Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO TIẾP CẬN CÙNG THAM GIA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về môi trường giáo dục ở trường tiểu học Môi trường giáo dục đã được xem xét trong các nghiên cứu của Vũ Lâm Bút (1988) [5], Nguyễn Thị Mai Chi, Nguyễn Thị Bách Chiến (2013) [6], Nguyễn Văn Hộ, Đặng Thành Hưng, Phạm Văn Cường (2013) [21], Lê Thị Thúy Hằng (2008) [17], Đặng Văn Liễu (2006) [39], Mông Ký Slay, Nguyễn Thanh Thủy, Kiều Thị Bích Thủy (2013) [42], Phạm Hồng Quang (2006) [48], Phan Xuân Sơn (2007) [50], Từ Đức Văn, Trần Quốc Thành (2013) [59], Nguyễn Thành Vinh (2011) [60], Vũ Thị Tươi (2004) [58], Phạm Xuân Tước (2012) [57], Trịnh Thị Xim (2008) [61. ]Những nghiên cứu này chủ yếu bàn về những chỉ dẫn xây dựng MTGD chứ không xem xét các vấn đề quản lí và hầu hết bó hẹp trong khuôn khổ dạy học, vui chơi hay hoạt động giáo dục HS cụ thể.
Đinh Ngọc Thông (2006) [54] nghiên cứu về quản lí môi trường dạy học đã đề xuất một số biện pháp: 1/Bồi dưỡng nâng cao nhận thức về việc xây dựng trường trung học thân thiện cho CB, GV, HS; 2/Xây dựng nội qui, kỉ luật, nề nếp hoạt động của nhà trường; 3/Tổ chức hoạt động giáo dục, dạy học hiệu quả; 4/ Xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị cảnh quan trường học an toàn, xanh, sạch, đẹp; 5/Xây dựng văn hóa giao tiếp, ứng xử giáo dục trong nhà trường; 6/ Phối kết hợp giữa gia đình học sinh, nhà trường và các lực lượng xã hội trong công tác giáo dục học sinh.Cách làm này hoàn toàn giống như khi giải quyết những vấn đề khác nhau của nhà trường chứ không chỉ dành cho xây dựng MTGD. Nguyễn Thị Bảo Yến (2016) [62] xem xét vấn đề MTGD từ tiếp cận đa văn hóa. Đó là nghiên cứu có ý tưởng rõ ràng và bổ ích. Tạ Đức Tiến (2015) 6 [55] nghiên cứu quản lí CSVCKT trường TH đã áp dụng TCCTG theo hướng xã hội hóa và gắn liền với vấn đề MTGD.
Trong nhiều nghiên cứu của Đặng Thành Hưng về văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trường (2016) [27], (2013) [32], về tiếp cận hệ thống và tiếp cận dựa vào cộng đồng (2013) [26], về nguyên tắc quản lí chất lượng giáo dục (2004) [33], về quản lí xung đột, giữ gìn hòa khí trong nhà trường (2016) [30], (2017) [29], [28] v. đã xem xét nhiều khía cạnh khác nhau của MTGD hiện đại. Ông nhấn mạnh đến nền tảng của MTGD là VHNT và bản chất, nguyên tắc, nội dung của TCCTG dưới hình thức hệ thống và dựa vào cộng đồng. Nghiên cứu về tiếp cận cùng tham gia trong quản lí nhà trường Tiếp cận cùng tham gia được nghiên cứu từ nhiều góc độ như xã hội hóa, kết hợp nhà trường - gia đình - xã hội, phân cấp quản lí… Một số nghiên cứu gần đây đã giúp phản ánh rõ nét hơn bản chất của TCCTG, có nguyên tắc, nội dung và tiêu chí rõ ràng hơn.
Vì thế TCCTG là thuật ngữ khái quát hơn những hiện tượng trước đây hay dùng. TCCTG được đề cập đầu tiên trong các nghiên cứu của Đặng Thành Hưng khi xem xét các vấn đề quản lí chất lượng (2004) [33], các vấn đề quản lí xung đột trong nhà trường (2016) [30], (2017) [29], [28], các vấn đề văn hóa tổ chức và VHNT (2016) [27], (2013) [32], các vấn đề tiếp cận hệ thống và dựa vào cộng đồng trong quản lí nhà trường (2013) [26]. Một số nghiên cứu cụ thể đã phát triển những yếu tố lí luận trên trong nghiên cứu quản lí những lĩnh vực giáo dục cụ thể trong nhà trường. Nguyễn Thị Kim Phượng (2017) [46] đã áp dụng TCCTG trong quản lí hoạt động giáo dục ngoài môn học ở trường tiểu học quận Đống Đa, Hà Nội.
Nguyễn Thị Hồng Linh (2018) [40] đã xem xét vấn đề quản lí xây dựng không gian sáng tạo theo tiếp cận văn hóa tổ chức ở trường mầm non tại quận Tây Hồ, Hà Nội. Phạm Đức Khải (2015) [35] bàn về quản lí hoạt động giáo dục ngoài môn học theo tiếp cận cùng tham gia ở các trường THPT huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai. Nguyễn Thanh Giang (2017) [14] nghiên cứu quản lí giáo dục an toàn giao 7 thông cho học sinh tiểu học dựa vào cộng đồng ở quận Đống Đa, Hà Nội. Ngoài ra còn một số nghiên cứu khác về quản lí nhân sự chuyên môn ở THPT, quản lí nhân sự ở trường TH cũng đi theo hướng áp dụng TCCTG hoặc tiếp cận văn hóa tổ chức, trong đều bàn đến văn hóa chất lượng, văn hóa giảng dạy, văn hóa quản lí, văn hóa học tập, văn hóa sinh hoạt tập thể - những giá trị phản ánh trực tiếp MTGD hiện đại.
Những nghiên cứu theo hai hướng trên ít nhiều đã đạt những kết quả nhất định. Tuy nhiên đa số các nghiên cứu này còn mang nặng tính kinh nghiệm. Chỉ có số ít thể hiện rõ ý tưởng khoa học. Nhìn chung vấn đề xây dựng MTGD ở trường TH theo tiếp cận cùng tham gia chưa được ai nghiên cứu chuyên biệt.
Thậm chí TCCTG cũng chủ yếu được xem xét ở phương diện lí luận chỉ trong các công trình của Đặng Thành Hưng (2004) [33], (2016) [30], (2017) [29], [28], (2016) [27], (2013) [32], (2013) [26]. Môi trường giáo dục 1. Khái niệm môi trường và môi trường giáo dục 1. Môi trường Theo Từ điển văn hoá giáo dục Việt Nam (GS.
Vũ Ngọc Khánh biên soạn, NXB Văn hoá - Thông tin, H., 2001) thì khái niệm môi trường được hiểu là toàn bộ những nhân tố bao quanh con người hay sinh vật và tác động lên cuộc sống của nó. Theo quan niệm chung ở nhiều lĩnh vực, môi trường là tổ hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh bên ngoài một hệ thống hoặc một cá thể, sự vật nào đó. Chúng tác động lên hệ thống này và xác định xu hướng và tình trạng tồn tại của nó. Môi trường có thể coi là một tập hợp, trong đó hệ thống đang xem xét là một tập hợp con.
Theo nghĩa nhân văn, khái niệm môi trường có nội hàm hẹp hơn, chỉ có quan hệ tới con người. Khi đó môi trường là tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội 8 loài người và các thể chế. Trong trường hợp này, khách thể mà môi trường bao quanh chính là con người. Trong trường hợp khác, khách thể mà môi trường bao quanh lại là hệ thống nào đó, ví dụ hệ mặt trời là môi trường của trái đất, nhưng nó lại là khách thể của môi trường lớn hơn tức là thiên hà.
Đó là khái niệm môi trường theo nghĩa thuần túy của quan điểm khoa học vật chất và thiên văn. Môi trường theo kiểu này luôn được hiểu là cái gì đó bao quanh cái gì đó. Đôi khi cách hiểu đó mâu thuẫn với hiện thực. Còn xét theo từng lĩnh vực, môi trường là khái niệm phức tạp hơn và mang những đặc trưng chuyên biệt.
Một trong những lĩnh vực chuyên biệt đó là giáo dục và nhà trường. Môi trường giáo dục Khi nhà trường là khách thể thì môi trường của nó là toàn bộ những yếu tố và tác nhân vật chất và tinh thần, tự nhiên và xã hội vừa chứa nó vừa tác động lên nó liên tục như một hệ thống và như tập hợp những tiểu hệ thống bên trong trường. Như vậy, Môi trường giáo dục chỉ toàn bộ những yếu tố và tác động tự nhiên, xã hội, vật chất, tinh thần gây ảnh hưởng thường xuyên đến các hoạt động và quan hệ giáo dục trong nhà trường, có nguồn gốc từ ngoài trường và từ trong trường, từ ngoài hoạt động và quan hệ giáo dục và từ trong chính hoạt động và quan hệ giáo dục của nhà trường. Trong các quan hệ và hoạt động giáo dục, môi trường không còn đơn giản là những gì bao quanh, vây xung quanh, mà là những nhân tố tương tác với các yếu tố giáo dục, vừa ở ngoài, vừa ở bên trong các yếu tố này.
Trong số những tác động xã hội thì đạo đức, văn hóa, kinh tế và tâm lí là những yếu tố quan trọng nhất, đặc biệt trong nhà trường. Như vậy có MTGD trực tiếp và MTGD gián tiếp. MTGD trực tiếp là MTGD nằm trong phạm vi nhà trường. MTGD gián tiếp là MTGD nằm ngoài và bao trùm nhà trường.
Trong luận văn chỉ xem xét vấn đề xây dựng MTGD trực tiếp, trong nhà trường. Các thành tố của môi trường giáo dục trong nhà trường - Khuôn viên cùng cảnh quan tự nhiên Đó là địa hình địa lí, núi đồi, đất đai, rừng cây, sông suối hồ ao, không khí, độ ẩm, nhiệt độ. hoàn toàn tự nhiên trong trường hoặc trực tiếp liên quan đến trường. Chúng tạo thành cảnh quan tự nhiên.
Các trường thành phố ít có cảnh quan tự nhiên phong phú nhưng các trường nông thôn, miền núi lại rất phong phú. Cảnh quan tự nhiên có ảnh hưởng đến tâm lí, tập quán và cả thể chất con người, tất nhiên đến cả cung cách giao tiếp và hoạt động. - Kiến trúc và cảnh quan văn hóa được tạo ra Kiểu dáng kiến trúc trường sở, các công trình xây dựng, các lớp học, sân chơi, vườn hoa, dụng cụ thể thao, đường đi, cây trồng, cách bố trí các lớp học, sân bãi, cổng trường, hội trường, thư viện, các phòng cơ quan (công sở), cột cờ, các phương tiện kĩ thuật trong lớp học v. tạo nên cảnh quan văn hóa.
Chúng tất nhiên ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động và các quan hệ giáo dục trong lớp và trong trường. - Bầu không khí tâm lí trong dạy học và giáo dục Thành tố này vô hình nhưng vô cùng quan trọng vì nó len vào mọi ngóc ngách, mọi lĩnh vực hoạt động và chi phối tất cả những thành tố khác. Đó là bầu không khí tâm lí trong lớp học, trong toàn trường. Còn là bầu không khí trong sinh hoạt chuyên môn của GV và trong ekip quản lí của ban giám hiệu và các đơn vị chức năng.
Nó cũng là tâm lí các nhóm nhỏ trong HS và GV, trong các tổ chuyên môn. Bầu không khí tâm lí là thành tố nhiều biến động nhất trong MTGD.