CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG ĐỐI VỚI BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Những vấn đề lý luận về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự. Khái niệm thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Trong tố tụng hình sự, ngoài những thủ tục thông thường để giải quyết vụ án hình sự, pháp luật TTHS còn quy định những thủ tục đặc biệt như: thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh; thủ tục rút gọn; thủ tục khiếu nại, tố cáo trong Tố tụng hình sự; thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi… Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi là một trong số các thủ tục tố tụng đặc biệt được PLTTHS sự quy định để giải quyết các vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi thực hiện. Theo pháp luật TTHS Việt Nam hiện hành, thủ tục TTHS đối với người dưới 18 tuổi được quy định tại Chương XXVIII – Phần thứ bảy của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, độ tuổi tối thiểu để chịu trách nhiệm hình sự là người từ đủ 14 tuổi trở lên (Điều 12 BLHS 2015). Khi người đủ 14 tuổi trở lên thực hiện hành vi phạm tội, bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố về hình sự thì được gọi là bị can (Khoản 1 Điều 60 BLTTHS 2015). Như vậy, bị can là người dưới 18 tuổi là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi đã bị khởi tố về hình sự. Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn của TTHS, trong giai đoạn này, Cơ quan điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS tiến hành các hoạt động điều tra để làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự.
Giai đoạn này 12 bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc bằng bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc kết luận điều tra đình chỉ điều tra vụ án. Từ những phân tích trên có thể đi đến khái niệm về thủ tục tố tụng đối với bị can là ngưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, như sau: “Thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự là một phần của thủ tục đặc biệt trong tố tụng hình sự được áp dụng trong quá trình điều tra đối với người bị khởi tố về hình sự từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi nhằm giải quyết đúng đắn, khách quan vụ án và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ”. Đặc điểm của thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Thứ nhất, đối tượng áp dụng của thủ tục đặc biệt này là bị can từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Theo quy định của pháp luật TTHS, việc xác định tuổi của người tham gia tố tụng để áp dụng thủ tục tố tụng hình sự được tính vào thời điểm áp dụng thủ tục tố tụng.
Nghĩa là vào thời điểm áp dụng các thủ tục TTHS, người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thì áp dụng những thủ tục tố tụng khác biệt so với thủ tục tố tụng áp dụng với người đủ 18 tuổi trở lên. Trong trường hợp một người vào thời điểm thực hiện tội phạm là người dưới 18 tuổi nhưng khi bị phát hiện đã đủ 18 tuổi trở lên thì sẽ không áp dụng thủ tục tố tụng đặc biệt mà sẽ áp dụng thủ tục tố tụng thông thường. Do đó, thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra chỉ được áp dụng đối với người khi bị khởi tố hình sự từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Thứ hai, thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với bị can là người dưới 18 tuổi có những đặc điểm khác biệt so với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên.
13 Thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự là những cách thức tiến hành tố tụng riêng biệt được áp dụng trong quá trình điều tra bị can có độ tuổi từ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Do đó, có những nét khác biệt với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với người đủ 18 tuổi trở lên. Những điểm khác biệt đó là: - Về người tiến hành tố tụng: ngoài những quy định chung thì người tiến hành tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự “phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi” (Điều 415 BLTTHS năm 2015). - Về việc tham gia của người bào chữa, người đại diện hợp pháp: bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nếu không có người bào chữa hoặc người đại diện của họ không lựa chọn người bào chữa thì Cơ quan điều tra phải chỉ định người bào chữa theo quy định của BLTTHS (Khoản 3 Điều 422 BLTTHS 2015).
Trong quá trình hỏi cung bị can là người dưới 18 tuổi phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện của họ (Khoản 2 Điều 421 BLTTHS 2015). - Về những vấn đề cần phải chứng minh: Ngoài những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự nói chung (Điều 85 BLTTHS 2015) thì khi tiến hành điều tra các vụ án hình sự mà bị can là người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra còn bắt buộc phải xác định rõ các vấn đề về: Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi; điều kiện sinh sống và giáo dục; có hay không có người đủ 18 tuổi trở lên xúi giục; nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội (Điều 416 BLTTHS 2015). - Về áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế: bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự chỉ bị áp dụng các 14 biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế trong trường hợp thật cần thiết. Ngoài các căn cứ áp dụng các biện pháp này, cơ quan điều tra còn phải căn cứ vào tuổi của bị can và loại tội phạm mà bị can đã thực hiện để xác định có áp dụng các biện pháp này hay không.
Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi áp dụng các biện pháp này đối với bị can là người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra phải thông báo cho người đại diện của họ biết (Điều 419 BLTTHS 2015). Thứ ba, thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự có mối liên hệ chặt chẽ với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra vụ án theo thủ tục thông thường. Theo quy định tại Điều 413 BLTTHS năm 2015 thì thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi được áp dụng theo quy định của Chương XXVIII BLTTHS, đồng thời theo những quy định khác của Bộ luật này không trái với quy định của Chương XXVIII này. Điều này có nghĩa là thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi nói chung và đối với bị can là người dưới 18 tuổi nói riêng mặc dù được quy định thành một chương riêng biệt nhưng không phải vì thế mà nó hoàn toàn độc lập với các quy đinh khác của thủ tục tố tụng thông thường.
Ngược lại, nó có mối quan hệ gắn bó và không tách rời thủ tục thông thường. Về cơ bản, các thủ tục tố tụng áp dụng đối với người dưới 18 tuổi được thực hiện trên cơ sở các thủ tục tố tụng thông thường, chỉ có một số điểm đặc trưng khác biệt so với thủ tục tố tụng thông thường mà thôi. Trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự do người dưới 18 tuổi và người đủ 18 tuổi trở lên thực hiện tội phạm thì cơ quan điều tra đều phải thực hiện các hoạt động điều tra giống nhau như: lấy lời khai, hỏi cung bị can, trưng cầu giám định, thực nghiệm điều tra… và áp dụng các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế giống nhau như: áp giải, tạm giam… Do đó, việc điều tra các vụ án mà bị can là người dưới 18 tuổi ngoài việc phải tuân thủ các quy định về thủ 15 tục đặc biệt còn bắt buộc phải tuân theo thủ tục tố tụng thông thường là bởi vì nó cũng xuất phát từ những đặc điểm chung khi điều tra vụ án hình sự. Ý nghĩa của thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Quy định và áp dụng thủ tục tố tụng đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi nói chung và thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra VAHS nói riêng có ý nghĩa quan trọng trên cả ba phương diện: Chính trị- xã hội; ý nghĩa pháp lý và ý nghĩa thực tiễn.
Cụ thể: Thứ nhất, ý nghĩa chính trị - xã hội, quy định và áp dụng thủ tục tố tụng đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi nói chung và thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nói riêng thể hiện chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta trong việc xử lý trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi phạm tội. Trong xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, Đảng và Nhà nước ta xác định là phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội (Điều 91 BLHS 2015). Chính sách nhân đạo này sẽ thực sự có ý nghĩa và tác dụng tốt hơn đối với người dưới 18 tuổi nếu ngay từ khi người dưới 18 tuổi tiếp xúc với các thủ tục tố tụng, họ đã được hưởng các quyền lợi đã cụ thể hóa từ chính sách nhân đạo này.