Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG HUY ĐỘNG CỘNG ĐỒNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Cho đến nay, GDĐP trong trường học không còn là vấn đề mới ở nhiều nước trên thế giới, nhưng với Việt Nam vấn đề này còn khá mới mẻ. Đặc biệt về vấn đề quản lý dạy học nội dung GDĐP trong trường THCS. Trên thực tế, ở Việt Nam, trong nhiều năm qua, nội dung GDĐP đã được đưa vào giảng dạy ở một số môn học như lịch sử, địa lý, ngữ văn, âm nhạc… thông qua những bài học về kiến thức địa phương, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về vùng đất của mình đang sinh sống.
Các Sở Giáo dục và Đạo tạo ở các địa phương đã và đang triển khai viết, hoàn thiện nội dung giáo dục địa phương để giảng dạy trong nhà trường. Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu luận văn, chúng tôi đã tham khảo, tiếp cận các loại tài liệu đề cập đến những vấn đề chung của GDĐP như sau: 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến dạy học nội dung GDĐP Vấn đề lý luận dạy học đã được nhiều nhà giáo dục học, tâm lý học quan tâm, nghiên cứu từ khá sớm. Vaghin trong: Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông, đã khẳng định vai trò quan trọng của các hoạt động trong dạy học lịch sử.
Ngoài việc học tập trên lớp, tác giả cũng chỉ rõ nội dung của các hoạt động ngoại khóa rất phong phú và phân loại các loại hoạt động này theo nguồn nhận thức: sử dụng tài liệu thành văn, lời nói của giáo viên, đồ dùng trực quan, bên cạnh đó tác giả cũng nhấn mạnh các hình thức ngoại khóa: công tác lịch sử địa phương, đọc sách, tham quan các di tích lịch sử… Như vậy, thông qua hoạt động ngoại khóa, học sinh sẽ tham gia trực tiếp vào các hoạt động nhằm hình thành năng lực cá nhân. Hay trong cuốn 7 Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào, của N. Đairi cũng đề cập đến cơ sở lý luận và thực tiễn để tiến hành một giờ học lịch sử hiệu quả. Ông khẳng định, “hoạt động nhận thức tích cực có tính độc lập của học sinh được xem như là một điều kiện bắt buộc đối với một giờ học được tổ chức một cách khoa học và có hiệu quả cao” [31, tr.
Như vậy, các công trình trên đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt động, của sự tương tác, của kinh nghiệm đối với sự hình thành nhân cách cá nhân. Có thể nói, năng lực cá nhân chỉ được hình thành khi chủ thể được trải nghiệm, được hoạt động. Những quan điểm này chính là cơ sở lý thuyết cho việc xây dựng nội dung GDĐP trong giảng dạy. Về vấn đề chương trình địa phương trong giáo dục có liên quan chặt chẽ đến các lý thuyết văn hóa về khu vực, địa phương.
Từ trước thế kỉ XV, khi các nước châu Âu chưa có những cuộc phát kiến địa lý, họ chủ yếu tin vào giáo điều của Kito giáo về sự xuất hiện của con người, của trái đất. Sau các cuộc phát kiến địa lý, người châu Âu đã nhận ra tính khu biệt của văn hóa, vì thế đã phát triển những ngành khoa học mới, trong đó phải kể đến vấn đề khu vực học, địa phương học. Các trường phái văn hóa lịch sử ở Đức Áo (W. Rats), lý thuyết vùng văn hóa của nhân chủng học Hoa Kỳ (F.
Boas), khu vực lịch sử văn hóa (Xô Viết)… đã tạo nền tảng lý luận cho việc nghiên cứu địa phương học, khu vực học. Qua đó, chương trình giáo dục cũng thừa hưởng thành quả và ý thức được việc tạo dựng nội dung học về địa phương. Trong cuốn sách International Handbook of Curriculum Research (Tạm dịch: Sổ tay nghiên cứu chương trình giảng dạy quốc tế) của William F.Pinar, đã tổng hợp các kết quả nghiên cứu chương trình giảng dạy trên thế giới, trong đó đã giới thiệu chương trình giáo dục tiêu biểu ở một số quốc gia. Ở phần 1 của cuốn sách đã giới thiệu về chương trình nghiên cứu thế giới với 4 bài viết, tập trung vào các vấn đề lý luận, hướng tới chương trình và giáo dục toàn cầu.
Phần 2 gồm 24 bài viết về chương trình giáo dục ở các quốc gia 8 như: Argentina, Colombia, Brazil, Phần Lan. Đức, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore. Ở Anh, việc giảng dạy những nội dung trải nghiệm được thực hiện theo hướng huy động cộng đồng. Nhà trường kết hợp với nhiều tổ chức, cá nhân, xã hội, cùng chung tay gánh vác các hoạt động trong chương trình giáo dục.
Trong Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc năm 2013, Trung tâm Wide horizon (Chân trời rộng mở) được thành lập năm 2004 đã dạy cho học sinh những hoạt động bên ngoài lớp học để các em có thể có cơ hội được trải nghiệm thực tế. Qua các hoạt động bên ngoài lớp học, học sinh đã được kết nối với thiên nhiên, được tham quan các địa danh, các vùng nông thôn, miền quê… Đối với việc giảng dạy lịch sử địa phương, W. Stephen đã có công trình nghiên cứu: Teaching local history (Tạm dịch: Giảng dạy lịch sử địa phương). Nước Anh từ thế kỷ XVIII, XIX đã rất chú trọng đến lịch sử địa phương.
Vì thế, nước Anh đã thực hiện một số biện pháp dạy học lịch sử địa phương khá phong phú như: lựa chọn nội dung lịch sử địa phương để đưa vào giảng dạy lịch sử địa phương; giúp học sinh sưu tầm, khai thác tư liệu lịch sử địa phương từ các câu chuyện gia đình, làng quê, khu phố, các khu lưu trữ, thư viện địa phương…; Mời các diễn giả tham gia buổi học lịch sử địa phương; Tổ chức cho học sinh thâm nhập thực tế để tìm hiểu lịch sử địa phương và tạo hứng thú cho học sinh; Tổ chức tham quan học tập tại bảo tàng, nhà thờ, di tích lịch sử; Tổ chức trình diễn, trưng bày kết quả của việc nghiên cứu lịch sử địa phương nhằm xây dựng mối quan hệ của nhà trường và gia đình trong công tác giáo dục học sinh; Tổ chức cho học sinh tham gia các cuộc thi tìm hiểu kiến thức lịch sử địa phương. Hay ở Hàn Quốc được biết đến là một trong những quốc gia có nền giáo dục phát triển bậc nhất trong khu vực. Chương trình giáo dục phổ thông được sửa đổi khá nhiều lần. Vào tháng 9 năm 1992, ban hành chương trình thứ 6.
Tháng 12 năm 1997 ban hành chương trình thứ 7. Chương trình năm 9 2007 xây dựng khung. Đến năm 2009, ban hành chương trình giáo dục cá nhân, chương trình thử nghiệm. Trong cuốn Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của Bộ Giáo dục Hàn Quốc, đã nói tới một trong những chương trình đổi mới của giáo dục Hàn Quốc.
Tại Hàn Quốc, những hoạt động trải nghiệm không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trường mà còn có quan hệ tương tác lẫn nhau, tác dụng bổ trợ lẫn nhau để hình thành và phát triển những ý chí, tư tưởng, phẩm chất, năng lực, kỹ năng sống cần có ở trong xã hội hiện đại. Những hoạt động này mang giá trị thực tiễn cao, gắn với đời sống, với cộng đồng và có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục. Trong đó phải kể đến những giờ học văn hóa dân tộc, GDĐP. Trong Competency-based curriculum and curriculum autonomy in the Republic of Korea (Tạm dịch: Chương trình giảng dạy dựa trên năng lực và tự chủ về chương trình giảng dạy ở Hàn Quốc) đã nhắc đến một thay đổi quan trọng trong việc tự chủ về chương trình giảng tại Hàn Quốc.
Chương trình cho phép các trường thực hiện chương trình giảng dạy tùy theo điều kiện riêng biệt, giảm gánh nặng cho học sinh và tối đa hóa hiệu quả giáo dục. Một trong những biện pháp này cho phép nhà trường điều chỉnh giờ dạy theo chương trình, cấu trúc giờ học riêng từ 20-35%. Do đó, các trường có thể tăng cường giáo dục toàn diện bằng cách tăng giờ cho âm nhạc, nghệ thuật, giáo dục thể chất hoặc tăng giờ số giờ phân bổ cho một số môn học trong trường hợp học sinh đạt kết quả thấp. Một biện pháp khác cho phép các môn học như âm nhạc, nghệ thuật dân tộc, đạo đức được chỉ định một giờ mỗi tuần.
Phụ huynh và học sinh cũng có thể chọn những môn học thiết kế, sử dụng thời gian tăng cường cho việc học hoặc tham gia các hoạt động động cộng đồng phụ thuộc vào nhu cầu cá nhân [49]. Đối với một số môn học GDĐP cụ thể như Âm nhạc, Lịch sử, Văn học… cũng có một số công trình như với môn âm nhạc có công trình: A national system of local music education services (Tạm dịch: dịch vụ giáo dục âm nhạc địa phương trong hệ thống giáo dục quốc gia). Công trình đã xác 10 định các vấn đề trong giáo dục và vai trò quan trọng của giáo dục âm nhạc địa phương trong giáo dục quốc gia. Bởi âm nhạc có sức mạnh vô cùng to lớn trong đời sống con người.
Âm nhạc có thể giúp cho trẻ em có thể phát triển toàn diện hơn. Đồng thời, âm nhạc còn tạo ra sự liên kết giữa di sản văn hóa với xã hội. Hơn nữa, âm nhạc địa phương còn làm phong phú thêm cuộc sống của con người và coi đây là một phần của giáo dục. Đối với môn lịch sử, tác giả Trần Vân Anh, trong Cách tiếp cận mới về dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông, đã đưa ra một số điểm hạn chế trong dạy học lịch sử địa phương như: một bộ phận giáo viên vẫn chưa coi trọng bài học lịch sử địa phương, nên tiến hành còn qua loa, chiếu lệ, thậm chí không dạy lịch sử địa phương; nội dung bài còn nghèo nàn, khô khan về hình thức… Vì vậy, bài viết đã đề xuất cách tiếp cận mới trong dạy học lịch sử địa phương nhằm nâng cao hiệu quả dạy học, tăng hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh.
Trong đó, phải kể đến phương pháp và hình thức tổ chức dạy học là lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh, hướng tới hình thành các phẩm chất, nhân cách cốt lõi, phát triển các kỹ năng và năng lực nhằm thích ứng với thực tiễn cuộc sống cho học sinh như: đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục truyền thống, dạy học tại bảo tàng, thực địa, áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, dạy học qua giáo dục trải nghiệm di sản.