CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Văn hóa nhà trường (VHNT) là một nội dung quan trọng trong công tác quản lý và lãnh đạo nhà trường. Đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài nghiên cứu vấn đề này. VHNT được đánh giá như một vấn đề có tầm quan trọng toàn cầu.
Trong quyển “School Culture” (Văn hóa nhà trường) được biên soạn lại bởi tác giả Jon Prosser, bản quyền xuất bản năm 1999, với sự đóng góp từ các bài nghiên cứu của các tác giả Jon Prosser với The Evolution of School Culture Reseach – Nghiên cứu về sự phát triển của VHNT, tác giả Sally Power và Geof Whitty với bài Market Forces and School Cultures – Nguồn lực và văn hóa học đường, hay Visual Sociology and School Culture của đồng tác giả Jon Prosser và Terry Warburton,. Tác giả muốn gửi gắm thành quả nghiên cứu và phân tích cho những người quản lý giáo dục, người lãnh đạo nhà trường, với hi vọng thế hệ sau thừa hưởng được những thành quả nghiên cứu của những người đi trước. “School Culture” là một cuốn sách quan trọng đối với lĩnh vực quản lý giáo dục; đưa ra gần như toàn diện các khía cạnh tốt và xấu, cả những vấn nạn trong giáo dục trong cuộc sống học đường. Tác giả khám phá ra các khía cạnh khác nhau về những gì có thể được hiểu, vận dụng và ảnh hưởng bởi văn hóa trong các tổ chức giáo dục.
Thông qua “School Culture”, nó làm cho người đọc nhận thức sâu sắc rằng VHNT được hình thành, định hình và hoàn thiện từ nhiều cấp độ và địa điểm trong và ngoài trường học, từ quá khứ đến hiện tại. Một phần của cuốn sách nói về cách mà các giá trị và thái độ từ bên ngoài, từ các cấp độ của chính sách công cho đến các cấp độ của văn hóa sinh hoạt quần chúng, đã xâm nhập vào văn hóa bên trong của các trường học. Jon Prosser muốn truyển tải cho người đọc có được nhận thức về tầm quan trọng của những ảnh hưởng vô hình, vượt ngoài suy nghĩ của con người đã xuyên suốt theo sự vận động xã hội, bẻ gãy cả những gì được cho là hợp lí và thậm chí là cơ cấu tổ chức và quy trình quản lý "khách quan" ngày trước, để ngày từng ngày hoàn thiện cho phù hợp với xã hội hiện đại. Nghiên cứu của Rexford Brown cho rằng nếu muốn cải thiện chất lượng của một trường học phải thay đổi cấu trúc và nền văn hóa của trường đó.
Tác giả cho rằng trường học không phải là một doanh nghiệp, trường học phức tạp hơn nhiều các tổ chức chính trị xã hội. Trong trường học, con người rất đa dạng, có nhiều văn hóa xung đột vì mỗi học sinh thuộc những dân tộc khác nhau, địa lý khác nhau, ngôn ngữ địa phương và cả 6 những thói quen, truyền thống văn hóa khác nhau, vì vậy xây dựng VHNT là một việc đặc biệt quan trọng. Để xác định nhà trường hiệu quả, Snowden và Gorton (1998) chỉ ra năm yếu tố văn hoá nhà trường quan trọng, đó là: văn hóa tổ chức tích cực; nỗ lực học tập và thành tích; tin tưởng rằng tất cả học sinh có thể học tập; liên tục phát triển và đổi mới đội ngũ nhân sự; xây dựng môi trường học tập an toàn, trật tự. Nghiên cứu của Yenming Zhang (2008) lại cho thấy 8 giá trị được xếp thứ hạng cao trong giá trị văn hoá nhà trường, bao gồm: Sự đổi mới (nhà trường luôn đặt ở vị trí đầu tiên), chấp nhận rủi ro, trao quyền lực, sự tham gia của mọi người, tập trung vào kết quả, tập trung vào con người, làm việc nhóm và sự ổn định.
Với 8 giá trị này, nhà trường nên xem lại đang phát triển và xây dựng được bao nhiêu giá trị, những giá trị thực hay ảo. Vấn đề cốt yếu chính là sự thống nhất mục đích - sự nhận thức chung về sứ mệnh và tầm nhìn của nhà trường giữa các giáo viên (Dẫn theo Nguyễn Thị La, 2019). Xây dựng và phát triển văn hoá nhà trường là cả một quá trình liên tục, lâu dài, cần có những bước đi phù hợp, các tác giả Richard Hagberg, Julie Heifetz (2003, 2000) đề xuất mô hình xây dựng văn hóa tổ chức gồm 11 bước cụ thể, tạo cơ sở để xác định phương hướng xây dựng và phát triển văn hoá nhà trường, bao gồm 11 tiêu chí (Dẫn theo Nguyễn Thị La, 2019). Nghiên cứu của Nadine Engelsa, Gwendoline Hottona, Geert Devosb, Dave Bouckenoogheb và Antonia Aelterman (2008) nhấn mạnh, hiệu trưởng có khả năng định hình văn hóa trường học để khuyến khích giảng dạy và học tập tốt nhất.
Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra năm thước đo trong quản lý văn hoá nhà trường. Nghiên cứu cũng đưa ra những biến số của văn hoá nhà trường và vai trò của hiệu trưởng, qua đó tiến hành điều tra để chứng minh mối quan hệ chặt chẽ này ghi nhận các ý tưởng sáng tạo cũng như rủi ro được giáo viên thiết kế trong quá trình giảng dạy và học tập. Sự lãnh đạo trong trường học đòi hỏi sự kỷ luật, cẩn trọng, tính minh bạch và sự đổi mới (Dẫn theo Nguyễn Thị La, 2019). Các nghiên cứu trong nước Hiện nay ở nước ta có rất nhiều nghiên cứu văn hóa tổ chức, VHNT như: Tác giả Phạm Minh Hạc nhấn mạnh đến việc phát triển VHNT thông qua cách tiếp cận và nghiên cứu về văn hóa học đường.
Giáo dục giá trị được thể hiện qua ba mặt của văn hóa học đường: cơ sở vật chất, môi trường giáo dục và giao tiếp ứng xử. Xây dựng một hệ giá trị trong nhà trường để mọi thành viên đồng thuận lấy đó làm mục tiêu đạo đức xã hội, giáo dục nhân cách hay chúng ta còn gọi là dạy người bên cạnh dạy chữ và dạy nghề. 7 Hai tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc (1996) đi sâu vào sức ảnh hưởng và sự chi phối của hiệu trưởng đối với văn hoá nhà trường và đều thống nhất cho rằng người hiệu trưởng có vai trò định hình văn hoá nhà trường trên cơ sở thực hiện các hoạt động quản lý xây dựng văn hoá nhà trường, bao gồm: (1) Xây dựng được các giá trị chuẩn mực, xây dựng các kế hoạch chiến lược phát triển nhà trường và quan trọng hơn là việc chia sẻ, hiện thực các giá trị cốt lõi văn hoá nhà trường cho các thành viên trong nhà trường; (2) Tổ chức thực hiện chia sẻ văn hoá nhà trường tích cực đến các thành viên nhà trường; (3) Xây dựng cơ chế giám sát nhằm đánh giá được các biểu hiện của văn hoá nhà trường (Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, 1996). Bàn về vai trò của hiệu trưởng đối với văn hoá nhà trường, một nhóm tác giả như Phạm Minh Hạc, Nguyễn Sỹ Thư, Phạm Thị Minh Hạnh cho rằng: hiệu trưởng có vai trò quan trong xây dựng và phát triển VHNT.
Hiệu trưởng phải hiểu rõ văn hóa của nhà trường, nhận thức được rằng văn hóa là vấn đề phức tạp bởi vì nó có những cách thức rất độc đáo và mang phong cách riêng. Khi một tổ chức có sự hiểu biết rõ ràng về mục đích của nó, tại sao nó tồn tại, nó phải làm những gì thì sẽ đảm bảo mọi thứ hoạt động tốt. Khi các niềm tin, giá trị, thái độ, sự kỳ vọng, ý tưởng và hành vi của các thành viên trong một tổ chức không phù hợp với văn hóa thì sẽ gây cản trở cho tổ chức. Hiệu trưởng phải hiểu được vai trò quan trọng của văn hoá nhà trường trong việc phát triển một nhà trường thành công (Nguyễn Sỹ Thư, 2017).
Và một số nghiên cứu của các tác giả khác như: Tác giả Phạm Quang Huân (2007), Văn hóa tổ chức – Hình thái cốt lõi của VHNT, Kỷ yếu hội thảo văn hóa học đường, Viện NCSP – Đại học Hà Nội. Tác giả Nguyễn Tiến Hùng (2008), Lý luận phát triển VHNT phổ thông, Đề tài cấp bộ, mã số: B2008-37-56. Hội thảo khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam (2009), Văn hóa học đường – Lý luận và thực tiễn, Kỷ yếu hội thảo khoa học. Tác giả Nguyễn Minh Kỳ (2011), “Xây dựng văn hóa học đường – Yêu cầu bức thiết để nâng cao chất lượng giáo dục”, Tạp chí Giáo dục, Số 258.
Đề tài “Xây dựng VHNT ở các Trường trung học phổ thông” của tác giả Lưu Văn Mùi (2012) theo hướng tiếp cận nội dung, đề tài căn cứ các yếu tố cấu thành VHNT và dựa vào đặc điểm của một trường thành công để xác định các nội dung xây dựng VHNT. Nguyễn Duy Phấn (2017) với đề tài “Xây dựng tiêu chí VHNT trong các trường Cao đẳng Kĩ thuật Công nghiệp” đã đề cập khá chi tiết những khái niệm văn hóa, VHNT, xây dựng bộ tiêu chí VHNT. Tác giả Vũ Thị Quỳnh (2018) Phát triển VHNT cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục” Luận án tiến sĩ, Viện khoa học Giáo dục 8 Việt Nam. Đã trình bày hệ thống lí luận phát triển VHNT theo hướng tiếp cận văn hóa tổ chức.
Tác giả nhấn mạnh về tầm quan trọng của bộ tiêu chí đánh giá VHNT và đi sâu phân tích các nội dung phát triển VHNT. Điểm chung của các đề tài nghiên cứu trên là các tác giả đều nhấn mạnh về vai trò của VHNT, sự hình thành và phát triển nhân cách của người học chịu ảnh hưởng rất lớn từ VHNT. Những nghiên cứu của những tác giả trong nước có điểm chung là nhấn mạnh về ý nghĩa, tầm quan trọng của VHNT. Muốn phát triển VHNT cần có quá trình xây dựng dưới sự lãnh đạo của cán bộ quản lí và sự đồng thuận của cán bộ công nhân viên, giáo viên và người học.
Việc phát triển VHNT trở thành một nhiệm vụ quan trọng làm tăng tính hiệu quả của trường học. Tóm lại các công trình đã nghiên cứu cho thấy: - Các công trình nghiên cứu về tầm quan trọng của việc định hình văn hoá nhà trường, các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường, theo đó văn hóa nhà trường bao gồm các giá trị vật chất và tinh thần, các mối quan hệ trong nhà trường. - Các công trình nghiên cứu về văn hóa nhà trường được các tác giả đã tiếp cận ở các góc độ khác nhau. Song, tựu chung đều nghiên cứu về: khái niệm, cấu trúc, các biểu hiện VHNT, vai trò của văn hoá nhà trường, các biện pháp xây dựng, phát triển và quản lý xây dựng, phát triển văn hoá nhà trường.