CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VĂN HOÁ NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về văn hóa nhà trường * Nghiên cứu về văn hóa nhà trường Theo quan niệm của Edgar Henry Shein (2012), VHNT cũng chính là văn hóa tổ chức. Văn hóa nhà trường bao gồm: những quá trình và cấu trúc hữu hình, hệ thống giá trị được tuyên bố và những quan niệm chung được ngầm hiểu.
[10] Nghiên cứu của Philips, G & Wagner (2003), nêu bật đặc điểm của VHNT và quá trình đánh giá VHNT. Nhà trường có một nền văn hóa tích cực, lành mạnh là yếu tố giáo dục toàn diện sinh viên và các trường cần có một công cụ cần thiết để phát triển và đánh giá nền văn hóa nhà trường. Nhà trường cũng phải chịu trách nhiệm về đánh giá chất lượng văn hóa của họ. Sức mạnh của nền văn hóa lành mạnh, tích cực sẽ dẫn nhà trường đi đến thành công.
Thành tích học tập của sinh viên sẽ được nâng lên, hành vi của sinh viên được cải thiện thông qua chuyển đổi văn hóa. Tác giả cũng đưa ra các điều kiện để xây dựng văn hóa nhà trường tích cực, lành mạnh: + Nhà trường phải có những biện pháp tích cực trong giáo dục để đi đến thành công. Trường, lớp học phải tiếp cận cách đánh giá phát triển con người một cách toàn diện bao gồm: các kỹ năng sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, làm việc theo nhóm, sự tôn trọng, chuẩn mực về đạo đức, khả năng ra quyết định, cam kết về nhân quyền và công bằng xã hội. + Các nhà giáo dục phải có một sự hiểu biết toàn diện về những gì thuộc văn hóa nhà trường.
Một nền văn hóa học tích cực được hình thành và vun trồng suốt quá trình phát triển của nhà trường. + Nhà trường cần phải có bộ công cụ để đánh giá và phải chịu trách nhiệm về nền văn hóa đó. Các nghiên cứu về VHNT đều đã cho thấy nội hàm của khái niệm VHNT và vai trò của VHNT đối với sự phát triển của nhà trường và cũng đã nêu ra các cách thức để phát triển VHNT. 6 VHNT là một khái niệm mới xuất hiện trong những năm gần đây ở nước ta và đã được nghiên cứu rộng rãi, tuy nhiên, chỉ là nghiên cứu ở một số khía cạnh cụ thể và đơn lẻ như văn hóa giao tiếp, văn hóa ứng xử, văn hóa học đường,.
Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” trong mấy năm gần đây được đề cập ngày càng nhiều trên các diễn đàn cũng như các hội thảo. Nhưng thực ra bản chất và nội dung VHNT đã được các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa xây dựng và trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc ta như “Tôn sư trọng đạo” hay “Kính thầy yêu bạn”. Trong quá trình xây dựng và phát triển, VHNT biểu hiện trong mọi phương diện quản lý, trong các hoạt động dạy học cũng như trong mọi hành vi ứng xử của các thành viên trong nhà trường tạo nên sự khác biệt, các dấu ấn riêng của nhà trường. Từ Đại hội toàn quốc lần thứ VI, quan điểm về đổi mới, phát triển Giáo dục và Đào tạo ngày càng được cụ thể, hoàn thiện để sát hợp với thực tiễn và tiếp tục được khẳng định trong báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011).
Phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” được phát động vào đầu năm học 2008-2009 của Bộ GD&ĐT (Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT, ngày 22/7/2008). Đây là một trong những bước đi đầu tiên tiếp cận hiện đại trong giáo dục, đó là xây dựng văn hóa nhà trường. Phạm Quang Huân (2007) đã khẳng định VHNT là văn hóa của một tổ chức. Tác giả phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của VHNT đồng thời đưa ra 5 lí do để khẳng định tầm quan trọng của VHNT đối với chất lượng giáo dục: Văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, VHNT tạo động lực làm việc, VHNT hỗ trợ điều phối và kiểm soát, VHNT hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường.
Tác giả Phạm Minh Hạc (2009), đã tìm hiểu một số vấn đề lý luận về văn hóa nhà trường để từ đó xác định một số khái niệm văn hóa học đường,. Khái niệm văn hóa học đường được tác giả định nghĩa là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp những người quản lý, GV, HS, cha mẹ HS có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp. Nội dung của văn hóa nhà trường gồm: Làm cho các thành viên hiểu được mục tiêu và giá trị của nhà trường; Chuẩn học các bộ môn; Làm cho mọi người học cam kết có trách nhiệm học tập tốt; Xây dựng quan hệ hợp tác trong nhà trường; 7 Tạo điều kiện đẻ các nhà giáo và cán bộ bám sát thực tiễn, chia sẻ kinh nghiệm cho nhau; Các nhà giáo luôn có ý thức rèn luyện nâng cao tay nghề, đổi mới phương pháp giảng dạy. [11] Tác giả Thái Duy Tuyên (2009), đã phân tích tư tưởng của Hồ Chí Minh về văn hóa học đường.
Văn hóa học đường theo Thái Duy Tuyên là những giá trị, những kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trinh thành nhân cách. Theo tác giả, VHNT trong một số trường cụ thể biểu hiện qua các khía cạnh cụ thể sau: Hệ thống giá trị, niềm tin, hoài bão, lý tưởng mà thầy trò ấp ủ và thực hiện. Tác giả Vũ Dũng (2009), bàn về một số vấn đề lý luận và thực tiễn của văn hóa học đường. Về lý luận, tác giả cho rằng văn hóa học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học.
Văn hóa học đường thể hiện ở một số khía cạnh sau: Ứng xử của người thầy với người học (Biết quan tâm đến người học, hết lòng yêu thương người học; Biết tôn trọng người học, biết phát hiện ra những ưu điểm và nhược của người học; gương mẫu trước HS); Ứng xử của người học đối với người thầy (Kính trọng, yêu quý thầy cô; nhận thức và thực hiện những điều chỉ bảo, dạy dỗ của thầy cô); Ứng xử giữa người lãnh đạo nhà trường và GV (chú ý đến năng lực của các cá nhân trong tập thể, vị tha, độ lượng, công bằng, khách quan,…); Ứng xử giữa các đồng nghiệp (tôn trọng, thân thiện, hợp tác,…). Có thể nói văn hóa học đường là xây dựng một môi trường sống văn minh, lịch sự trong nhà trường – Một môi trường sống lành mạnh, sạch sẽ, đẹp có thẩm mỹ,… Nghiên cứu này cũng chỉ ra một số hạn chế về văn hóa học đường ở nước ta hiện nay như: quan hệ thày – trò bị yếu tố vật chất chi phối, đạo lý tôn sư trọng đạo suy giảm, tệ nạn xã hội, bạo lực trong học đường,…. Tác giả Phạm Thị Minh Hạnh (2009), đã phân tích bản chất của văn hóa học đường là hình thành một môi trường giáo dục mà mỗi thành viên có điều kiện phát triển tốt nhất. Các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường gồm: kế hoạch, chiến lược phát triển của nhà trường (tầm nhìn, sứ mệnh, hệ thống giá trị, mục tiêu, định hướng phát triển); Hoạt động quản lý nhà trường, ảnh hưởng của các cấp lãnh đạo đến các 8 thành viên; Các chính sách khuyên khích các hoạt động của nhà trường; Bầu không khí tâm lý, cách thức ứng xử trong nhà trường; Khung cảnh của nhà trường; Xây dựng thương hiệu của nhà trường,….
Tác giả Trần Quốc Thành (2009), phân tích về một số biểu hiện của văn hóa học đường. Theo tác giả, văn hóa học đường gồm 2 phần lớn: Phần nổi là định hướng phát triển của nhà trường, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trường theo đuổi, khung cảnh của nhà trường (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trưng của nhà trường). Phần chìm của văn hóa học đường gồm các trạng thái tâm lý của các cá nhân, bầu không khí tâm lý của nhà trường, thương hiệu của nhà trường, sự thừa nhận các giá trị của nhà trường…. Theo tác giả Nguyễn Đức Chính (2018), văn hoá nhà trường là hệ thống các giá trị, niềm tin, truyền thống được nhất trí, chia sẻ trong quá trình làm việc giữa các thành viên cua nhà trường và được thể hiện trong các hình thái vật chất, hình thái tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng biệt để phân biệt các nhà trường với nhau [5].
Những nghiên cứu của các tác giả trong nước cũng đã bước đầu khẳng định vai trò của nó đối với hoạt động phát triển của nhà trường. Văn hóa nhà trường gắn liền với từng hoạt động của nhà trường, chi phối đến đời sống tâm lý của các thành viên trong nhà trường. Tuy nhiên tất cả những quan niệm này chỉ dừng lại ở việc phân tích các đặc điểm của văn hóa tổ chức trong nhà trường mà chưa đi sâu vào việc ứng dụng và thực nghiệm ở bất kỳ trường nào ở Việt Nam. Hay nói cách khác mới dừng lại ở việc mô tả về VHNT mà chưa phân tích sâu vào bản chất, tiêu chí cụ thể của một VHNT, chưa thay đổi được hệ thống giá trị và quan điểm tồn tại trong VHNT.
Nghiên cứu về xây dựng văn hóa nhà trường Xây dựng văn hóa nhà trường là cả một quá trình đòi hỏi những bước đi phù hợp. Trong số nhiều mô hình xây dựng văn hoá nhà trường do các nhà nghiên cứu đề xuất, mô hình xây dựng văn hóa nhà trường dựa trên cơ sở mô hình xây dựng văn hóa tổ chức do hai tác giả Julie Heifetz & Richard Hagberg đề xuất là mô hình phổ biến nhất. Hai tác giả trên đã chỉ ra rằng mỗi nhà trường cần có những giá trị cốt lõi làm cơ sở cho xây dựng VHNT thành công. Đó phải là các giá trị không phai nhòa theo thời gian và cũng là linh hồn của nhà trường.
Ngoài ra, nhà trường cũng 9 cần thường xuyên đánh giá văn hóa nhà trường và thiết lập các chuẩn mực mới, những giá trị mới mang tính thời đại; đặc biệt là các giá trị học tập không ngừng và thay đổi thường xuyên. Việc truyền bá các giá trị mới cho mọi thành viên trong nhà trường cũng cần được coi trọng song song với việc duy trì những giá trị, chuẩn mực tốt đã xây dựng được và lọc bỏ những chuẩn mực, giá trị cũ lỗi thời hoặc gây ra ảnh hưởng tiêu cực cho tiến trình phát triển của văn hóa nhà trường.