trại tạm giam, UBND xã Bình Phan).

Từ thực tiễn, tác giả chỉ ra các vấn đề phát sinh:

• Hạ tầng kỹ thuật, đường truyền mạng chưa đồng bộ, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa; vướng mắc trong việc trích xuất khi bị cáo bị giam tại trại tạm giam thuộc địa bàn khác (ví dụ: TAND huyện Cần Giờ gửi phạm nhân tại Trại tạm giam T30 Công an TP.HCM);
• Tiêu chí lựa chọn vụ án còn mơ hồ. Điển hình, TAND tỉnh Kon Tum đưa ra xét xử trực tuyến vụ án "Mua bán trái phép chất ma túy" và tuyên phạt bị cáo 20 năm tù (khoản 4 Điều 251 BLHS) — đây là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng theo Điều 9 BLHS, cho thấy sự thiếu thống nhất với tiêu chí "vụ án có tình tiết đơn giản";
• Trở ngại trong nguyên tắc tranh tụng, việc thẩm định chứng cứ trực tiếp theo Điều 250 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, quản lý việc cách ly người làm chứng và giá trị pháp lý của chữ ký điện tử;
• Xung đột với nguyên tắc xét xử công khai (Điều 25 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015) khi các phiên tòa trực tuyến vô hình trung bị thu hẹp thành phần tham dự, thiếu cơ chế cho công chúng theo dõi.

Khóa luận đề xuất các nhóm giải pháp:

1. Hoàn thiện pháp luật: Bổ sung chế định xét xử trực tuyến vào Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 thay vì chỉ dừng lại ở Nghị quyết tạm thời; quy định cụ thể quyền từ chối của đương sự và cơ chế xét xử hỗn hợp; bổ sung tiêu chí loại trừ (không xử trực tuyến các vụ án tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, tội phạm xâm hại tình dục - nhất là xâm hại tình dục trẻ em, vụ án có dư luận xã hội lớn);
2. Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành: Xác định rõ tên gọi và thẩm quyền của cán bộ cơ sở giam giữ là "lực lượng hỗ trợ tư pháp" theo Thông tư số 46/2020/TT-BCA; hoàn thiện quy trình giao nhận bản án điện tử bảo đảm thời hạn kháng cáo;
3. Đảm bảo nguyên tắc xét xử công khai: Quy định rõ trường hợp công khai, phát sóng trực tiếp trên cổng thông tin điện tử của Tòa án cho người dân theo dõi;
4. Nâng cấp hạ tầng công nghệ: Xây dựng đường truyền internet chuyên dụng bảo mật riêng cho ngành Tòa án, huy động nguồn lực xã hội hóa để trang bị đồng bộ thiết bị kỹ thuật cho các phòng xử án.

Kết quả nghiên cứu và đóng góp

Khóa luận đã đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn với các dữ kiện thực chứng:

• Khái quát hóa và xây dựng định nghĩa khoa học hoàn chỉnh về xét xử trực tuyến trong tố tụng hình sự Việt Nam, khắc phục điểm hạn chế về mặt diễn đạt ("trực tiếp theo dõi") trong văn bản quy phạm pháp luật hiện hành;
• Tổng hợp và so sánh chi tiết kinh nghiệm xây dựng Tòa án điện tử của 04 quốc gia (Trung Quốc với 03 Tòa án Internet; Hoa Kỳ với 38 tiểu bang; Hàn Quốc với Quy tắc 1753; Singapore với trang bị phòng xử án thông minh);
• Phân tích thực chứng 08 vụ án hình sự xét xử trực tuyến tại các Tòa án địa phương (Thạch Hà, Huế, Bình Chánh, Bình Dương, Bình Định, Bạc Liêu, An Giang, Tiền Giang) và phân tích trường hợp áp dụng bất cập tại TAND tỉnh Kon Tum (tuyên phạt 20 năm tù đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng);
• Đóng góp hệ thống giải pháp lập pháp cụ thể: Kiến nghị sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, phân định rõ giới hạn chỉ áp dụng xét xử trực tuyến đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng có tình tiết rõ ràng, chuẩn hóa tư cách "lực lượng hỗ trợ tư pháp" theo Thông tư 46/2020/TT-BCA và đề xuất thiết lập hạ tầng mạng chuyên dùng bảo mật cho ngành tư pháp.

So với các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu là các bài viết riêng lẻ, góc nhìn cá nhân hoặc kỷ yếu hội thảo phân tích kinh nghiệm quốc tế đơn thuần, công trình này là nghiên cứu có tính hệ thống, kết hợp giữa lý luận pháp lý tố tụng hình sự với việc khảo sát các số liệu thực tế đầu tiên sau khi Nghị quyết số 33/2021/QH15 đi vào cuộc sống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận có một số hạn chế do đặc thù thời điểm nghiên cứu:

• Dữ liệu thực tiễn tập trung chủ yếu vào giai đoạn đầu triển khai thí điểm (nửa đầu năm 2022), số lượng phiên tòa trực tuyến được tổ chức chưa nhiều và chưa bao quát hết tất cả các Tòa án trên phạm vi toàn quốc;
• Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các vụ án hình sự, chưa đi sâu phân tích toàn diện việc xét xử trực tuyến trong các lĩnh vực tố tụng dân sự, kinh doanh thương mại và hành chính.

Hướng nghiên cứu mở rộng tiếp theo bao gồm: Đánh giá tác động toàn diện khi mở rộng xét xử trực tuyến sang các loại án khác; nghiên cứu sâu về các rủi ro bảo mật thông tin, an ninh mạng và giải pháp kỹ thuật chuyên biệt cho việc quản lý, xác thực chứng cứ điện tử trong quá trình xét xử.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Luật, Luật Tố tụng hình sự và Khoa học Tư pháp trong việc thực hiện các đề tài nghiên cứu về Tòa án điện tử, chuyển đổi số tư pháp và cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Đối với các cán bộ thực tiễn (Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên, Luật sư và cán bộ quản lý cơ sở giam giữ), nội dung khóa luận cung cấp bức tranh tổng thể về quy trình tổ chức, các yêu cầu kỹ thuật cần thiết tại các điểm cầu, cũng như nhận diện trước các tình huống vướng mắc về mặt tố tụng để chủ động phối hợp liên ngành hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo Nghị quyết số 33/2021/QH15, những loại vụ án hình sự nào tuyệt đối không được đưa ra xét xử trực tuyến? Theo Nghị quyết số 33/2021/QH15, Tòa án không được tổ chức phiên tòa trực tuyến đối với 03 nhóm vụ án: (1) Vụ án hình sự liên quan đến bí mật nhà nước; (2) Vụ án hình sự về một trong các tội xâm phạm an ninh quốc gia (quy định tại Chương XIII Bộ luật Hình sự); (3) Vụ án hình sự về một trong các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh (quy định tại Chương XXVI Bộ luật Hình sự).

2. Một phiên tòa hình sự trực tuyến theo Thông tư liên tịch số 05/2021 được kết nối tối đa bao nhiêu điểm cầu và thành phần tại các điểm cầu gồm những ai? Một phiên tòa trực tuyến chỉ được kết nối tối đa không quá 03 điểm cầu thành phần với điểm cầu trung tâm. Điểm cầu trung tâm đặt tại phòng xử án của Tòa án (gồm Hội đồng xét xử, Thư ký, Kiểm sát viên). Điểm cầu thành phần đặt tại cơ sở giam giữ (gồm bị cáo, cán bộ chiến sĩ cơ sở giam giữ, cảnh sát hỗ trợ tư pháp) hoặc địa điểm khác do Tòa án quyết định (gồm bị hại, đương sự, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi hợp pháp).

3. Tác giả đã chỉ ra bất cập gì từ vụ án mua bán ma túy tại Tòa án nhân dân tỉnh Kon Tum khi đối chiếu với tiêu chí vụ án đơn giản? Tại TAND tỉnh Kon Tum, Hội đồng xét xử đã xử trực tuyến và tuyên phạt bị cáo 20 năm tù về tội "Mua bán trái phép chất ma túy" theo điểm b khoản 4 Điều 251 BLHS. Theo Điều 9 BLHS, đây là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có tính chất nguy hiểm rất lớn cho xã hội. Việc đưa một vụ án có khung hình phạt nặng và tính chất đặc biệt nghiêm trọng ra xét xử trực tuyến cho thấy sự thiếu thống nhất, mơ hồ trong việc hiểu và áp dụng tiêu chí "vụ án có tình tiết, tính chất đơn giản".

4. Khóa luận kiến nghị điều chỉnh như thế nào về vị trí của cán bộ cơ sở giam giữ tại điểm cầu thành phần? Khóa luận chỉ ra rằng khoản 3 Điều 13 Thông tư liên tịch số 05/2021 xếp cán bộ, chiến sĩ cơ sở giam giữ là "người tham gia tố tụng khác" là chưa chuẩn xác về bản chất nhiệm vụ. Tác giả kiến nghị cần định danh chung lực lượng này là "lực lượng hỗ trợ tư pháp" để phù hợp với chức năng bảo vệ phiên tòa, quản lý bị cáo và thống nhất với quy định tại Thông tư số 46/2020/TT-BCA của Bộ Công an.

5. Mô hình xét xử trực tuyến của những quốc gia nào được tác giả phân tích và rút ra bài học kinh nghiệm? Khóa luận đã phân tích kinh nghiệm của 04 quốc gia: Trung Quốc (mô hình 03 Tòa án Internet và Quy tắc tố tụng trực tuyến năm 2021); Hoa Kỳ (phiên điều trần ảo tại 38 tiểu bang và mô hình xét xử hỗn hợp); Hàn Quốc (Quy tắc 1753 và phòng xử chuyên dụng tại trại tạm giam); Singapore (hạ tầng kỹ thuật phòng xử án thông minh, thiết bị Infocomm di động và hỗ trợ người khiếm thính).

Kết luận

Khóa luận "Xét xử trực tuyến các vụ án hình sự tại Việt Nam" đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, phân tích chuẩn xác khung pháp lý thực định và tổng kết thực tiễn thí điểm xét xử trực tuyến tại nhiều Tòa án địa phương trong giai đoạn 2021 - 2022. Công trình đã làm rõ những ưu thế vượt trội về tiết kiệm nguồn lực, bảo đảm tiến độ tố tụng cũng như nhận diện thẳng thắn các hạn chế về cơ sở vật chất, sự mơ hồ trong tiêu chí chọn án và nguy cơ ảnh hưởng đến nguyên tắc tranh tụng, xét xử công khai. Các đề xuất hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự, xây dựng mạng chuyên dùng và quy chế phối hợp liên ngành trong khóa luận mang giá trị đóng góp thiết thực cho tiến trình cải cách tư pháp và mục tiêu xây dựng Tòa án điện tử tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự trong tố tụng hình sự. Chương 2: Thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về xét xử trực tuyến và giải pháp nâng cao. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Một số vấn đề lý luận về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự 1.

Khái niệm về xét xử trực tuyến các vụ án hình sự Về mặt lý luận, có 4 loại vi phạm pháp luật là vi phạm dân sự, vi phạm hành chính, vi phạm kỷ luật và vi phạm hình sự. Trong đó, vi phạm hình sự là hành vi trái pháp luật được quy định trong pháp luật hình sự, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại những quan hệ xã hội quan trọng nhất, theo quy định của pháp luật phải bị xử lý hình sự.1 Vi phạm hình sự là loại vi phạm pháp luật có mức độ nguy hiểm và gây hậu quả nặng nề nhất. Theo quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, một người có hành vi vi phạm pháp luật nói chung hay vi phạm hình sự nói riêng được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.2 Theo quy trình trình tự tố tụng đó, xét xử là thủ tục không thể thiếu, trong đó, phiên tòa là hình thức hoạt động xét xử của Tòa án. Thông thường các vụ án được đưa ra xét xử công khai, trực tiếp tại phiên tòa, đồng thời, xét xử trực tuyến là một hình thức đã xuất hiện trong pháp luật của nhiều quốc gia.

Trong thời đại công nghệ số các nước có nền khoa học công nghệ phát triển đã chú trọng tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tư pháp. Từ cung cấp dịch vụ hành chính tư pháp trực tuyến; tống đạt điện tử; cung cấp, tiếp nhận chứng cứ điện tử, trực tuyến… đến xét xử trực tuyến đều được các quốc gia này thực hiện một cách thường xuyên và dần thay thế hoạt động tố tụng truyền thống. Để hiểu xét xử trực tuyến là gì cần hiểu xét xử là gì. Theo từ điển Luật học, xét xử “là hoạt động đặc trưng, là chức năng, nhiệm vụ của các tòa án.

Các tòa án là những cơ quan duy nhất của một nước được đảm nhiệm chức năng xét xử. Mọi bản án do các tòa án tuyên đều phải qua xét xử. Không một ai có thể bị buộc tội mà không qua xét xử của các tòa án và kết quả xét xử phải được công bố bằng bản án. Phân theo nội dung xét xử có: xét xử tội phạm hình sự, xét xử tranh chấp dân sự, xét xử 1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, Chủ biên Nguyễn Minh Đoan, Nguyễn Văn Năm; Nguyễn Văn Động, tr.427 2 Điều 31 Hiến pháp 2013 6 khiếu kiện hành chính, xét xử tranh chấp lao động.

Phân theo cấp độ xét xử có: xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, xét xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm, xét xử giám đốc thẩm, xét xử tái thẩm. Khi xét xử các tòa án phải tuân theo các nguyên tắc: thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; tòa án nhân dân xét xử công khai, trừ trường hợp do luật định; tòa án nhân dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số”3. Theo đó, phiên tòa xét xử trực tuyến được hiểu là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án, có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng, cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn bảo đảm trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai, vào cùng một thời điểm 4. Ở Hàn Quốc, theo Quy tắc xử lý nghiệp vụ xét xử trực tuyến số 1753, có hiệu lực từ ngày 22/7/2020, “Xét xử trực tuyến là việc tiến hành xét xử mà một phần hoặc toàn bộ các bên liên quan trong vụ án không trực tiếp đến phòng xét xử mà tham gia phiên tòa tại địa điểm từ xa được trang bị thiết bị truyền dẫn đồng thời tín hiệu hình ảnh và âm thanh cùng lúc”5.

Theo hướng dẫn của Tòa án tối cao bang Victoria (Australia), “xét xử trực tuyến được hiểu là phiên xét xử được tổ chức bởi các phương tiện nghe nhìn mà không cần sự có mặt trực tiếp của người tham dự”6. Khái niệm này tuy có sự diễn đạt ngắn gọn nhưng nội hàm của nó cũng khá tương đồng với khái niệm xét xử trực tuyến trong pháp luật Hàn Quốc mà tác giả đã phân tích ở trên. 3 Từ điển Luật học, NXB.Đại học Bách Khoa, NXB.576 4 Nguyễn Thị Hồng Anh, Nguyễn Vũ Trang Nhung, Tô Hoàng Yến Nhi, Xét xử trực tuyến: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam https://tapchitoaan.vn/bai-viet/nghien-cuu/xet-xu-truc-tuyen-kinh-nghiem-quoc- te-va-bai-hoc-cho-viet-nam5907.html, (22/6/2022) 5 Theo Tòa án nhân dân tối cao, Hồ sơ trình Dự thảo Nghị quyết về tổ chức phiên tòa trực tuyến, Phụ lục số 03: Tài liệu tham khảo về Tòa án điện tử của Hàn Quốc, 6 Nguyên văn tiếng Anh: A virtual hearing is a court hearing conducted by audio-visual means, where cases are progressed without the need for participants to attend the Court in person, https://www.au/law-and-practice/virtual-hearings/virtual-hearings-glossary (26/06/2022) 7 Theo TS. Hoàng Minh Đức và Ths Nguyễn Phan Trung Anh, “Xét xử trực tuyến là phương thức xét xử gồm một chuỗi quy trình và thiết bị thực hiện công tác xét xử trong đó những người tham gia phiên tòa có thể giao tiếp với nhau qua mạng (không cần phải có mặt tại phòng xử án).

Xét xử trực tuyến sử dụng kết nối mạng để thực hiện công tác xét xử. Mọi hoạt động như xem xét chứng cứ, tài liệu, xét hỏi, tranh luận. đều được thực hiện trực tuyến qua thiết bị kết nối mạng (thường là máy tính) với một máy chủ có lưu giữ sẵn toàn bộ tài liệu và phần mềm cần thiết để thực hiện công tác xét xử”.7 Theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tại khoản 2 Điều 1 Nghị quyết 33/2021/QH15 của Quốc hội ngày 21/11/2021 đã đưa ra khái niệm về phiên Tòa trực tuyến: “Phiên tòa trực tuyến là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án, có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng, cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn đảm bảo trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai vào cùng một thời điểm”. Khái niệm này được xây dựng dựa trên các dấu hiệu đặc trưng sau đây: Một là, phiên tòa trực tuyến về bản chất là một phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án của Tòa án.

Phiên tòa này có thể có nhiều điểm cầu, nhưng điểm cầu trung tâm được tổ chức tại phòng xử án của Tòa án. Điều này có ý nghĩa quan trọng đảm bảo tính quyền uy, sự tôn nghiêm trong hoạt động xét xử của Tòa án. Hai là, phiên tòa trực tuyến cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định. Đây là đặc điểm để phân biệt phiên tòa xét xử trực tuyến với phiên tòa xét xử trực tiếp.

Việc xét xử trực tuyến được hiểu là một phần hoặc toàn bộ các bên liên quan trong vụ án không trực tiếp đến phòng xét xử mà tham gia phiên tòa tại các địa điểm từ xa do Tòa án quyết định. Đây là đặc điểm khác biệt để phân biệt xét xử trực tuyến với xét xử trực tiếp. Theo đó, việc xét xử trực tiếp thì các bên liên quan phải có mặt 7 Hoàng Minh Đức, Nguyễn Phan Trung Anh, “Quy định của pháp luật một số nước trên thế giới về xét xử trực tuyến và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học Xét xử trực tuyến Vụ án hình sự những vấn đề lý luận và kinh nghiệm của các nước. 8 trực tiếp tại phiên tòa.

Sự có mặt của các bên liên quan tại phiên tòa là cơ sở để Tòa án tiến hành hoạt động xét xử hợp pháp, nếu có người vắng mặt tại phiên tòa có thể dẫn đến việc Tòa án phải hoãn phiên tòa. Ba là, phiên tòa có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng để những người tham gia tố tụng tại địa điểm khác (không phải phòng xử án) vẫn trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai vào cùng một thời điểm. Qua các khái niệm trên, có thể nhận thấy khái niệm về xét xử trực tuyến trong văn bản trên đã tương đối hoàn thiện. Khái niệm về xét xử trực tuyến đã được xây dựng dựa trên các đặc điểm trực trưng của nó.

Tuy nhiên, tác giả nhận thấy, trong khái niệm này còn chưa xác định rõ chủ thể tổ chức phiên tòa là ai? Tác giả cho rằng, hoạt động xét xử hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện bởi Tòa án có thẩm quyền, vì vậy, trong khái niệm về hoạt động này cần dựa trên dấu hiệu về mặt chủ thể tiến hành hoạt động. Mặt khác, tác giả cho rằng khái niệm này sử dụng thuật ngữ “trực tiếp” trong đoạn “…cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn đảm bảo trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai vào cùng một thời điểm” là chưa phù hợp. Bởi vì, theo từ điển tiếng Việt, “trực tiếp được hiểu là tiếp xúc thẳng, không qua khâu trung gian”8.