Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự Tư pháp hình sự là một lĩnh vực hoạt động đặc thù của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm thực hiện quyền lực nhà nước - quyền tư pháp. Đây là lĩnh vực rất nhạy cảm vì nó động chạm trực tiếp đến các quyền tự do và dân chủ của công dân.
Mọi sai lầm dù lớn hay nhỏ trong quá trình xử lý đối với người thực hiện hành vi bị coi là tội phạm đều có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, thậm chí có thể không khắc phục được. Bởi vậy, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đặc biệt là của bị can, bị cáo là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu nhằm mục đích đặt ra của tố tụng hình sự là "phát hiện nhanh chóng, chính xác và xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, bảo vệ các quyền và lợi ích của công dân". Đây cũng là một nội dung cấp thiết của việc bảo vệ quyền con người nói chung mà mỗi quốc gia cũng như cộng đồng quốc tế đều quan tâm giải quyết. Sự hình thành và phát triển của xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự gắn liền với sự hình thành và phát triển các tư tưởng, các nguyên tắc dân chủ và tiến bộ của tố tụng hình sự như: nguyên tắc công bằng, nhân đạo, suy đoán vô tội, bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo, xét xử công khai, trực tiếp và bằng lời nói… Vì vậy các quốc gia đều chú ý điều chỉnh bằng pháp luật quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi bị coi là tội phạm, đặc biệt là hoạt động xét xử các vụ án hình sự nhằm tạo ra một cơ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ có hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp, phát hiện và khắc phục kịp thời các sai sót về xét xử của các Tòa án cấp dưới (Tòa án cấp sơ thẩm).
Với tính cách là nguyên tắc chung của pháp luật, nguyên tắc công bằng tác động mạnh mẽ đối với lĩnh vực áp dụng pháp luật hình sự.TS Võ Khánh Vinh đã rất có lý khi cho rằng: Nguyên tắc công bằng đòi hỏi khi quyết định hình phạt phải bảo đảm sự tương xứng của hình phạt được tuyên với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm đã thực hiện, với các đặc điểm của nhân thân người phạm tội, với các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm, với dư luận xã hội, với ý thức pháp luật [94]. Mặt khác, nguyên tắc công bằng cũng đòi hỏi trong những điều kiện và hoàn cảnh phạm tội giống nhau, thì người phạm tội phải bị kết án và xử phạt như nhau. Tuy nhiên, trên thực tế đòi hỏi này lại rất khó đạt được do những nguyên nhân khách quan và chủ quan rất khác nhau: không thống nhất giữa các thẩm phán, giữa các Tòa án về nhận thức và áp dụng pháp luật, đặc biệt là các quy định mang tính chất đánh giá tùy nghi. Để giảm bớt sự khác biệt trong việc tuyên phạt đối với người phạm tội giữa các Tòa án và giữa các thẩm phán với nhau, cần có một trình tự (thủ tục tố tụng) mà theo đó nếu bị cáo và đương sự không đồng ý với bản án (quyết định) chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới, thì có thể yêu cầu Tòa án cấp cao hơn xem xét lại phán quyết đó.
Thủ tục tố tụng này chính là thủ tục xét xử phúc thẩm. Sự ra đời của Tòa án cấp phúc thẩm cũng xuất phát từ quan niệm của các nhà lập pháp cho rằng việc xét xử lại các vụ án có kháng cáo, kháng nghị ở Tòa án cấp trên sẽ hạn chế được những sai sót về xét xử của các thẩm phán Tòa án cấp sơ thẩm. Tòa án cấp trên sẽ xử đúng công lý hơn vì Tòa này gồm những thẩm phán cao niên, có kinh nghiệm hơn và ở xa các đương sự nên không chịu ảnh hưởng địa phương. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyên tắc hai cấp xét xử còn bắt buộc các thẩm phán tòa án cấp dưới phải thận trọng trong việc xét xử.
Xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự là một trong các hình thức, phương tiện được các nước sử dụng nhằm đạt được mục đích này. Để thực hiện được cần phải có một trình tự (thủ tục tố tụng) mà theo đó nếu bị cáo hay đương sự không đồng ý với bản án (quyết định) chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới thì có thể yêu cầu Tòa án cấp cao hơn (Tòa án cấp sơ thẩm) xem xét lại phán quyết đó. Thủ tục tố tụng này chính là thủ tục xét xử phúc thẩm. Sự ra đời của chế định xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự là một nhu cầu tất yếu khách quan của xã hội.
Nó gắn liền với sự hình thành và phát triển của các tư tưởng, các nguyên tắc dân chủ, tiến bộ của tố tụng hình sự. Với ý nghĩa đó, xét xử phúc thẩm có vai trò vô cùng quan trọng thể hiện: Một là, thông qua việc xét xử lại vụ án mà bản án hoặc quyết định chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp phúc thẩm không chỉ kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án (quyết định) sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật mà còn phát hiện và khắc phục kịp thời các vi phạm nghiêm trọng về xét xử của Tòa án cấp dưới. Hai là, xét xử phúc thẩm là một trong những chế định thể hiện rõ nét nhất bản chất dân chủ và tiến bộ trong tố tụng hình sự. Chế định này buộc các Tòa án cấp sơ thẩm phải thận trọng và tuân thủ nghiêm chỉnh các yêu cầu về tính hợp pháp và có căn cứ khi ra bản án hoặc quyết định về vụ án.
Nó không cho phép người đã kháng cáo hoặc viện kiểm sát đã kháng nghị được bổ sung thay đổi kháng cáo, kháng nghị theo hướng làm xấu hơn tình trạng của bị cáo, không cho phép cấp phúc thẩm sửa bản án sơ thẩm theo hướng làm xấu hơn tình trạng của bị cáo nếu không có kháng cáo của người bị hại hoặc kháng nghị theo hướng đó. Ba là, khi có kháng cáo, kháng nghị đối với bản án quyết định chưa có hiệu lực pháp luật, Tòa án cấp phúc thẩm phải đưa vụ án ra xét xử trong thời 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hạn nhất định. Vì vậy, xét xử phúc thẩm là một trong các phương tiện hữu hiệu, kịp thời bảo vệ và có hiệu quả lợi ích của Nhà nước, của xã hội, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Bốn là, thông qua việc xét xử các vụ án, Tòa án cấp phúc thẩm hướng dẫn cho các Tòa án cấp sơ thẩm và các cơ quan tiến hành tố tụng khác trong việc nhận thức và áp dụng đúng đắn, thống nhất pháp luật, góp phần nâng cao chất lượng xét xử các vụ án hình sự, tăng cường hiệu quả giáo dục pháp luật và củng cố niềm tin vào công lý cho quần chúng nhân dân, đấu tranh phòng chống tội phạm.
Trong khoa học luật tố tụng hình sự, khái niệm "xét xử phúc thẩm" có thể được hiểu ở các góc độ khác nhau. Khái niệm xét xử phúc thẩm có thể được hiểu là một giai đoạn của tố tụng hình sự (giai đoạn phúc thẩm); phúc thẩm là một chế định (chế định xét xử phúc thẩm) của Tố tụng hình sự và phúc thẩm là một thủ tục tố tụng (thủ tục xét xử phúc thẩm). Xét xử phúc thẩm cũng có thể được hiểu bao gồm cả ba nội dung nêu trên tức là xét xử phúc thẩm là một giai đoạn, một chế định của tố tụng hình sự đồng thời là một thủ tục xét xử. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả nghiên cứu xét xử phúc thẩm dưới góc độ là thủ tục xét xử phúc thẩm.
Thủ tục xét xử phúc thẩm: là hình thức Tòa án cấp trên tiến hành xét xử lại vụ án hình sự hoặc xét lại quyết định sơ thẩm mà bản án, quyết định sơ thẩm đối với vụ án chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Thủ tục xét xử phúc thẩm là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả xét xử phúc thẩm. Vì vậy không phải tất cả các vụ án hình sự sau khi xét xử sơ thẩm đều được xem xét lại theo thủ tục này. Thủ tục phúc thẩm sẽ kết thúc sau khi Tòa án cấp phúc thẩm ra bản án hoặc quyết định về vụ án đó.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các đặc điểm cơ bản của thủ tục xét xử phúc thẩm: Ngoài các đặc điểm chung của giai đoạn tố tụng, xét xử phúc thẩm có một số dấu hiệu đặc trưng riêng: - Xét xử phúc thẩm là một giai đoạn độc lập trong quá trình tố tụng hình sự và được tiến hành bởi các chủ thể tiến hành tố tụng đặc trưng là Tòa án cấp phúc thẩm và Viện kiểm sát cấp phúc thẩm. Thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm chỉ bao gồm các thẩm phán chuyên nghiệp (trường hợp cần thiết mới có hội thẩm nhân dân tham gia…; - Đối tượng xem xét của xét xử phúc thẩm là các vụ án hình sự mà bản án (quyết định) sơ thẩm bị kháng cáo và (hoặc) kháng nghị trong thời hạn luật định - Xét xử phúc thẩm nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật có kháng cáo hoặc kháng nghị, đồng thời xem xét lại về nội dung, khắc phục kịp thời các sai lầm của Tòa án cấp sơ thẩm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.