mở đầu cho toàn bộ hoạt động xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm), là giai đoạn quan trọng nhất của toàn bộ quá trình tiến hành tố tụng. Tại phiên tòa sơ thẩm, các tài liệu, chứng cứ của vụ án được Hội đồng xét xử xem xét một cách công khai nhằm giải quyết vụ án bằng việc đưa ra kết quả bằng một bản án với việc định tội danh, quyết định hình phạt đối với người phạm tội và các biện pháp tư pháp cần thiết khác được cần thiết. Xét xử sơ thẩm là một giai đoạn trọng tâm trong Tố tụng hình sự Xét xử hình sự sơ thẩm là cấp xét xử lần đầu đối với bất kỳ vụ án hình sự nào. Đây cũng là một giai đoạn độc lập của quá trình tố tụng hình sự và được bắt đầu từ thời điểm Tòa án thụ lý hồ sơ vụ án và kết thúc khi Tòa án ra bản án hình sự sơ thẩm kết tội bị cáo hoặc tuyên không phạm tội.
Trong giai đoạn này, cơ quan tiến hành tố tụng là Tòa án, theo đó người tiến hành tố tụng gồm có Chánh án, Phó chánh án Tòa án, thẩm phán, hội thẩm, thư ký Tòa án, trong đó thẩm phán có vị trí đặc biệt quan trọng, là người duy nhất có thẩm quyền thay mặt Hội đồng xét xử tuyên bị cáo có tội, hay không có tội và phải chịu hình thế nào. Bên cạnh đó, Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định rõ ràng những người tham gia tố tụng gồm: bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan và người đại diện hợp pháp của họ, ngoài ra còn có người làm chứng, người bào chữa, người giám định, người phiên dịch, trong đó bị cáo vẫn là nhân vật trung tâm của xét xử. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về nguyên tắc, việc xét xử vụ án hình sự theo trình tự sơ thẩm bắt buộc phải tiến hành thông qua các thủ tục bắt đầu phiên tòa, xét hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án và do Hội đồng xét xử gồm Thẩm phán và hai Hội thẩm tiến hành (trong trường hợp cần thiết hoặc pháp luật quy định thì có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm) và phải tuân thủ các nguyên tắc: Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Đây là một đặc thù của giai đoạn sơ thẩm, nó có tính quyết định đến các bản án sơ thẩm, bởi chỉ duy nhất ở giai đoạn này mới có quy định bắt buộc về thành phần Hội đồng xét xử là phải có hội thẩm tham gia, chỉ cần không đủ thành phần Hội đồng xét xử thì phiên tòa không thể được diễn ra.
Như vậy, quy định này đã đảm bảo cho nguyên tắc quyền lực của nhân dân trong hoạt động xét xử được thực hiện, đã chứng tỏ bằng hoạt động xét xử, Tòa án vừa giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng và chống tội phạm, vừa bảo vệ được lợi ích chính đáng của nhân dân. Ngoài ra, hoạt động xét xử còn phải tuân thủ các nguyên tắc như: xét xử công khai, trực tiếp, bằng lời nói và liên tục; Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số; mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật;. Thông qua các thủ tục tố tụng do pháp luật quy định, căn cứ vào các quy định của pháp luật nội dung, Hội đồng xét xử nhân danh Nhà nước ra bản án để phán xét một hành vi nào đó là tội phạm và áp dụng hình phạt đối với người phạm tội. Giai đoạn xét xử sơ thẩm, khác với các giai đoạn khác, vì là xét xử lần đầu nên hầu hết những người tham gia tố tụng đều được triệu tập để tham gia phiên tòa và tất cả các nguyên tắc của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự đều được áp dụng.
Ở giai đoạn này, mọi tài liệu chứng cứ của vụ án do Cơ quan điều tra, truy tố thu thập trong quá trình điều tra đều được đem ra xem xét một cách công khai tại phiên tòa. Nếu ở những giai đoạn điều tra những người tham gia tố tụng được triệu tập chỉ để lấy lời khai, thu thập chứng cứ 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thì ở giai đoạn này lần đầu tiên những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau, được tranh luận, chất vấn, bị cáo được bào chữa hoặc tự bào chữa cho hành vi phạm tội của mình. Tòa án lúc này ở vị trung tâm, đứng ở giữa hai bên: bên buộc tội (điều tra viên, công tố viên, người bị hại) và bị can, bị cáo để chứng minh tội phạm. Dựa trên những chứng cứ chứng minh, lời trình bày, bào chữa từ hai bên, Hội đồng xét xử không dựa trên bất kỳ lý lẽ nào của một bên nào, và cũng không thiên vị về phía bên nào, mà độc lập tự mình cân nhắc, xem xét, đánh giá lý lẽ của hai bên từ đó đưa ra kết luận cuối cùng bằng bản án tuyên bị cáo có tội hay không có tội, hoặc quyết định tạm đình chỉ hay đình chỉ vụ án.
Rõ ràng, điều đó chứng tỏ tầm quan trọng của hoạt động xét xử của Tòa án, mà ở đây cụ thể là hoạt động xét xử ngay từ giai đoạn sơ thẩm. Vì ngay từ đầu khi vụ án được đưa ra xét xử, nếu vụ án được xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật sẽ nhanh chóng chứng minh được tội phạm, vừa có tác dụng phòng ngừa tội phạm, vừa có tác dụng tuyên truyền giáo dục nhân dân, nhưng nếu xét xử ở giai đoạn này không đảm bảo sự công bằng thì dẫn đến không chỉ làm oan sai, bỏ lọt tội phạm mà còn gây nên dư luận không tốt, mất niềm tin trong nhân dân. Bởi vì chúng ta đều biết, Tòa án là cơ quan đại diện cho quyền lực Nhà nước, mỗi phán quyết của Tòa án đều mang tính bắt buộc các bên phải thi hành. Do đó khi hành vi phạm tội xẩy ra người ta chỉ tin vào phán quyết cuối cùng của Tòa án, vì thế đòi hỏi ngay từ đầu khi đưa ra xét xử, tức ở giai đoạn sơ thẩm, Tòa án mà cụ thể là Hội đồng xét xử phải đảm bảo được sự đúng đắn trong việc chứng minh tội phạm.2 Vai trò của xét xử sơ thẩm Theo pháp luật tố tụng Việt Nam hiện hành, thì xét xử sơ thẩm được xác định như là một giai đoạn kết thúc của quá trình giải quyết một vụ án hình sự, được coi như là đỉnh cao của quyền tư pháp, do đó đòi hỏi những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải có đủ năng lực để đảm bảo 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các lý lẽ đưa ra không chỉ đòi hỏi sự chính xác mà phải có sức thuyết phục, nhưng đồng thời lại phải tuân theo những quy định của pháp luật.
Do đó, thông qua phiên toà có thể đánh giá được trình độ nghiệp vụ của Thẩm phán, của Hội thẩm, của Kiểm sát viên, của Luật sư và những người tham gia tố tụng tố tụng khác. Cũng thông qua phiên toà mà Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên, Luật sư nâng cao được trình độ nghiệp vụ năng lực công tác và kỹ năng nghề nghiệp; những người dự phiên toà hiểu biết thêm về pháp luật, củng cố thêm lòng tin vào Toà án. Vì vậy, việc tổ chức phiên toà sơ thẩm tốt có tác dụng to lớn không chỉ đối với một vụ án cụ thể mà còn có tác dụng đối với việc nâng cao ý thức pháp luật cho mọi công dân. Vai trò và ý nghĩa của giai đoạn này được thể hiện trên các bình diện chủ yếu như sau: - Xét xử là chức năng quan trọng nhất của Tòa án nói riêng và của toàn bộ quá trình tố tụng hình sự nói chung nhằm áp dụng các biện pháp cần thiết do luật định để kiểm tra lại tính hợp pháp và có căn cứ của toàn bộ các quyết định mà cơ quan Điều tra và Viện kiểm sát đã thông qua trước khi chuyển vụ án hình sự sang Tòa án, nhằm loại trừ các những hậu quả tiêu cực của các sơ xuất, sai lầm hoặc sự lạm dụng đã bị bỏ lọt trong ba giai đoạn tố tụng hình sự trước đó (khởi tố, điều tra và truy tố), chuẩn bị đưa vụ án ra xét xử, hoặc trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc đình chỉ (hay tạm đình chỉ) vụ án; - Bằng việc xét xử sơ thẩm thông qua quá trình điều tra trực tiếp tại phiên tòa, trên cơ sở kết quả tranh tụng công khai và dân chủ của các bên, Tòa án với tính chất là cơ quan trọng tài kiểm tra lại và đánh giá một cách toàn diện, khách quan và đầy đủ các chứng cứ, các tình tiết của vụ án hình sự để giải quyết về bản chất nó - phán xét về vấn đề tính chất tội phạm (hay không) của hành vi, có tội (hay không) của bị cáo nhằm đạt mục đích trong toàn bộ các giai đoạn tố tụng hình sự là tuyên một bản án (quyết định) có hiệu lực pháp luật một cách công minh và đúng pháp luật, có căn cứ và đảm bảo sức thuyết phục tránh bỏ lọt tội phạm và kết án oan người vô tội.
25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét xử là một giai đoạn tố tụng hình sự trung tâm và quan trọng để tăng cường pháp chế, bảo vệ các quyền và tự do của công dân trong các giai đoạn xét xử của Tòa án nói riêng và toàn bộ hoạt động tư pháp hình sự của Nhà nước nói chung, góp phần có hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội, cùng với các giai đoạn tố tụng hình sự khác góp phần có hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội.3 Nguyên tắc của xét xử sơ thẩm Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam. Để thực hiện tốt chức năng xét xử của mình, đảm bảo cho mọi tội phạm được xét xử nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật, không bỏ sót, lọt tội phạm, không làm oan người vô tội thì trong quá trình giải quyết vụ án, đòi hỏi Tòa án phải thực hiện nghiêm chỉnh các nguyên tắc trong Luật tố tụng hình sự. Đây là giai đoạn mà hầu hết các nguyên tắc cơ bản đều được thực hiện một cách đầy đủ, được quy định trong chương II Bộ luật tố tụng hình sự.