Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ QUẢN LÝ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường Bồi dưỡng cán bộ quản lý ở các nhà trường đã được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu từ khá sớm. Cụ thể có thể kể ra một số tác giả sau: Tác giả Huber, Stephan Gerhand and (các cộng sự), đã chỉ ra được cách thức tuyển chọn, bổ nhiệm đội ngũ cán bộ quản lý có chất lượng cho các nhà trường.
Đồng thời, đã làm rõ được sự quá trình bồi dưỡng cán bộ quản lý phải phù hợp với sự phát triển của xã hội; chỉ ra những kỹ năng, phong cách lãnh đạo có vai trò quan trọng giúp cho người lãnh đạo thực hiện tốt vai trò của mình [42]. Maheswari Kandasamy and Lia Blaton và cộng sự đã tập trung xây dựng chuẩn chương trình đào tạo nhằm phát triển đội ngũ cán bộ quản lý, từ đó đáp ứng được vai trò, chức trách, nhiệm vụ của người quản lý nhà trường, những tiêu chuẩn đó là điều kiện quan trọng nhằm phát triển nhân lực của ngành GD&DT của mỗi quốc gia [43].J (2008) và các cộng sự đã làm rõ vai trò của cán bộ quản lý đó là cán bộ quản lý phải là người có thể giải quyết các vấn đề về tầm nhìn, chiến lược, xây dựng được kế hoạch, hướng đi, tầm nhìn cho nhà trường. Đồng thời, xây dựng được văn hóa nhà trường, hướng dẫn, giúp đỡ giáo viên, lãnh đạo và huy động được các nguồn nhân lực để phát triển nhà trường [46].Hargreaves với công trình nghiên cứu “Phát triển giáo viên và thay đổi giáo dục” (1992), đã chỉ ra các phương diện để nâng cao năng lực cá nhân cho giáo viên người giáo viên cần phát triển tâm lý theo 4 cấp độ: tự bảo vệ, tiền đạo đức, phụ thuộc một chiều; bảo thủ, phủ định đạo đức, 8 tự lập; lương tâm, đạo đức, phụ thuộc có điều kiện; tự lập, tự chủ, nguyên tắc, tích hợp. Đồng thời, cần phải phát triển cả chuyên môn nghiệp vụ [dẫn theo 33].
Tác giả Leonard Nadler và cộng sự đã làm rõ chương trình đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng và đưa ra những quy định chuẩn chương trình đào tạo cho hiệu trưởng cho nhà quản lý trường học là chương trình tích hợp gồm mười một vùng kiến thức kỹ năng theo bốn lĩnh vực lớn: 1/ Lãnh đạo chiến lược; 2/ Lãnh đạo tổ chức; 3/ Lãnh đạo giáo dục; 4/ Lãnh đạo chính trị và cộng đồng [45]. Các tác giả Tichy và Devenna (1984) đã khẳng định quản lý phát triển nguồn nhân lực bao gồm các thành tố: Chiến lược, chính sách, đầu ra nguồn nhân lực, đầu ra hành vi, kết quả thực hiện và hiệu quả tài chính [dẫn theo 33]. Các tác giả Bratton và Gold và Warwick xem xét việc quản lý phát triển nguồn nhân lực như là một quá trình bao gồm: lập kế hoạch, tuyển chọn, đánh giá, đãi ngộ, phát triển, giao tiếp và tham gia. Đồng thời, theo các tác giả các thành tố: bối cảnh bên ngoài, bối cảnh bên trong, nội dung chiến lược, bối cảnh quản lý nguồn nhân lực, nội dung quản lý nguồn nhân lực chính là những yếu tố cơ bản nhằm quản lý phát triển nguồn nhân lực [dẫn theo 33].
Ở Việt Nam một số tác giả cũng đã tập trung nghiên cứu cách thức bồi dưỡng người cán bộ quản lý ở các cơ sở giáo dục. Cụ thể có thể kể ra một số công trình nghiên cứu sau: Luật giáo dục được Quốc hội ban hành ngày 14/06/2019 với nhiều quy định mới quan trọng về giáo dục, trong đó Điều 18 đã chỉ rõ vai trò của cán bộ quản lý giáo dục đó là Cán bộ quản lý giáo dục giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức, quản lý, điều hành các hoạt động giáo dục; Cán bộ quản lý giáo dục có trách nhiệm học tập, rèn luyện, nâng cao phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực quản lý và thực hiện các chuẩn, quy chuẩn theo quy định của pháp luật; Nhà nước có kế hoạch xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục [36]. 9 Tác giả Phạm Minh Hạc khẳng định: Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục, việc phát triển đội ngũ quản lý giáo dục được đặt ra như một yêu cầu cấp bách hàng đầu của việc tiếp tục triển khai, điều chỉnh, đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục [21]. Tác giả Bùi Minh Hiền, với công trình nghiên cứu “Quản lý giáo dục” (20029) đã khẳng định xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục cần phải tập trung vào các vấn đề như: số lượng, chất lượng, cơ cấu, từ đó tác giả đề xuất một số biện pháp để nâng cao quá trình phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục đó là: Mọi cấp quản lý giáo dục đều xây dựng được quy hoạch cán bộ quản lý giáo dục cho đơn vị và gắn liền với quy hoạch này là các công việc cần triển khai để đào tạo bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục theo quy hoạch; xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đối với cán bộ quản lý giáo dục các cấp; có chính sách hỗ trợ tinh thần, vật chất thỏa đáng với cán bộ quản lý giáo dục; tổ chức lại hệ thống trường, khoa đào tạo cán bộ quản lý giáo dục [23].
Theo tác giả Trần Ngọc Giao, làm rõ yêu cầu bồi dưỡng cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường cần phải tập trung vào bồi dưỡng năng lực cho người cán bộ quản lý, cụ thể đó là cần xây dựng cho cán bộ quản lý có tầm nhìn chiến lược, văn hóa tổ chức, quản lý và điều hành tổ chức, xây dựng được các mối quan hệ phối hợp công tác, biết huy động nguồn lực nhằm phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. tác giả chỉ ra, cần phát triển năng lực của người cán bộ quản lý giáo dục, như: năng lực gây ảnh hưởng, năng lực lựa chọn ưu tiên, năng lực giải quyết vấn đề, tầm nhìn [dẫn theo 24]. Theo tác giả Vũ Ngọc Hải biện pháp hiện nay để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục thì cần phải cơ cấu lại đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, cần đào tạo và bồi dưỡng theo chuẩn nghề nghiệp và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục [dẫn theo 33] Tác giả Trịnh Thị Hồng Hà trong công trình nghiên cứu“Đánh giá hiệu trưởng trường tiểu học Việt Nam theo hướng chuẩn hóa” đã làm rõ vai trò của 10 hiệu trưởng trường tiểu học đó là: Vai trò quản lý trường học; vai trò người lãnh đạo tập thể thực hiện chương trình giáo dục qua con người và tổ chức người thuộc nhà trường; vai trò người phối hợp, tham gia các hoạt động giáo dục tại cộng đồng, địa phương; vai trò nhà giáo dục và người giáo viên như các nhà giáo khác; vai trò nhà tư vấn và hướng dẫn chuyên môn cho giáo viên; vai trò người học tích cực, thường xuyên, đi đầu và cổ hiệu quả trong phát triển nghề nghiệp và phát triển cá nhân; vai trò tổ chức và trực tiếp nghiên cứu, ứng dụng triển khai các hoạt động khoa học - công nghệ trong nhà trường [dẫn theo 21]. Tác giả Nguyễn Văn Đệ đã làm rõ vai trò của người cán bộ quản lý nhà trường gắn với những phẩm chất cần có của người lãnh đạo Tâm - Tài - Trí - Đức với 10 phẩm chất, năng lực như sau: sự nhanh trí, nhạy cảm, ngay thẳng, trung thành; óc phán đoán, quan sát, suy xét sâu sắc, óc sáng kiến, chủ động, quyết đoán; dám nghĩ, biết làm, dám chịu trách nhiệm; năng động, linh hoạt, sự thích ứng; có đầu óc tổ chức, tính kỷ luật; Tính kiên trì, bền bỉ; Tính mềm mỏng, tự kiềm chế; Tính tự lập, tự quyết; lòng nhân từ, nhân ái.
Đức và tài người quản lý nhà trường phải hoà trộn vào nhau, năng lực quản lý các nguồn lực và nguồn nhân lực, là nổi trội ở người quản lý [dẫn theo 33]. Tóm lại, các công trình nghiên cứu của một số tác giả trong và ngoài nước đã làm rõ được vị trí,vai trò, phương pháp bồi dưỡng nguồn nhân lực trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, bồi dưỡng về phẩm chất, năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục ở các nhà trường. Đồng thời, các tác giả cũng đã nêu lên cần phải bồi dưỡng cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường những phẩm chất, năng lực đáp ứng được chức trách, nhiệm vụ được giao. Nghiên cứu về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường trung học Nghiên cứu về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường trung học phổ thông theo quan điểm chuẩn hóa đã được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu từ khá lâu và được áp dụng thành công trong thực tiễn.
Có thể kể ra một số tác giả tiêu biểu sau: 11 Tác giả LaPointe, M., cho rằng phát triển đội ngũ cán bộ quản lý ở các trường phổ thông phải tập trung vào phát triển khả năng lãnh đạo của người cán bộ quản lý, đồng thời phát triển các phẩm chất, năng lực cần có của người lãnh đạo, trong đó là phải thành thạo việc lập kết hoạch và ra những quyết định có lợi cho tổ chức, nhằm đưa tổ chức hoạt động, xây dựng được môi trường làm việc thuận lợi cho nhân viên [44]. Tác giả Cao Viết Sơn, với nghiên cứu “Bồi dưỡng cán bộ quản lý trường THCS tỉnh Sơn La: Kinh nghiệm và định hướng” đã làm rõ biện pháp phát triển đội ngũ CBQL trường THCS theo quan điểm chuẩn hóa đó là: cần cập nhật và bổ sung kịp thời các nội dung kiến thức mới trong chương trình bồi dưỡng hàng năm. Không ngừng đổi mới phương pháp và hình thức bồi dưỡng. Chú trọng bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý trường học, trang bị các kiến thức và kỹ năng cho người quản lý, giúp họ tạo dựng được hành lang pháp lý quan trọng để chủ động, tự tin trong công tác quản lý, điều hành nhà trường [37].