Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON THEO HƯỚNG HUY ĐỘNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG 1. Tổng quan các nghiên cứu vấn đề Theo tài liệu nghiên cứu về môi trường giáo dục của tác giả Phạm Hồng Quang: Môi trường giáo dục, môi trường văn hoá và các yếu tố ảnh hưởng tác động đến con người đã được xem xét ở nhiều bình diện từ vi mô đến vĩ mô. Vấn đề đặt ra hiên nay là trong sự biển đổi nhanh chóng của môi trường tự nhiên và xã hội, con người đang phát triển như thế nào. Cụ thể hơn là hiện trạng của môi trường văn hoá giáo dục trong phạm vi trường học cần được đánh giá cùng với sự tác động của các yếu tố môi trường hoàn cảnh đến người học đang diễn ra theo quy luật nào và sự kiểm soát của giáo dục đến đâu.
Trong sự tác động đó, vai trò chủ đạo của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cần được hiểu như thế nào và kết quả thực sự của nó đã đáp ứng được yêu cầu của xã hội hay không [29]. Trong tác phẩm “Phát triển chương trình giáo dục mầm non” tác giả Trần Minh Huế (2017) đã chỉ ra khái niệm môi trường lớp học mới chỉ là chỗ để trẻ ngồi nghe giáo viên nói. Khái niệm lớp học mới cần bao gồm những điều kiện bên ngoài, các tiêu chuẩn về bàn ghế, bảng, cơ sở vật chất tối ưu theo hướng linh hoạt, mạng internet, các phương tiện nghe, nhìn, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình học tập, sinh hoạt tại trường mầm non như âm thanh, ánh sáng, Ngoài ra môi trường tinh thần tại lớp học cũng rất quan trọng, môi trường này bao gồm các yếu tố tâm lý và sự giao tiếp của cô với trẻ, của trẻ với trẻ [19]. Tại rất nhiều nước trên thế giới rất coi trọng sự tham gia của xã hội vào việc xây dựng và phát triển giáo dục, đóng góp nguồn nhân lực, vật lực cho giáo dục và góp phần quan trọng xây dựng môi trường giáo dục: 6 Liên Bang Nga và các nước Đông Âu rất coi trọng sự tham gia của xã hội vào việc xây dựng và phát triển giáo dục, bao gồm huy động mọi người đi học và tham gia vào đóng góp nguồn nhân lực, vật lực cho giáo dục.
Từ những năm 80, ở Liên Bang Nga đã xuất hiện hình thức Tổ hợp xã hội – sư phạm, gọi tắt là SPK. Tổ chức này nhằm giáo dục cả trẻ em và người lớn trên địa bàn, thực hiện sự kết hợp giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội nhằm hổ trợ cho gia đình nhà trường. Tổ hợp xã hội – sư phạm này đặt nhà trường vào vị trí trung tâm của đời sống văn hóa – giáo dục của tiểu khu, tổ chức các hoạt động câu lạc bộ, nhà hát, thể dục, thể thao…, thu hút phụ huynh học sinh, các tập thể lao động, các tập thể sản xuất vào những hoạt động hổ trợ giáo dục cho nhà trường về mọi mặt, kể cả cơ sở vật chất kĩ thuật của nhà trường về mọi mặt tạo nên bầu không khí toàn xã hội chăm lo cho thế hệ trẻ [dẫn theo 30]. Tại Thái Lan có nhiều hình thức huy động nguồn lực đầu tư, hỗ trợ tài chính và những tài sản.
Những người làm GD, các tổ chức cá nhân, tổ chức xã hội, gia đình và cộng đồng hội hỗ trợ GD bằng hình thức tài trợ tài sản.Trẻ từ 3 đến 5 tuổi thường được GD ở các trung tâm chăm sóc trẻ em, nhà trẻ và trường mẫu giáo. Hầu hết các trường cấp mẫu giáo ở Băng Cốc là trường tư thục do cấp học này không bắt buộc và loại hình tư thục năng động hơn trong hoạt động này [dẫn theo 28]. Tại Nhật Bản, chính phủ chú trọng việc tăng cường GD của gia đình và cộng đồng để nâng cao chất lượng GD, nhằm giúp các em phát triển tình cảm và ý thức xã hội. Vai trò của gia đình, đặc biệt là người mẹ rất quan trọng đối với trẻ em do đó đòi hỏi người mẹ phải có trình độ học vấn cao để có thể giúp con cái họ có thể vượt qua được chương trình GD có yêu cầu cao ở Nhật Bản.
Tại Hàn Quốc, trẻ mẫu giáo từ 3 đến 5 tuổi được cung cấp một môi trường lành mạnh để đảm bảo sự phát triển thể lực và trí tuệ. Chính phủ đã phát triển và phân phối các tài liệu và phương tiện dạy học, xây dựng hệ 7 thống đào tạo GV và hỗ trợ quản lí để nâng cao chất lượng GD. Để tăng số lượng học sinh theo học mẫu giáo, Chính phủ đã ra một số văn bản pháp luật về mẫu giáo như Quy định về Tiêu chuẩn Cơ sở vật chất của Vườn trẻ (1996), Luật khuyến khích Mẫu giáo, Kế hoạch Khuyến khích mẫu giáo lần thứ nhất và lần thứ hai [dẫn theo 28]. Tại Việt Nam đã có những quy định về hoạt động đảm bảo môi trường giáo dục cho trẻ và huy động cộng đồng trong chăm sóc và giáo dục trẻ.
Những quy định về đảm bảo an toàn cho trẻ được nêu ra khá đầy đủ và tường minh như thông tư 13/2010/TT-BGDĐT, môi trường vật chất an toàn trong cơ sở giáo dục mầm non cần đảm bảo tuyệt đối an toàn cho trẻ nhỏ về vệ sinh, dinh dưỡng, phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe và vận động. Bộ GD&ĐT đã chi tiết hóa thành 68 tiêu chí ở 4 tiêu chuẩn cho trường/ lớp mầm non an toàn, đó là: Tổ chức nhà trường; Cơ sở vật chất; giáo viên/người trông trẻ; Quan hệ giữa nhà trường và gia đình [6]. Nghị định 80/2017/NĐ-CP - quy định mới nhất phản ánh tổng hợp các thành tố và yêu cầu của môi trường giáo dục an toàn lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường: (1)Yêu cầu đối với địa điểm, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, đồ dùng, đồ chơi trẻ em; (2) Yêu cầu về tài liệu, học liệu và giảng dạy; (3) Các hoạt động đảm bảo môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, tuy nhiên lại chưa có những hướng dẫn cụ thể về biểu hiện/tiêu chí đánh giá cho từng thành tố… [7]. Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục cho trẻ và những nghiên cứu về huy động sự tham gia của cộng đồng vào xây dựng môi trường giáo dục cho học sinh, cụ thể: Trong Module MN 9, tác giả Nguyễn Thị Bách Chiến đã khẳng định vai trò quan trọng của môi trường giáo dục đến việc hình thành nhân các của trẻ giai đoạn 3-6 tuổi.
Trong modul này còn hướng dẫn người học cách xây dựng các góc và tổ chức hoạt động trong góc với các nguyên vật liệu có sẵn của địa phương và môi trường thiên nhiên gần gũi, nhằm giúp trẻ 3- 6 phát 8 triển toàn diện về cả thể chất và tinh thần, thực hiện chương trình giáo dục mầm non một cách hiệu quả [5]. Tác giả Đào Thị Nhung trong luận văn thạc sĩ “Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm theo hướng tiếp cận phát triển năng lực tại các trường MN quận Cầu Giấy, TP Hà Nội” đã hệ thống lại cơ sở lý thuyết của hoạt động xây dựng môi trường giáo dục và quản lý xây dựng môi trường giáo dục, từ đó nghiên cứu thực trạng xây dựng môi trường giáo dục theo hướng lấy trẻ làm trung tâm tại các trường mầm non quận Cầu giấy, TP Hà Nội, nhận thấy có những hạn chế nhất định tác giả đã đề xuất ra 05 biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng môi trường giáo dục. Trong đó cả 05 biện pháp đề xuất đều được đánh giá rất cần thiết và khả thi có khả năng áp dụng thự tế và đạt kết quả tốt [dẫn theo 17]. Nghiên cứu đề tài “Biện pháp quản lí công tác Xã hội hoá giáo dục mầm non tỉnh Nam Định trong giai đoạn hiện nay”, tác giả Nguyễn Thị Bích Hạnh đã đưa ra nhận định: để thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước, bước đầu và nền tảng phải thực hiện cho được chiến lược con người.
Trong đó, công tác XHH GDMN là một chủ trương lớn, một con đường để phát triển nền GD tiên tiến ở nước ta [16]. Trong nhiều năm qua toàn ngành đã phát động và thực hiện có hiệu quả phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Tổ chức phong trào thi đua nhằm huy động sức mạnh tổng hợp của các lực lượng trong và ngoài nhà trường để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, hiệu quả phù hợp với điều kiện của địa phương. Ngoài ra, cũng đã có những đề tài thạc sĩ nghiên cứu về công tác quản lý xây dựng môi trường giáo dục như: Tác giả Phạm Thuỳ Dương trong đề tài “Xây dựng môi trường giáo dục cho trẻ theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm tại các trường MN ở thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh”.
Trong luận văn tác giả đã chỉ ra xây dựng môi 9 trường giáo dục theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm trong các trường mầm non là một trong những nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết của giáo dục mầm non nói chung và của các nhà trường nói riêng. Môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm là giúp trẻ có một môi trường hoạt động tốt nhất, phát huy được khả năng, nhu cầu khám phá, trải nghiệm để tìm để trẻ tòi các khái niệm và thông tin mới với sự hỗ trợ, khuyến khích và hướng dẫn của GV, hướng tới việc phát triển toàn diện ở trẻ, đáp ứng các mục tiêu giáo dục hiện nay. Từ khảo sát thực tế tác giả đã đưa ra 5 biện pháp để thực hiện có hiệu quả quá trình xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm. Tác giả Đào Thị Nhung trong đề tài “Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm theo hướng tiếp cận phát triển năng lực của trẻ tại các trường mầm non quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội” đã làm sáng tỏ hệ thống lý luận về xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm theo hướng tiếp cận phát triển năng lực tại trường mầm non, đặc biệt theo chức năng quản lý của Hiệu trưởng đối với việc xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm về Quản lý hoạt động lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá công tác thực hiện kế hoạch.