Bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại Thủ Đức

Luận án tiến sĩ nghiên cứu bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự từ thực tiễn quận, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Hiền Lương
• Người hướng dẫn: TS. Lê Nguyên Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Của Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội Trong Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Từ Thực Tiễn Quận Thủ Đức, Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm
• 1.2. Khái niệm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm
• 1.3. Đặc điểm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm
• 1.4. Nội dung bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.4.1. Bảo đảm bằng pháp luật
• 1.4.2. Bảo đảm bằng hoạt động thực tiễn xét xử sơ thẩm
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 2.1. Bảo đảm nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.2. Bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện, bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.3. Bảo đảm quyền bào chữa
• 2.4. Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm của người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.4.1. Bảo đảm giữ bí mật cá nhân
• 2.5. Bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện, nhà trường, tổ chức
• 2.6. Các yếu tố bảo đảm thực hiện quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành
• 2.6.1. Bảo đảm về mặt tổ chức
• 2.6.2. Bảo đảm về mặt pháp lý
• 2.6.3. Bảo đảm về mặt nhận thức
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ TẠI QUẬN THỦ ĐỨC VÀ GIẢI PHÁP
• 3.1. Thực tiễn bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại quận Thủ Đức
• 3.2. Những kết quả đạt được
• 3.3. Những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân
• 3.4. Giải pháp bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nhìn từ thực tiễn quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh
• 3.4.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật
• 3.4.2. Giải pháp tổ chức, thực hiện pháp luật tố tụng hình sự về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 3.4.3. Giải pháp kiểm sát, giám sát, tuyên truyền
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm

Người dưới 18 tuổi là nhóm đối tượng chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần. Họ thường có nhận thức xã hội chưa hoàn thiện, dễ bị tác động và lôi kéo vào hành vi vi phạm pháp luật. Trong quá trình tố tụng hình sự, người dưới 18 tuổi thường phải đối mặt với nhiều áp lực từ việc tiếp xúc với các cơ quan tố tụng, điều này có thể dẫn đến việc họ không khai báo đúng sự thật. Do đó, pháp luật hình sự đã quy định riêng về năng lực trách nhiệm của nhóm đối tượng này. Việc bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi trong xét xử sơ thẩm không chỉ nhằm mục đích răn đe mà còn hướng đến giáo dục và tạo cơ hội cho họ sửa chữa sai lầm. Điều này thể hiện rõ trong các quy định của Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam, nơi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi cho người chưa thành niên trong quá trình xét xử.

1.1. Khái niệm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm

Bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi trong xét xử sơ thẩm được hiểu là việc tạo điều kiện để họ thực hiện các quyền lợi mà pháp luật công nhận. Điều này bao gồm quyền được bào chữa, quyền được bảo vệ danh dự và nhân phẩm, cũng như quyền được tham gia vào quá trình tố tụng. Theo quy định của pháp luật, người dưới 18 tuổi phạm tội cần được đối xử một cách nhân đạo và công bằng, nhằm đảm bảo rằng họ không bị tổn thương về mặt tâm lý trong quá trình xét xử. Việc bảo đảm quyền lợi cho nhóm đối tượng này không chỉ là trách nhiệm của cơ quan tố tụng mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội, nhằm tạo ra một môi trường pháp lý thân thiện và hỗ trợ cho sự phát triển của họ.

II. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm

Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã có những quy định cụ thể nhằm bảo đảm quyền lợi cho người dưới 18 tuổi phạm tội. Các quy định này bao gồm nguyên tắc tiến hành tố tụng thân thiện, bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Điều này thể hiện qua việc quy định rõ ràng về quyền bào chữa, quyền được bảo vệ sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Hệ thống pháp luật cũng yêu cầu các cơ quan tố tụng phải thực hiện các thủ tục tố tụng một cách công bằng và minh bạch, nhằm bảo vệ quyền lợi cho người dưới 18 tuổi. Việc thực hiện các quy định này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi cho người chưa thành niên mà còn góp phần nâng cao ý thức pháp luật trong xã hội.

2.1. Bảo đảm nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

Nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được quy định nhằm bảo vệ quyền lợi và lợi ích của họ. Điều này bao gồm việc đảm bảo rằng các thủ tục tố tụng diễn ra trong một môi trường thân thiện, không gây áp lực tâm lý cho người chưa thành niên. Các cơ quan tố tụng cần phải chú ý đến đặc điểm tâm lý của nhóm đối tượng này, từ đó áp dụng các biện pháp phù hợp để bảo vệ quyền lợi của họ trong suốt quá trình xét xử. Việc thực hiện nguyên tắc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi cho người dưới 18 tuổi mà còn góp phần nâng cao tính công bằng trong hệ thống tư pháp.

III. Thực tiễn bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại quận Thủ Đức

Thực tiễn bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội tại quận Thủ Đức cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Các cơ quan tố tụng đã có những nỗ lực trong việc áp dụng các quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi cho người chưa thành niên. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trường hợp quyền lợi của họ chưa được thực hiện đầy đủ. Những hạn chế này có thể xuất phát từ việc thiếu nhận thức của các cán bộ tố tụng về tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi cho người dưới 18 tuổi. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, bao gồm việc nâng cao nhận thức và đào tạo cho các cán bộ làm công tác tố tụng.

3.1. Những kết quả đạt được

Trong thời gian qua, quận Thủ Đức đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo đảm quyền lợi cho người dưới 18 tuổi phạm tội. Các vụ án hình sự liên quan đến nhóm đối tượng này đã được xử lý một cách công bằng và minh bạch hơn. Các cơ quan tố tụng đã chú trọng đến việc áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền lợi cho người chưa thành niên, từ đó giúp họ có cơ hội sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng. Những kết quả này không chỉ góp phần nâng cao ý thức pháp luật trong xã hội mà còn tạo ra một môi trường pháp lý thân thiện cho người dưới 18 tuổi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 2015 đến 2019, quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh đã chứng kiến sự gia tăng phức tạp của các vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi phạm tội. Với vị trí là cửa ngõ phía đông bắc của thành phố, quận Thủ Đức có nhiều đặc điểm kinh tế - xã hội đa dạng, bao gồm sự phát triển nhanh chóng của các khu dân cư tự phát, khu công nghiệp và trường đại học, dẫn đến sự phân hóa về trình độ dân trí và tỷ lệ học sinh không đến trường chiếm tỷ lệ đáng kể. Điều này tạo ra những thách thức lớn trong công tác bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm tại quận Thủ Đức, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử sơ thẩm tại địa phương trong khoảng thời gian 2015-2019. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền của nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này, đồng thời hỗ trợ công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về quyền con người và lý thuyết về tố tụng hình sự thân thiện với người dưới 18 tuổi. Lý thuyết quyền con người nhấn mạnh việc bảo vệ các quyền cơ bản của cá nhân, đặc biệt là nhóm trẻ em và vị thành niên, dựa trên các công ước quốc tế như Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em năm 1989. Lý thuyết tố tụng hình sự thân thiện tập trung vào việc xây dựng thủ tục tố tụng phù hợp với tâm lý, nhận thức và đặc điểm phát triển của người dưới 18 tuổi, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất cho họ trong quá trình xét xử.

Các khái niệm chính bao gồm: quyền con người, quyền trẻ em, nguyên tắc tiến hành tố tụng thân thiện, quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý, và nguyên tắc bảo mật thông tin cá nhân. Ngoài ra, mô hình phòng xét xử thân thiện được áp dụng nhằm tạo môi trường xét xử phù hợp, giảm thiểu áp lực tâm lý cho người dưới 18 tuổi phạm tội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân tích, so sánh, tổng hợp, thống kê và nghiên cứu vụ án điển hình. Nguồn dữ liệu chính bao gồm hồ sơ xét xử các vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi phạm tội tại quận Thủ Đức trong giai đoạn 2015-2019, các văn bản pháp luật liên quan, cùng các báo cáo và tài liệu khoa học pháp lý.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các vụ án hình sự sơ thẩm có người dưới 18 tuổi phạm tội được Tòa án nhân dân quận Thủ Đức thụ lý và giải quyết trong khoảng thời gian trên. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ các vụ án liên quan để đảm bảo tính đại diện và toàn diện. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả và phân tích định tính nhằm đánh giá thực trạng bảo đảm quyền và đề xuất giải pháp phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ vụ án có người dưới 18 tuổi phạm tội gia tăng: Số lượng vụ án hình sự có người dưới 18 tuổi phạm tội tại quận Thủ Đức tăng khoảng 15% trong giai đoạn 2015-2019, phản ánh sự phức tạp ngày càng tăng của tình hình tội phạm vị thành niên.

2. Chưa thực hiện triệt để thủ tục tố tụng thân thiện: Mặc dù pháp luật quy định rõ về thủ tục tố tụng thân thiện, nhưng thực tế chỉ khoảng 60% phiên tòa được tổ chức trong phòng xét xử thân thiện hoặc có bố trí phù hợp với tâm lý người dưới 18 tuổi.

3. Quyền bào chữa và trợ giúp pháp lý chưa được đảm bảo đầy đủ: Khoảng 25% người dưới 18 tuổi phạm tội không có người bào chữa hoặc người đại diện hợp pháp tham gia tố tụng, dẫn đến nguy cơ vi phạm quyền bào chữa và ảnh hưởng đến kết quả xét xử.

4. Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn còn lạm dụng: Có tới 30% trường hợp áp dụng biện pháp tạm giam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, trong khi pháp luật khuyến khích sử dụng các biện pháp ngăn chặn ít nghiêm khắc hơn nhằm bảo vệ quyền và sức khỏe của họ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ của một số người tiến hành tố tụng về đặc điểm tâm lý và pháp lý của người dưới 18 tuổi phạm tội. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tỷ lệ không có người bào chữa tại quận Thủ Đức cao hơn mức trung bình, cho thấy cần tăng cường công tác trợ giúp pháp lý. Việc chưa áp dụng rộng rãi phòng xét xử thân thiện cũng làm giảm hiệu quả của thủ tục tố tụng thân thiện, ảnh hưởng đến tâm lý và quyền lợi của người phạm tội vị thành niên.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ các biện pháp ngăn chặn áp dụng, biểu đồ số lượng vụ án theo năm, và bảng thống kê tỷ lệ người dưới 18 tuổi có người bào chữa. Những kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức, kỹ năng của người tiến hành tố tụng nhằm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội được thực thi đầy đủ và hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện pháp luật về thủ tục tố tụng thân thiện: Cần bổ sung quy định chi tiết về tiêu chuẩn và trách nhiệm của người tiến hành tố tụng trong việc bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện, phù hợp với đặc điểm tâm lý người dưới 18 tuổi, đồng thời quy định rõ hơn về phòng xét xử thân thiện và các điều kiện vật chất cần thiết. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Quốc hội, Bộ Tư pháp.

2. Tăng cường công tác đào tạo, tập huấn cho người tiến hành tố tụng: Đào tạo chuyên sâu về tâm lý, pháp luật và kỹ năng xử lý vụ án có người dưới 18 tuổi phạm tội cho thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng thực thi. Thời gian: liên tục hàng năm; chủ thể: Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

3. Mở rộng và nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý: Tăng cường nguồn lực cho Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, đảm bảo người dưới 18 tuổi phạm tội được tiếp cận đầy đủ quyền bào chữa và trợ giúp pháp lý. Thời gian: 1-3 năm; chủ thể: Bộ Tư pháp, các tổ chức luật sư.

4. Kiểm soát chặt chẽ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn: Xây dựng quy trình giám sát và đánh giá việc áp dụng biện pháp tạm giam đối với người dưới 18 tuổi, ưu tiên các biện pháp thay thế nhằm bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của họ. Thời gian: 1 năm; chủ thể: Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ tư pháp và người tiến hành tố tụng: Thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên có thể sử dụng luận văn để nâng cao hiểu biết về quyền và thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, từ đó thực thi công bằng và hiệu quả hơn.

2. Luật sư và trợ giúp viên pháp lý: Tài liệu cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để hỗ trợ người dưới 18 tuổi phạm tội trong quá trình tố tụng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành luật: Luận văn là nguồn tham khảo quý giá cho các nghiên cứu về luật hình sự, tố tụng hình sự và quyền trẻ em, đặc biệt trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức xã hội: Các đơn vị liên quan đến công tác bảo vệ trẻ em, phòng chống tội phạm vị thành niên có thể vận dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách và chương trình hỗ trợ phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Người dưới 18 tuổi phạm tội được bảo đảm những quyền gì trong xét xử sơ thẩm?
   Người dưới 18 tuổi phạm tội được bảo đảm quyền được xét xử thân thiện, quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý, quyền giữ bí mật cá nhân, và quyền có người đại diện tham gia tố tụng. Ví dụ, pháp luật quy định phòng xét xử thân thiện và người tiến hành tố tụng phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

2. Phòng xét xử thân thiện có vai trò như thế nào?
   Phòng xét xử thân thiện giúp giảm áp lực tâm lý, tạo môi trường xét xử phù hợp với người dưới 18 tuổi, giúp họ bình tĩnh, nhận thức đúng sai và dễ dàng tiếp nhận giáo dục. Tại quận Thủ Đức, phòng xét xử thân thiện được bố trí theo mô hình bàn tròn, màu sắc nhẹ nhàng, tạo cảm giác thân thiện.

3. Tại sao quyền bào chữa của người dưới 18 tuổi lại quan trọng?
   Quyền bào chữa giúp người dưới 18 tuổi được bảo vệ pháp lý toàn diện, tránh bị oan sai và đảm bảo nguyên tắc tranh tụng công bằng. Luật Tố tụng Hình sự quy định bắt buộc phải có người bào chữa nếu người dưới 18 tuổi hoặc người đại diện không tự nguyện nhờ.

4. Có những khó khăn gì trong việc thực thi quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội?
   Khó khăn gồm nhận thức hạn chế của người tiến hành tố tụng, thiếu phòng xét xử thân thiện, tỷ lệ người dưới 18 tuổi không có người bào chữa còn cao, và việc áp dụng biện pháp ngăn chặn chưa phù hợp. Điều này ảnh hưởng đến quyền lợi và tâm lý của người phạm tội vị thành niên.

5. Giải pháp nào giúp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền cho người dưới 18 tuổi phạm tội?
   Giải pháp bao gồm hoàn thiện pháp luật, đào tạo chuyên sâu cho người tiến hành tố tụng, mở rộng trợ giúp pháp lý, và kiểm soát việc áp dụng biện pháp ngăn chặn. Ví dụ, đào tạo kỹ năng tâm lý cho thẩm phán giúp họ xử lý vụ án phù hợp hơn với đặc điểm lứa tuổi.

Kết luận

• Luận văn làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm tại quận Thủ Đức, góp phần hoàn thiện lý luận và thực tiễn pháp luật tố tụng hình sự.
• Phân tích chi tiết các quy định pháp luật hiện hành và thực trạng áp dụng, chỉ ra những hạn chế như chưa thực hiện triệt để thủ tục tố tụng thân thiện và quyền bào chữa.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể về hoàn thiện pháp luật, đào tạo, trợ giúp pháp lý và kiểm soát biện pháp ngăn chặn nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền.
• Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội, góp phần phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm vị thành niên.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, giám sát thực thi và mở rộng nghiên cứu sang các địa phương khác để hoàn thiện chính sách và thực tiễn xét xử.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu được khuyến khích tham khảo và ứng dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo đảm quyền cho người dưới 18 tuổi phạm tội trong tố tụng hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm và đặc điểm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm 1. Khái niệm bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm Người dưới 18 tuổi là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần. Những người trong độ tuổi này thường có nhận thức về các vấn đề xã hội chưa đầy đủ; tâm sinh lý chưa ổn định, bản tính hiếu thắng, dễ tự ái, thích thể hiện bản thân, dễ học hỏi khám phá những điều mới nhưng chưa nhận thức được đúng, sai; hành động theo cảm tính, còn thiếu kinh nghiệm và kỹ năng sống nên dễ phát sinh hành động bộc phát, bị kích động, chịu sự xúi giục của người khác dẫn đến hành vi phạm tội.

Sau khi phạm tội, một số người có suy nghĩ hối hận, tâm lý sợ hãi, hoặc rất sợ hãi làm tổn thương về tinh thần nhưng cũng có một số người nhận thức họ trở thành “anh hùng” chứ không phải đã phạm sai lầm. Trong quá trình tố tụng hình sự, người dưới 18 tuổi phạm tội phải gặp, tiếp xúc, trả lời câu hỏi của nhiều “người lạ” là những người THTT. Khi làm việc với cơ quan, người THTT, họ có thể khai báo không đúng sự thật hoặc khai báo theo sự dẫn dắt, mớm cung của người THTT làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật của vụ án, xác định TNHS của chính bản thân họ hoặc những đồng phạm khác. Do đó, luật hình sự có sự phân biệt về năng lực trách nhiệm của người dưới 18 tuổi với người từ đủ 18 tuổi trở lên.

Luật TTHS cũng có quy định riêng về thủ tục tố tụng đối với người 8 luan an dưới 18 tuổi phạm tội. Trong tố tụng hình sự, giai đoạn xét xử sơ thẩm bắt đầu từ khi Viện kiểm sát giao hồ sơ vụ án kèm theo cáo trạng đến Tòa án có thẩm quyền và Tòa án thụ lý vụ án đến khi Toà án ra phán quyết bằng bản án hoặc quyết định sơ thẩm. Hoạt động xét xử vụ án hình sự diễn ra tại phòng xử án hình sự với việc bố trí không gian làm tăng tính uy nghiêm của HĐXX. Vị trí của bị cáo là trung tâm của phòng xử án và có khoảng cách nhất định với vị trí của những người tham gia tố tụng khác.

Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa đa số tập trung vào bị cáo. Bị cáo là trung tâm của toàn bộ phiên tòa; phiên tòa diễn ra công khai sẽ có sự tham gia của nhiều người tham gia tố tụng và người tham dự phiên tòa. Những đặc điểm này dễ gây cho người phạm tội dưới 18 tuổi cảm giác cô độc, xấu hổ, sợ hãi, ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển tâm lý, nhận thức của người phạm tội dưới 18 tuổi. Việc xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.

Vì vậy, cần phải bảo đảm quyền của người dưới 18 tuổi phạm tội để hiện thực hóa mục đích xử lý hình sự, đảm bảo được mục đích, ý nghĩa của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Về tuổi chịu trách nhiệm hình sự, tại Điều 4 Quy tắc Bắc Kinh hướng dẫn rằng, điểm bắt đầu của giới hạn tuổi chịu TNHS không được quy định ở mức quá thấp, phải chú ý tới sự phát triển của cảm xúc, tâm lý và nhận thức của người chưa thành niên. Tức là việc quy định tuổi tối thiểu của TNHS phải đủ cao để đảm bảo trẻ em đã nhận thức được tính chất nguy hiểm trong hành vi phạm tội thì mới có thể phải chịu TNHS. Trên thực tế, tuổi tối thiểu của TNHS được quy định rất khác nhau giữa các quốc gia, từ 6 đến 18 tuổi, hoặc không được quy định.

Theo so sánh 9 luan an giữa các quốc gia về tư pháp người chưa thành niên thì quốc gia quy định độ tuổi phải chịu TNHS thấp nhất là 6 tuổi (Mê Hi Cô, Hoa Kỳ), phổ biến nhất là khoảng từ 13 đến 18 tuổi (Bỉ là 16 tuổi; Italia là 14 tuổi; Trung Quốc là 14 tuổi; Colombia là 18 tuổi; Nga là 14 tuổi;…) [59]. BLHS Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định tuổi tối thiểu phải chịu TNHS là từ đủ 14 tuổi (Điều 12). Trong bài viết này, “người dưới 18 tuổi phạm tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự” được hiểu là bị can, bị cáo mà tại thời điểm phạm tội, họ từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Về mặt ngôn ngữ, “bảo đảm” nghĩa là “tạo điều kiện để chắc chắn giữ gìn được, hoặc thực hiện được, hoặc có được những gì cần thiết”.

“bảo đảm quyền” được hiểu là tạo điều kiện để chắc chắn thực hiện được điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi [16]. Thuật ngữ “bảo đảm quyền” trong các bài viết, bài nghiên cứu về khoa học pháp lý được đề cập rất nhiều nhưng vẫn chưa có một khái niệm hoàn chỉnh. Theo tác giả Trần Thanh Hương, khi phân tích về khái niệm “bảo đảm quyền tự do công dân”, tác giả cho rằng khái niệm bảo đảm quyền trong khoa học pháp lý được hiểu là các điều kiện khách quan và phương tiện (công cụ) tổ chức và các công cụ khác không chỉ là nhằm mục đích công bố, ghi nhận về mặt pháp lý các quyền và tự do cơ bản của công dân mà còn nhằm mục đích bảo vệ các quyền, tự do cơ bản đó một cách toàn diện và thực thi chúng trong cuộc sống [15]. Tác giả đồng ý với quan điểm này, bởi lẽ, khái niệm do tác giả Trần Thanh Hương đưa ra phản ánh được đầy đủ ý nghĩa về mặt ngôn ngữ cũng như tính chất pháp lý của bảo đảm quyền.

Từ đó, có thể khái quát chung, bảo đảm quyền trong khoa học pháp lý được hiểu là các điều kiện khách quan và phương tiện (công cụ) tổ chức và các công cụ khác không 10 luan an chỉ là nhằm mục đích công bố, ghi nhận về mặt pháp lý về quyền mà còn nhằm mục đích bảo vệ các quyền đó một cách toàn diện và thực thi chúng trong cuộc sống. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy về cách đối xử đối với người phạm lỗi là “làm sao cho phần tốt trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu bị mất dần đi” [21], “ta phải nhận thức được rằng, đã là con Lạc, cháu Hồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc, đối với đồng bào lạc lối, lạc đường, ta phải lấy tình thân ái mà cảm hóa họ” [22], thể hiện tư tưởng bao dung với người lầm lỗi, lấy nhân nghĩa để cảm hóa, lấy khoan hồng để đối xử, giúp đỡ người phạm tội làm lại cuộc đời, trở thành người tốt. Quan điểm chỉ đạo của Đảng về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác cải cách tư pháp được nêu tại Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị là “Công tác tư pháp phải thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng,. phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế; giữ vững bản chất của Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân”, “Công tác tư pháp phải ngăn ngừa có hiệu quả và xử lý kịp thời, nghiêm minh các loại tội phạm hình sự.

Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Ban chấp hành Trung ương đưa ra mục tiêu cải cách tư pháp là “Xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao” với phương hướng “hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, bảo đảm tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người”; nhiệm vụ “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm 11 luan an tội”, “Tổ chức thực hiện tốt các điều ước quốc tế mà Nhà nước ta đã tham gia. Chủ trương, đường lối đúng đắn này tiếp tục được nhắc lại tại Văn kiện Đại hội đảng toàn quốc lần thứ XII [9]. Những văn kiện pháp lý quốc tế và công ước quốc tế về quyền con người, quyền trẻ em liên quan đến lĩnh vực tư pháp hình sự mà Việt Nam đã tham gia có thể kể đến những văn bản sau: Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền năm 1948; Tuyên ngôn của Liên Hợp quốc về quyền trẻ em năm 1959; Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em năm 1989; Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên năm 1985 (Quy tắc Bắc Kinh); Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên (Hướng dẫn Riát); Quy tắc của Liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua năm 1990; Tuyên ngôn thế giới về sự sống còn, bảo vệ và phát triển của trẻ em năm 1990. Tinh thần chung của các văn bản trên tập trung vào nội dung trẻ em là chủ thể cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, cần được bảo vệ về mặt pháp lý.

Đối với những người chưa thành niên vi phạm pháp luật, cần phải có chính sách riêng phù hợp, bảo vệ quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em, đặc biệt là nguyên tắc đối xử thân thiện, quyền giữ bí mật thông tin, quyền bào chữa, và quyền được có người đại diện, người giám hộ tham gia vào quá trình tố tụng. Từ những chủ trương, đường lối đúng đắn của Đảng, kế thừa những quy định tiến bộ của thế giới về quyền con người, quyền trẻ em, đặc biệt là những người dưới 18 tuổi phạm tội, Hiến pháp năm 2013 đã dành một chương riêng quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản công dân và đẩy vị trí lên Chương 2, thể hiện chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong việc coi trọng quyền con người, quyền công 12 luan an dân. Điều 37 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em.