Chương 1: Một số vấn đề lý luận về xét xử án hành chính. Chương 2: Pháp luật về xét xử án hành chính và thực trạng xét xử án hành chính ở tỉnh Lào Cai. Chương 3: Phương hướng, giải pháp nâng cao chất lượng xét xử án hành chính ở tỉnh Lào Cai. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ ÁN HÀNH CHÍNH 1.1 Vụ án hành chính và xét xử vụ án hành chính.
Ở Việt Nam, trước khi Tòa hành chính được thành lập thì vấn đề giải quyết khiếu nại đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan công quyền cũng đã được quan tâm ở mức độ nhất định. Tuy nhiên do chịu ảnh hưởng của các nước XHCN trước đây nên trong thời kỳ này các tranh chấp hành chính chủ yếu được giải quyết theo thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính mà ít được giải quyết theo thủ tục tố tụng tại Tòa án. Quy định trong các văn bản luật cũng chỉ thừa nhận các khiếu nại hành chính mà không thừa nhận khiếu kiện hành chính phát sinh giữa công dân, cơ quan, tổ chức với các cơ quan công quyền. Từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, nhu cầu của thực tiễn đòi hỏi phải thiết lập hệ thống cơ quan tài phán hành chính độc lập để giải quyết các tranh chấp hành chính bằng con đường tư pháp; Đáp ứng nhu cầu đó, các chuyên gia pháp lý đã tập trung nghiên cứu và tiến hành khảo sát thực tế các mô hình tài phán hành chính cũng như kinh nghiệm thực tiễn giải quyết khiếu kiện hành chính trên thế giới để đưa ra mô hình phù hợp với điều kiện thực tế ở Việt Nam.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VII ngày 23/01/1995 đã quyết định về việc thành lập Toà hành chính trong hệ thống Toà án nhân dân. Ngày 28/10/1995, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, khoá IX, kỳ họp thứ 8 đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật tổ chức Toà án nhân dân, trong đó giao cho Toà án nhân dân chức năng xét xử các vụ án hành chính. Khái niệm “vụ án hành chính” và “xét xử vụ án hành chính” trở nên phổ biến trong học thuật từ đó đến nay. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để phân tích và làm rõ những vấn đề liên quan đến xét xử án hành chính, trước hết cần tìm khái niệm vụ án hành chính.
Theo Từ điển Tiếng Việt thì “vụ” là “sự việc không hay, rắc rối cần phải giải quyết”, “án” là “tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước Tòa án” [43, tr1130]. Luật tố tụng hành chính 2010 và các văn bản có liên quan không có điều luật nào quy định về khái niệm vụ án hành chính nhưng có thể hiểu một cách chung nhất: “vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp hành chính được Tòa án có thẩm quyền thụ lý theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ” [35, tr217]. Như vậy vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện của cá nhân, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính. Đây là căn cứ đầu tiên để Tòa án xem xét thụ lý đơn khởi kiện nhưng không phải trường hợp nào Tòa án thụ lý đơn khởi kiện cũng phát sinh vụ án hành chính.
Việc nhận đơn và thụ lý đơn khởi kiện phải tuân theo trình tự tố tụng nhất định, Điều 109 Luật TTHC quy định 09 trường hợp trả lại đơn khởi kiện. Nếu đơn khởi kiện không thuộc trường hợp quy định tại Điều 109 Luật TTHC thì sau khi nhận đơn và các tài liệu, chứng cứ kèm theo, Tòa án sẽ thông báo cho người khởi kiện biết để nộp tạm ứng án phí; nếu đơn khởi kiện không thuộc thẩm quyền giải quyết thì Tòa án chuyển đơn cho cơ quan có thẩm quyền. Tòa án thụ lý vụ án khi nhận được biên lai thu tiền tạm ứng án phí hoặc nếu họ thuộc trường hợp không phải nộp tạm ứng án phí. Như vậy vụ án hành chính chỉ thực sự phát sinh ở giai đoạn này, Thẩm phán được giao nhiệm vụ giải quyết sẽ nhận định ban đầu về tranh chấp phát sinh để có hướng giải quyết.
Có thể nói các tranh chấp phát sinh trong đời sống xã hội rất phong phú, đa dạng, pháp luật quy định cụ thể về từng loại tranh chấp trong lĩnh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính, do đó tùy từng loại tranh chấp cụ thể mà xác định thẩm quyền giải quyết của Tòa án hay các cơ quan hành chính Nhà nước. Để phân biệt tranh chấp hành chính với các loại tranh chấp khác cần xác định tranh chấp hành chính là “tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động hành chính nhà nước” [35, tr124-125]. Tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước với đối tượng quản lý hành chính nhà nước phát sinh khi chủ thể quản lý hành chính nhà nước sử dụng quyền lực nhà nước xâm phạm tới quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Việc giải quyết tranh chấp này phải theo trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính hoặc giải quyết tại Tòa án theo thủ tục tố tụng hành chính.
Nếu các tranh chấp hành chính được giải quyết tại Tòa án thì phát sinh vụ án hành chính, việc giải quyết vụ án hành chính sẽ tiến hành theo trình tự thủ tục tố tụng do pháp luật quy định. Việc trao cho Tòa án chức năng xét xử các vụ án hành chính tạo ra cơ chế riêng, độc lập, khách quan, công khai, dân chủ, công bằng hơn để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức trước khả năng bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước. Có quan điểm cho rằng: Xét xử là hoạt động đặc trưng, là chức năng, nhiệm vụ của các Tòa án. Tòa án là cơ quan duy nhất của một nước được đảm nhiệm chức năng xét xử.
Mọi bản án do các tòa án tuyên đều phải thông qua hoạt động xét xử …[36, tr576]. Như vậy có thể hiểu theo nghĩa hẹp xét xử vụ án hành chính là việc Tòa án đưa vụ án hành chính thuộc thẩm quyền ra xét xử công khai tại phiên tòa khi có đủ căn cứ do pháp luật quy định; hiểu theo nghĩa rộng thì xét xử vụ án hành chính bao gồm các hoạt động như: thụ lý vụ án hành chính, nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, chuẩn bị xét xử và mở phiên tòa xét xử vụ án hành 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính. Hoạt động xét xử vụ án hành chính phải được tiến hành theo trình tự, thủ tục nhất định, so với việc xét xử các vụ án khác thì xét xử các vụ án hành chính có những đặc thù như: về chủ thể trong vụ án hành chính, về đối tượng xét xử… Từ khi Luật Tố tụng hành chính có hiệu lực, người dân có nhiều điều kiện thực hiện quyền khởi kiện vụ án hành chính, quy trình khởi kiện cũng tiến bộ hơn nhằm đảm bảo tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Tuy nhiên cho đến nay, án hành chính vẫn còn khá mới mẻ ở Việt Nam về cả phương diện lý luận và thực tiễn xét xử so với án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình vốn đã có từ lâu đời trong lịch sử tố tụng tư pháp Việt Nam.
Vì vậy nhu cầu nghiên cứu, tìm hiểu về xét xử án hành chính là rất cần thiết nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, cơ quan trước những khả năng có thể bị xâm phạm bởi các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan công quyền. Việc xét xử vụ án hành chính có những đặc thù nhất định xuất phát từ chủ thể và đối tượng của tranh chấp hành chính, vì vậy việc xét xử các vụ án hành chính có những điểm khác biệt so với xét xử các vụ án dân sự hay kinh doanh thương mại.2 Đặc thù của hoạt động xét xử án hành chính. - Thứ nhất, về đương sự trong vụ án hành chính: Việc xét xử vụ án hành chính là xét xử các tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước phát sinh do việc ban hành quyết định hành chính, hành vi hành chính của chủ thể quản lý hành chính nhà nước. Một bên trong vụ án hành chính bao giờ cũng là chủ thể quản lý hành chính nhà nước và bên còn lại là đối tượng quản lý nhà nước.
Vì vậy để bảo đảm tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, pháp luật cho phép đối tượng quản lý hành chính nhà nước có quyền khởi kiện chủ thể quản lý hành chính nhà nước nếu có căn cứ cho rằng quyền lợi của mình 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bị xâm phạm bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính. Đây là điểm đặc trưng nhất của xét xử vụ án hành chính so với xét xử các vụ án hình sự, dân sự hoặc kinh doanh thương mại. Trong vụ án dân sự, đương sự luôn là nguyên đơn và bị đơn thì trong vụ án hành chính, đương sự được Luật TTHC quy định là người khởi kiện và người bị kiện. Như vậy có thể nói, xét xử vụ án hành chính là hoạt động nhà nước đặc biệt do Tòa án thực hiện bởi người bị kiện trong vụ án hành chính là chủ thể đặc biệt.
Tính đặc biệt thể hiện ở việc, chủ thể quản lý hành chính nhà nước trong hoạt động của mình có quyền nhân danh nhà nước ban hành các văn bản pháp luật để đặt ra quy phạm pháp luật hoặc mệnh lệnh cụ thể buộc đối tượng bị quản lý có liên quan phải thực hiện. Trường hợp đối tượng bị quản lý hành chính không thực hiện có thể bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật. Tòa án là cơ quan xét xử chủ thể quản lý hành chính nhà nước nhưng thực tế vẫn là đối tượng của hoạt động quản lý hành chính nhà nước, điều này sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động xét xử nói chung và xét xử án hành chính nói riêng. Đây là điểm rất khác biệt mà trong hoạt động xét xử các vụ án khác không có.